نگهبانان شبانه زندگی
گزارش هممیهن از محیطبانانی که برای نجات حیاتوحش شب را تا صبح پاسبانی میدهند
گزارش هممیهن از محیطبانانی که برای نجات حیاتوحش شب را تا صبح پاسبانی میدهند
فاطمه باباخانی
خبرنگار اجتماعی
مهران شریفی در حال صحبت با احمد رادمان، رئیس پارکملی توران بود که صدای زنگ موبایل، اختلالی بین حرفهایشان ایجاد کرد. رادمان چند قدمی از مهران دور شد و یکباره زیر گریه زد. هزار احتمال میشد داد و اینکه شاید برای یکی از نزدیکانش اتفاق بدی افتاده باشد. مهران بهسمتش رفت با چشمهایی پر از سوال از اینکه او بگوید، کدام عزیز! رادمان دقیقهای بعد خبر را داد، فرزند هلیا (یکی از یوزهای ماده توران) تصادف کرده و مرده است. شب بود و هوا تاریک. سریع راه افتادند بهسمت جاده و محل پیداشدن توله یوز. رادمان و گروهی از داوطلبان 9شب را کنار جاده به صبح رساندند تا هلیا و دیگر تولهاش به محل تصادف نزدیک نشوند و فاجعهای دیگر در منطقه رقم نخورد؛ تصادف و مرگ هلیا و توله دیگر.
محیطبانها از جان مایه گذاشتند
مهران شریفی بیشاز 10سال است که بهعنوان همیار محیطبان و عکاس آماتور حیاتوحش فعالیت میکند، به گفته خودش، خانواده عشایر و دائم در طبیعت بودند، همین شد که او به مقوله حیاتوحش علاقمند شد، سهبار در برنامه پایش جاده برای جلوگیری از تصادف یوزها شرکت کرده که آخرین آنها به تصادف توله هلیا مربوط میشد. در این برنامه همیاران و داوطلبان از ساعت 6بعدازظهر تا 7-6صبح روز بعد کنار جاده میایستادند، تعدادی پروژکتور میکشیدند، گروه دیگری به رانندهها و ساکنان سرنشینهایی که توقف میکردند، آموزش میدادند و گروه دیگری هم گشتزنی با ماشین را داشتند. هرشب ساعت 9شامگاه، حدود 20نفر از خواب و زندگیشان زدند تا هلیا و دیگر توله او سالم بمانند. بااینحال کار محیطبانان سختتر بود، آنها شب تا صبح بیدار بودند و صبح به پاسگاه برای حفاظت از منطقه و پارکملی برمیگشتند.
برخورد مردم هم در این 9شب خیلی خوب بود، 80درصد آنها سرعتشان را کم میکردند، گاه میایستادند و به محیطبانان و داوطلبان چای میدادند، حتی شده بود که تا صبح با همیاران و محیطبانان بمانند و کمکحالشان باشند. یکشب هم یکی شام آورد و همه را مهمان کرد. بسیاری میایستادند و میگفتند آیا هلیا و تولهاش به جاده نزدیک شدهاند؟ معلوم بود این موضوع برای مردم دغدغه است.
این دغدغه بهنظر شریفی برای مسئولان شهرستان، استان و حتی مرکز چندان جدی نبود وگرنه به یاری محیطبانان و رئیس پارک میآمدند. پارک 3-2ماشین دارد، در آن 9شب هیچ ماشینی به این تعداد نه ازسوی اداره شهرستان اضافه شد، نه از ادارهکل استان سمنان و نه حتی سازمان مرکزی. تنها مدیر پارکملی ضامن آهو، یعنی صفرزاده و همکارش آمدند و یکشب کنار همکارانشان در پارکملی توران ماندند، درحالیکه اگر از سایر استانها و مناطق به یاری احمد رادمان میآمدند شاید خستگی او هم کمتر میشد و اینکه برای حفظ یوز تنها نیست. در غیاب سایر همکاران، همیاران و داوطلبان با ماشینهای شخصیشان رفتند، کنار جاده ایستادند، تا صبح بیدار ماندند و با مردم حرف زدند: «در این سهباری که من برای پایش رفتم، محیطبانهای پارکملی توران که شیفتشان هم تمام شده بود، به خانه نرفتند. آنها از جانودل مایه گذاشتند. دمشان گرم.»
