بیـم نابـودی بـاغهای پایتخت
کارشناسان شهری و جامعهشناسان در نشستی خطرهای جدید برای ریههای تهران را بررسی کردند
کارشناسان شهری و جامعهشناسان در نشستی خطرهای جدید برای ریههای تهران را بررسی کردند
سوگل دانائی
خبرنگار اجتماعی
جامعهشناسان، شهرسازان و معماران بیش از چهارساعتونیم درباره «باغهای تهران» بحث کردند؛ در یکی از شبهای گرم مردادماه در شهری که باغهای زیادی از آن باقی نمانده است و اینترنت آن مدام قطع و وصل میشد. اینترنت بهحدی ضعیف بود که پرویز پیران، جامعهشناس و یکی از اعضای پنل درنهایت با تماس تلفنی سعی کرد تا جملات خود را به گوش شنوندگان برساند: «سرمایهداری نادان و طماع، باغها را نابود کرده است.»
باغ، از نگاه یکی دیگر از کارشناسان حاضر در پنل، عنصر شهری است، المانی که هویت شهرهای ایرانی به آن گره خورده است. یکی دیگر از کارشناسان از تاثیر باغ در سلامت روان گفت و دیگری تاکید کرد که هیچ راهی تاکنون برای حفظ باغ و حفظ حقوق مکتسبه صاحب آن بهصورت برد-برد اختراع نشده است.
در ماههای اخیر بیم نابودی باغهای تهران بیشازقبل حس میشود. شهرداری تهران پیشنهاد اصلاح دستورالعمل ماده 14 قانون زمینشهری را به شورایشهر تهران برده است. براساس این لایحه، احداث بنای بلندمرتبه یعنی 12طبقه و بیشتر با سطح اشغال بیش از 30درصد، در باغها با ارائه طرح امکانسنجی، قابلیت رسیدگی در کمیسیون ماده 5 را دارد. موضوعی که برخی فعالان محیطزیست آن را نگرانکننده میدانند. حتی نگرانکنندهتر از مصوبه برجباغ. در این لایحه برای باغهای تا مساحت 750مترمربع، سطح اشغال 40درصد و ساختوساز 3طبقه پیشبینی شده است. برای اجرا نشدن این لایحه، گروههای زیادی نامهنگاری کردند؛ جامعه مهندسان مشاور ایران، کانون معماران دانشگاه تهران، کانون معماران دانشگاه بهشتی و انجمن طراحان شهری، هر گروه بهصورت جداگانه در بیانیهای این لایحه را محکوم و خواستار توقف آن شدند. انجمن طراحان شهری در نامه خود خطاب به مهدی چمران، رئیس شورایشهر تهران نوشته بود که احیای لایحه برجباغ و تخریب باغها بهبهانه تأمین منافع معدود مالکین باغات پایتخت و البته بعضاً سوداگران املاک، با ادعای نبود تعادل در نظام قوانین جاری میان املاک با نوعیت باغ
و غیرباغ صورت گرفته و نتیجه این موضوع، تخریب تدریجی باغات است.
کارشناسان و پژوهشگران حاضر در پنل گفتوگوی روز شنبه 14مردادماه اما هم از حقوق مکتسبه گفتند، هم از لزوم حفظ اندک باغات باقیمانده در شهر تهران. آنها به قوانینی اشاره کردند که گاه خودشان به نابودشدن باغات تنه میزنند. مرکز مطالعات شهرداری تهران بهتازگی در یک پژوهش همین قوانین را تحلیل کرده است. در این پژوهش تاکید شده است که چالش حفظ و توسعه باغ پیچیدگیهای زیادی دارد، از لزوم حفظ منافع بخش عمومی گرفته تا حفظ حقوق مکتسبه. در آن تاکید شده که حتی بعد از لغو مصوبه برجباغ بهدلیل حقوق مکتسبه افراد در بازهزمانی سال 96 تا 1401 توانستند پروانه برجباغ بگیرند: «عمده پروانههای اخذشده طی دورهزمانی سال 1396 تا 1401 -یعنی پس از لغو مصوبه برجباغ- براساس همین مصوبه برجباغ بوده (126پروانه از 133پروانه) و فقط هفتمورد پروانه خانهباغ (هفتپروانه از ۱۳۳پروانه) در این دوره (بیش از سهسال) صادر شده است. پروانههای برجباغ اخذشده در دورهزمانی 1395-1381 برابر ۱۷۱مورد بوده است.» این یعنی حقوق مکتسبه بیش از هر عامل دیگری تعیینکننده است. حالا باتوجه به قوانین پیشین و تحولات احتمالی تازه، برای باغهای تهرانی باید چه نسخهای
پیچید؟ کارشناسان
پاسخ دادهاند.