محیطزیست مظلوم ایران، نیازمند حمایت
«حس بچهها فوقالعاده بود.» این جمله را روشان اسدیان میگوید که مانند مهران شریفی برای کمک به حفاظت از هلیا و تولهاش دوشب را کنار جاده ایستاد. او سال92 از دانشگاه علوم تحقیقات در گرایش تنوعزیستی فارغالتحصیل شد. علاقمندی روشان به حیاتوحش است، برای همین از کارش دوروز زد و با محیطبانها و سایر داوطلبان کنار جاده ماند. او هم مثل شریفی دید که اغلب مردم سرعتشان را کم کردند و در مواردی برای کمک داوطلب شدند. «راننده یکی از این ماشینها در کار موسیقی بود، به ما گفت هر کاری در این حوزه از دستم برآید، انجام میدهم.» روشان در این دوشب به محیطبان پناهپور کمک میکرد تا هلیا و دیگر تولهاش لب جاده نروند. آنها سعی کردند یوزها را بهسمت دشت هدایت کنند. یکبار هم جاده را بستند تا اگر میخواهند، رد شوند: «تا صبح بیدارماندن کنار جاده سخت است، بااینحال همه ما میخواستیم برای محیطزیست مظلوم کشورمان کاری انجام دهیم. البته مدیریت منطقه هم خیلی موثر بود و احمد رادمان اینفضا را برای مشارکت شکل داد.»
دغدغهای برای حفاظت از یوز نیست
الهیار سنگ از فعالان محیطزیست و حیاتوحش در شاهرود است، هربار که تصادف جادهای اتفاق افتاده، او برای کمک آمده است: «ما کمتر از 30یوز در توران داریم، تجربه موارد قبلی بهویژه در سال 93 که باعث مرگ مادر و تولهها شد، به ما نشان میدهد که تا زمان ماندن یوزها کنار جاده، ما هم باید از آنها حفاظت کنیم.» او تا وقتی هلیا و تولهاش بهسمت عمق منطقه نرفتند، کنار جاده را رها نکرد و به خانه نرفت. البته که او تنها نبود، مسعود و روحالله از پاسگاههای دیگر، اعضای انجمن یوز، مرتضی اسلامی، نیما عسگری مستندساز در کنار مهران و کسانی که یکی، دوشب آمدند مانند مهری بوجار، روشان اسدیان و همسر و دختر احمد رادمان، رئیس پارک و جمع بزرگی از داوطلبان، کمک کردند تا هلیا زنده بماند. در اینشبها یکسری با تابلوهای کنترلسرعت مثل ایست و آهسته برانید، رانندگان را متوجه خطر برخورد با یوز کردند. تابلوهای نئونی هم در دوطرف مسیر بود،. یکعده پروژکتور کشیدند و در طول مسیر حرکت کردند، آنها به چشم حیوانات دقت و اگر مشابه یوز بود، چکمجدد کردند، نورافکن انداختند و مراقب بودند هلیا و تولهاش به جاده نزدیک نشوند. از یکزمانی رادمان تصمیم گرفت آنها را بهسمت داخل منطقه هدایت کند، اینکار را هم انجام دادند بااینحال هلیا و تولهاش دوباره برگشتند. تصمیم بعدی که گرفتند این بود که با خط دشتبان آنها را از جاده عبور دهند، مادر و فرزند به جاده نزدیک شدند ولی عبور نکردند. باردیگر با سروصدا آنها را بهسمت منطقه هدایت کردند، اینبار هلیا و تولهاش رفتند و دیگر بازنگشتند.
در این بازهزمانی 9روزه جز بیشتر اتوبوسها و تعدادی ماشینهای شخصی، بقیه حداقل سرعت را رعایت میکردند و سعی در کمک به داوطلبان داشتند. بااینحال در آن 9شب یک سوال در ذهن داوطلبان بود؛ اینکه آیا مسئولان با وجود همه حرفها و سخنرانیهایشان برای یوز، دغدغهای برای حفاظت از این گونه دارند؟ جواب ازنظر آنها منفی بود. «الان هر کیلومتر جاده سهمیلیارد برای فنسکشی و دومیلیارد برای روشنایی لازم دارد، ضمن اینکه محدودیت سرعت 80کیلومتری هم باید رعایت شود تا احتمال برخورد، پایین بیاید اما مگر هیچکدام از این کارها انجام شده؟»
جریمه با رانندگی 91کیلومتر در ساعت
اینروزها بهنظر میرسد فشارها اثر کرده و روی عدد 90کیلومتر در ساعت بین محیطزیست و وزارتراه توافق شده است. علی رنجبران، سخنگوی «پویش مردمی گذرگاه امن یوز» چنین محدودیتی را موثر میداند: «تصادفات جادهای در مهریز از زمانی شروع شد که جاده دوطرفه را به جاده دوبانده تبدیل کردند و ما در یک فاصله چهارساله، 6یوز را در همین جاده از دست دادیم.» البته او قبول دارد که همه تقصیرها را نمیشود گردن جاده انداخت و عوامل دیگری در ازبینرفتن جمعیت یوز در زیستگاههای جنوبی موثر بودهاند بااینحال نمیشود سهم این عامل را در ازدسترفتن سهیوز ماده نادیده گرفت.
اگر فرض بگیریم همه رانندگان سرعت 90کیلومتر را رعایت کنند، آیا برخورد یوز به ماشینی با این سرعت، به مرگ منجر نمیشود؟ رنجبران معتقد است تنها اگر سرعت زیر 60کیلومتر باشد، میتوان فرض گرفت که مرگ پس از برخورد احتمالا رخ نخواهد داد. در آمریکا بههمیندلیل، سرعت را زیر این عدد لحاظ میکنند و در جاده هم سرعتگیرهای مختلف در نظر میگیرند اما وقتی شما با یک بزرگراه طرف هستید، دیگر نمیشود روی این گزینهها حساب کرد. البته در همین جاده در گردنه آهوان محدودیتسرعت 60کیلومتر است، اما اگر کسی گذرش به این جاده خورده باشد، دیده است که کمتر کسی این محدودیت را رعایت میکند. زمانی که ماشینها به دوربین میرسند از سرعتشان میکاهند و بعد قصه همان است. ماشینها با سرعتی تا 100کیلومتر در جاده حرکت میکنند تا رانندگان زودتر بتوانند به دامغان، از آنجا شاهرود، بعد میامی و در ادامه گذرگاه مرگ یوزها برسند. بنابراین حتی اگر حداکثر سرعت را روی 90 در نظر بگیرند، چه تضمینی وجود دارد در جادهای که بهواسطه توپوگرافی منطقه اغلب رانندگان با سرعت بسیار بالا در آنجا رانندگی میکنند، این محدودیت را رعایت کنند: «پیشنهاد سازمان حفاظت محیطزیست این است که در مناطقی که خارج از محدودههای داغ قرار دارند، این محدودیتسرعت را در نظر بگیریم و مناطق داغ فنسکشی شوند.»
اگر سرعت 90کیلومتری هم منجر به مرگ یوزها میشود، چرا باید آن را بهعنوان یک دستاورد لحاظ کرد؟ رنجبران معتقد است رانندگی با سرعت 90کیلومتر، فرصت عکسالعمل را به راننده میدهد تا در صورت مشاهده یوز از برخورد جلوگیری کند. علاوهبراین در کنار محدودیتسرعت مجاز به 90کیلومتر، روشنایی مسیر پیشنهاد و در حد چندکیلومتر پایههای آن نصب شده است: «اگر محدودیتسرعت همراه با روشنایی باشد 50 تا 60درصد میتواند در کاهش برخوردها و تصادفات یوزها موثر باشد.» بنابراین با استدلال رنجبران حتی اگر فرض بگیریم فنسکشی انجام نشده بود و محدودیت سرعت و روشنایی داشتیم، باز از سال 89 تاکنون از 13یوزی که در این جاده تلف شدهاند، پنج یا شش مورد کشته میشدند و باقی زنده بودند: «روشنایی، میداندید را گستردهتر میکند و سرعتکمتر توان کنترل ماشین را به راننده میدهد.»