سرمايهداري نادان، باغها را تخريب کرد
پرويز پيران/ جامعهشناس
واقعا شرايط طوري است که اصلا نميدانم چه بايد گفت، اما درعينحال بايد نااميد نشد. من تصورم اين است براي اينکه سيستماتيک جلو برويم و بگوييم که چرا باغهاي تهران ويران ميشود و به راهحل براي آن برسيم، بايد کمي با غرب و مدرنيته غرب آشنا شويم. وقتي کليسا دچار انحطاط مالي شد و شروع کرد به فروش زمينها، ادامه اين منجر شد به سقوط اخلاقي. اگر سرمايهداري را پازل 40قطعه بدانيم، حتما 10قطعه آن از کليسا ميآيد. يعني چطور شد سود که حرام بود، حلال شد و سرمايهداري از آن نشأت گرفت. اين پازلها را که بشناسيم، سرمايهداري پديد ميآيد. اما سرمايهداري چه تحولاتي داشته است؟ سرمايهداري تجاري، چطور سرمايهداري صنعتي شد؟ سرمايهداري صنعتي چطور سرمايهدار انحصاري شد؟ دولت ادغام ميشود در اقتصاد متشکل جهاني.
وقتي سرمايهداري ميآيد، ارزشمبادله جاي ارزشمصرف ميآيد و ميل به انباشت شکل ميگيرد. ما بايد از اين بحثها تمثيلهايي بگيريم براي مسئله خودمان. قبل از اينها بايد ويژگيهاي کشور خودمان را بشناسيم. ما در شرايط جامعه لحظهاي هستيم؛ يک لحظه برق ميرود، آب نيست و تانکر ميآيد يعني شما نميتوانيد برنامهريزي کنيد. اين شرايط که پيش ميآيد، مردم جدا ميشوند و سرمايه اجتماعي به صفر ميرسد و خبرگيري به خارج از کشور ميرود. اين بحثها ميآيد و ميگوييم ارزش مبادله آمده است، جامعه قطبي ميشود و عدهاي در بالا در حکومت ادغام شدند درنتيجه هرکاري بخواهند ميکنند. کجا سود ميدهد؟ کندن درخت سود ميدهد، کجا سود ميدهد؟ ساختمانسازي سود ميدهد.
من نميگويم در نظام اداري، آدم باتجربه نيست اتفاقا مملو از آدم باتجربه است اما کارهاي نيستند؛ در شرايط روزمرهشدن بايد تصميمات مشارکتي گرفت که مردم پاي کار بيايند. در شرايط حالحاضر ايران، توجهي به شرايط جامعه نميشود. جامعهشناسان که بايد دماسنج باشند، کجا هستند؟ وقتي سرمايه اجتماعي نيست و فقر بهحدي ميرسد که اکثريت جامعه، نزديک به جامعه هستند، مگر ميتوانيد بخشنامه دهيد و مگر اصلا قانون اجرا ميشود؟
درواقع سرمايهداري نادان، باغها را تخريب کرده است. البته اين فقط ناداني نيست، بايد نکات ديگري هم به آن اضافه شود؛ سرمايهداري نادان باتوجه به سودجويي لحظهاي، بهاضافه ندانمکاري بزرگ کساني که اين کار بهعهده آنهاست. سرمايهداري اصلا اينطوري که آن را ميفهميم نيست. اولين مشکل ما اين است که سرمايهداري را درست نفهميديم. ما احساس با طبيعت را از دست دادهايم، ما از طبيعت جدا شدهايم، فرد دودوتا چهارتا ميکند، باغ را تخريب ميکند، نظام را فاسد ميکند، بايد از سمت خرد بياييم و به ساختار برسيم. اين آوار فاجعهبار تحريم از مدرنيته سرمان آمده است. اينجاست که واژه سرمايهداري نادان طماع و زودبازده معنا ميدهد. وقتي به سود ميرسيد، 300 تا 400سال سود ميبريد. اين سرمايهداري قمارخانهاي، اروپا و آمريکا را هم نابود کرد.
موضوع ديگر براي حفظ باغات ازنظرمن، مشارکت بيشتر زنان است. 40سال است که ميگويند رهايي و توسعه ايران دست زنان ايران است؛ زنان ايراني نه اينکه از ما جدا هستند اما چون محدود بودند مثل ما فاجعهبار تخريب نکردند و نميکنند، بنابراين در موضوع حفظ باغات تهران هم ميتوانند تاثير بيشتري داشته باشند.
هيچ راهي براي حفاظت از باغها جواب نداد
سهراب مشهودي/ شهرساز
در گذشته باغ در تهران بهمعناي امروزي نبود، بخشي از زندگي ما بود. افراد زيادي بودند که شغلشان باغداري بود. 4نوع باغ داريم؛ باغهاي مثمر، باغ با درختان غيرمثمر، باغ توأمان و حياطهاي بزرگي که در آنها درخت کاشته ميشود. موضوع ساده نيست و عوامل اقتصادي زيادي در کار است. من موردي را بهخاطر ميآورم؛ فردي 40سالپيش زميني داشت و در آن درخت کاشته بود، بعد از مدتي نميتوانست به باغش دست بزند و در آن ساختوساز انجام دهد. درحاليکه زمين کناري آن که متعلق به برادرش بود و زمين باير بود، بهراحتي ساختوساز کرد. درواقع به زبان ساده بايد بگويم، باغداري بهصرفه نيست و گاهي زيان دارد. براي نگهداري باغات، چند موضوع اساسي وجود دارد، مثل مشکل تامين آب، مشکل ديگر وراثت است و مشکل ديگر تعيين شغل. بهاينمعنا که وقتي به کسي ميگوييم باغ را حفظ کن بهاينمعناست که بايد شغلت را هم به باغداري تغيير دهي. درحاليکه براساس اصل 44 قانون اساسي، تعيينشغل برخلاف قانون است. درواقع باغداران دچار بيعدالتي بزرگي هستند. تاکنون راهحلهاي مختلفي براي حفظ باغها صورت گرفته که يکي از راهحلها حفاظت خشک بود. بهاينمعنا که هيچ تغييري در اراضي صورت نميداديم و ميگفتيم که باغ بايد در هرحالتي حفظ شود. با ايننگاه اولين طرح جامع اراک هم نوشته شد. در آنزمان اراک 3هزار باغ داشت و براي دومينبار وقتي به آن رجوع کرديم و خواستار اصلاح آن شديم، متوجه شديم که تنها 300باغ از آنتعداد باقي مانده است چون افراد خودشان روي باغها آهک ميريختند. راهحل بعدي، 30-70 بود. بهاينمعنا که 30درصد از فضا به باغدار داده ميشد تا در آن متناسب با زمين ساختوساز کند و 70درصد باقيمانده به شهرداري واگذار ميشد بهايناميد که باغ، نگهداري و حفظ شود. اما اين راهحل هم جواب نداد چون با مشارکت در بخش باقيمانده ساختوساز صورت ميگرفت. در طرح مکانيابي به ساختمانهاي بلند تهران فکر کرديم تا بتوانيم راه برد- برد پيدا کنيم. بهاينمعنا که باغداران در 15درصد زمين که درختي وجود ندارد در ارتفاعي که به عمق زمين مربوط است، ساختوساز انجام دهند و 85درصد زمين باغ باقي بماند. من تصور ميکردم اينطرح، طرح خوب و جامعي باشد. اما براي همين 15درصد هم مشخص نيست که صددرصد جواب داده باشد؛ نه حفاظت خشک، نه معاملهکردن. بهنظرمن فقط يک راهحل وجود دارد که منفعت عمومي را هم در نظر بگيرد و آنهم اين است که شهرداري و وزارت کشور ازطريق اعطاي زمين معوض، باغ را حفظ و نگهداري کند.