راهکاری که برای حفاظت از یوزها پیشنهاد شده، تنها بهنفع آنها تمام نمیشود، در این جاده هرسال جمعیتی از حیاتوحش مثل کفتار، روباه، گرگ، آهو و... براثر تصادف تلف میشوند و در مواردی رانندهها با شتر برخورد کردهاند که یکی از آنها همین یکماهپیش رخ داد و منجر به مرگ راننده اتوبوس شد. از رنجبران میپرسم آیا این راهکار در دنیا تجربه شده است؟ «تاکید کارشناسان و نتایج مطالعات بینالمللی روی محدودیت سرعت و روشنایی بهشکل همزمان است.» البته همانطور که تجربه آمریکا نشان میدهد عدد 90کیلومتر که در جاده مرگ یوزها قرار است لحاظ شود، 50درصد بیشتر از عدد 60کیلومتر استانداردی است که در آمریکا در نظر گرفته شده است. در ایران حتی عدد 80کیلومتر هم در کمیسیون ایمنی راههای کشور پذیرفته نشد. آنها قول دادند پس از یکسال ارزیابی تصادفات و سوانح رانندگی، آن را تمدید کنند و قول مساعد دادند بهمحض رسیدن به سرعت 91کیلومتر، راننده جریمه شود: «اگر نگرانی دراینباره که کاهشسرعت به افزایشسوانح منجر نمیشود در این بازه زمانی یکساله به مسئولان ثابت شود، راه برای کاهشسرعت باز خواهد بود.» البته زمانی که از کاهشسرعت صحبت میکنیم منظورمان در حد پارکهایملی در آمریکا نیست، ما از جادهای صحبت میکنیم که در آن تردد ماشینها زیاد و بزرگراه است. مسافرانی که بعد از ساعتها رانندگی خستهاند و میخواهند این سهساعت باقیمانده را در کویر بهسرعت برانند تا به مقصد یعنی مشهد برسند. شهری که همواره جزو گردشگرپذیرترین شهرهای ایران بوده و در مناسبتهای مختلف، جمع بزرگی را به خود جذب میکند.
دوربین و روشنایی در کنار هم کارآمدند
احمد رادمان، رئیس پارکملی توران است، او از هر فرصتی استفاده میکند تا هم درباره یوزها بگوید، هم درباره منطقهای که مدیریتاش را بهعهده دارد و با انواع و اقسام چالشها برای حفاظت روبهروست. از معادن گرفته تا جاده مرگ که حدفاصل میامی تا عباسآباد قرار دارد و مسافران با گذر از آن تصاویر متعددی از یوز را روی تابلوهایی میبینند که در مسیر رفتوبرگشت نصب شده است. یکی از آخرین دفعاتی که رادمان درباره یوز صحبت کرد، به بازدید علی سلاجقه برمیگردد: «ما آنقدر دلمان سوخت که به رئیس سازمان حفاظت محیطزیست درباره یوزها گفتیم.» بااینحال از گفتن یک دغدغه تا رفع آن بهاندازه مساحت همین پارک و بیشازآن فاصله است. از او میپرسم چقدر امید دارید این محدودیتسرعت 90کیلومتر به ایمنسازی جاده و کاهش تلفات یوزها منجر شود؟ پاسخ رادمان هم مشابه رنجبران، در نظر گرفتن مجموعهای راهکار است که درنهایت گذر امن را برای یوزها بههمراه داشته باشد: «چنانچه در همان لحظه عبور از محدودیتسرعت، برای راننده پیامک ارسال شود، احتمالا شاهد رعایت سرعت 90کیلومتر خواهیم بود.»
بسیاری از مسافران مشهد، سالی یکبار از اینمسیر عبور میکنند، بهنظر بسیاری از آنها گذر از شاهرود به سبزوار یکی از خستهکنندهترین بخشهای مسیر است و همین باعثشده سرعتشان را بالا ببرند تا زودتر از این محدوده رد شوند. یک یا دو پیامک جریمه چقدر باعث کاهشسرعت خواهد شد؟ این گزارهای است که رادمان هم نسبت به کارایی کامل آن تردید دارد و از همین روست که گزینه دوم که همان روشنایی است را مهم میداند: «اگر دوربین و روشنایی در کنار هم قرار گیرند، احتمال تصادف کاهش پیدا میکند و بدون روشنایی شاهد اثرگذاری کافی نخواهیم بود.»