فرصت براي حفظ باغها از دست رفت
گيتي اعتماد/ معمار و شهرساز
باغ و اهميت حفظ آن، موضوعي است که تهران سالهاي زيادي است که با آن درگير است. من براي اينکه از اهميت حفظ باغات بگويم، صحبتم را با طرح جامع آغاز ميکنم. طرح جامع اول تهران توسط فرمانفرمايان در دهه1340 تهيه شد. در آن طرح، منطقههاي 21 و 22 تهران را بهعنوان ريههاي تهران در نظر گرفته بودند. در برنامه تاکيد شده بود که در اين دومنطقه فضاهاي سبز و باغ براي 25سال آينده تامين شود اما متاسفانه اينطرح اجرا نشد و منطقه 22 هماکنون به يکي از متراکمترين فضاها تبديل شده که مملو از برجهاي بلند است. غير از اين موضوع، متاسفانه در سالهاي گذشته در همه قسمتهاي تهران بهويژه شميرانات که با آن آشنايي دارم، باغهاي بسياري از بين رفت؛ يکي از مهمترينهاي آن باغ 10هزارمتري در نزديک سرپل تجريش بود که مجموعه ارگ در آن بنا شد. البته تعداد باغهايي که در منطقه از بين رفته، بسيار است. همه باغات اول به خانههاي ويلايي، سپس به برجهاي 6 و 7طبقه تبديل شدند. اکنون در يک کوچه 8متري، همه ساختمانها تجميع شدند و غير از يک يا دو خانه ويلايي، همه به برج تبديل شدند. اين برجهاي بلند، زندگيکردن در تهران را دشوار کرده است. همه اينها يعني ما فرصتها را از دست داديم و نياز داريم تا باغهاي اندکي را که در تهران باقيمانده است با چنگ و دندان حفظ کنيم. اما پيش از آنکه بگويم چه بايد کرد؟ ميخواهم صحبتم را با نقلقولي از قطبالدين صادقي، استاد تئاتر آغاز کنم. دکتر صادقي ميگويد، اهميت يک جامعه به رنجي که تحمل ميکند نيست بلکه به راهحلي است که ميتواند براي پاياندادن به درد و رنج خود پيدا کند. راهحل پيداکردن، کار مشکلي است و پيگيري و اعتقاد ميخواهد. درواقع بايد ابتدا مشکل را شناخت. راهحل اصلياي که بايد بهدنبال آن باشيم، فرهنگسازي است. فرهنگسازي از مهد کودک آغاز ميشود و آدم بزرگ، سختتر فرهنگ را ميپذيرد. ما با طبيعت بيگانهايم و بايد مديران، اهل حرفه و مردم عادي را با اهميت حفظ باغ و تاثير آن بر سلامت آشنا کنيم. اين موضوع رفتهرفته موجب ايجاد مطالبهگري در مردم هم خواهد شد. قوانين ما کمبود دارد اما قوانين خوبي هم که وجود دارند، بهخوبي اجرا نميشوند. بنابراين بهعقيده من تا زماني که فرهنگ ايجاد نشود، قوانين کار نميکنند. اگر بخواهم بهصورت اجمالي بگويم که اکنون چه بايد کرد، بايد بگويم که اکثر باغهاي ما براي افرادياند که ميخواهند حداکثر استفاده از آنها را بکنند و درعينحال باغها را هم حفظ کنند. من افرادي را ميشناسم که توان مالي کافي براي حفظ باغها را ندارند. شهرداري بايد به اين افراد کمک کند. باغها را بايد سرمايه ملي خود بدانيم که نياز به حفاظت دارند. بهنظرمن ازنظر اقتصادي بايد کاري کنيم که مبادله صورت بگيرد و باغها را حفظ کنند.