فنسکشی محدوده داغ تصادفات یوزها با وجود سالها پیگیری همچنان روی زمین مانده و تنها بخش اندکی از آن اجرایی شده است. به گفته رادمان، قرار است وزارت راه و شهرسازی هزینه اینکار را در اختیار سازمان حفاظت محیطزیست قرار دهد. زمان این اختصاص بناست سال جاری باشد، البته که هنوز در این زمینه اقدامی صورت نگرفته است: «چنانچه فنسکشی انجام شود، گام بلندی در ایمنسازی برداشته میشود. رئیس سازمان حفاظت محیطزیست پیگیر این مقوله است و امیدواریم اتفاق خوبی بیفتد.»
علیرضا محمدی، استاد دانشگاه جیرفت در تابستان 1390 با عنوان «تعیین محدوده خطر تصادفات جادهای یوزپلنگ آسیایی برای ارائه راهکارهای اجرایی جهت کاهش تلفات جاده در محدوده ذخیرهگاه زیستکره توران» انجام داد. در صفحات پایانی این پژوهش در بخش پیشنهادات به دو گزاره کوتاه و بلندمدت اشاره شد. برایناساس «پس از تعیین محدوده خطر (نقاط داغ تلفات جادهای) در جاده مورد مطالعه، همچنین تعیین کریدور زیستگاهی گونه هدف (یوزپلنگ آسیایی)، گام بعدی تعیین روشهای اجرایی موثر بر کاهش تلفات جادهای حیاتوحش با تمرکز بر یوزپلنگ آسیایی است.»
بااینحال از آنجا که یکروش نمیتواند کاهش تلفات جادهای را همراه داشته باشد، دو فاز کوتاهمدت و بلندمدت در این مطالعه در نظر گرفته شد. در فاز کوتاهمدت محدودیتسرعت 60کیلومتر در 12کیلومتر از جاده، نصب سرعتگیر استاندارد در محدودههای خطر تعیینشده (برخی از مطالعات پیرامون تلفات جادهای گوشتخوران بزرگ ازجمله پلنگ فلوریدا نشاندهنده کارایی متوسط استفاده از اینروش در کاهش 40درصدی تلفات است)، نصب تابلوهای هشداردهنده برای یوزپلنگ با رعایت استاندارد ابعاد با فاصله 200متر از هم، بهطوریکه هوشیاری رانندگان را در شب افزایش دهد، نصب چراغهای هشداردهنده برای رانندگان در طول محدوده خطر، ترمیم و اصلاح موانع بتونی استفادهشده در نزدیکی روستای عباسآباد که باعث سردرگمی حیاتوحش میشد، استفاده از تابلو ترکیبی برای گونههایی با بیشترین تلفات جادهای در محدودههای خطر تعیینشده و فنسکشی در محدوده خطر پیشنهاد شد. نگاهی به این اقدامات کوتاهمدت نشان میدهد که از سال 1390 تا 1402 با گذشت بیش از 12سال، بسیاری از پیشنهادهای ارائهشده، عملی نشده و ما نتوانستهایم حتی از این مرحله عبور کنیم تا وارد فاز بعدی شویم. نه محدودیتسرعت 60کیلومتر در کار است، نه نصب سرعتگیر، نه تابلوهای هشداردهنده در هر 200متر، نه روشنایی جاده و...
بهنظر میرسد مسئولانی که بهفکر بازخواست مدیران محیطزیست هستند، آنجا که نوبت به سایر وزارتخانهها مانند وزارت راه و تعهداتشان برای حفاظت از یوز میرسد، چندان سختگیری بهخرج نمیدهند. ازسویدیگر بودجه حفاظت از یوز چنان محدود است که باعثشده در میان گروهی از کارشناسان دوگانه تکثیر در اسارت و حفاظت از زیستگاه شکل بگیرد، درحالیکه بهنظر دیگر کارشناسان، ما نه با دومقوله متفاوت بلکه با حفاظت از یوز با هر دو گزینه سروکار داریم و اینامر جز با بودجه، تجهیزات و تعامل لازم با کارشناسان امکانپذیر نیست.