اقتصاد رانتي، بلاي جان باغات تهران
لادن اعتضادي/ معمار و مدرس دانشگاه
اگر بخواهم نگاه تاريخي داشته باشم، بايد بگويم تمام شهرهاي ما بهنوعي يک همزيستي با باغ داشتند. ما بايد تلاش کنيم باغ با درختاني سايهگستر را که مناسب اقليم ما هستند، بهعنوان ميراث شهري و فرهنگي حفظ کنيم. بحثي که ميخواهم ازنظر تئوري مطرح کنم، متوجه دستاندرکاران شهري است. موضوع بحث من کيفيت فضاي شهري است. شهرهاي ما بهطور تاريخي بهدليل همزيستي با باغ، کيفيت خاصي داشتند و ميتوانم بهطورکلي بگويم که هويت شهر ايراني با باغ تعيين ميشده است. اصولا پايتختها در ايران پيش از اسلام شهرهايي بودند شامل کاخ و باغ. بعد از اسلام هم شهرهاي ما بهنوعي همزيستي با باغ را تجربه کردند. اين ميراث که ساختار کالبدي و ميراثي شهر ما به آن وصل بوده و يک سيستم شهري تاريخي را رقم ميزده، امروزه هم بسيار موردتوجه است. کريستوفر الکساندر وقتي صحبت از بنا و شهر ميکند، رسما باغ را جزو عناصر شهري ميآورد. عنصري که بايد در شهر حفظ شود. مشکلات در اين جلسه برشمرده شد؛ ارزش کاذب زمين، مالکيت، نبود برنامهريزي شهري، منطقهاي و ملي براي قيمت زمين، قيمت باغ و تفاوت قيمت زمين باير و زمين دارايدرخت. محدوديت ديگري که ما داريم، مشکل کمآبي در مقياس خرد و کلان است. يکي ديگر از مشکلات ما در موضوع باغات، اقتصادي است؛ اقتصاد تماما سودجويانه و رانتي و بدونتوجه به برنامهريزي ملي و شهري براي حفظ محيطزيست براي فرهنگ و اقتصاد شهري ما. اينمسائل بهنظرمن راهحل کلاني دارد که بايد در سطحملي حل شود و نيازمند برنامهريزان دلسوز است. مشکل اساسياي که من ميخواهم به آن بپردازم، عدمتوجه به کيفيت زيست انسان در شهر است. موضوعي که چنديندهه است در جهان، تئوريسينهاي معماري و شهرسازي به آن توجه دارند، بحث عبور از کميتها و رسيدن به کيفيتها مانند روانشناسي محيط است. اگر تصور کنيم در درازمدت مشکلات فوق رفع شود، مشکلي که از آن ناآگاهيم و از کودکي بايد آموزش داده شود، بحث انسان و کيفيت زيست او در شهر است که اگر از کودکي با اين کيفيتها آشنا نشويم، عاقبتش اين روزگاري است که امروزه با آن مواجهيم. معماران و شهرسازان در اين موضوع نقش دارند اما توجه به اين کيفيت بازهم به برنامههاي ملي باز ميگردد. يک نظريه ميگويد يک شهر خوب، ويژگيهايي دارد که حالوهواي خاصي را در انساني که شهر زيستگاهش است، ايجاد ميکند. کيفيتهاي عمدهاي که با نظريه ديگري با عنوان روح مکان هم معني ميشود. در ايننظريه از سرزندگي صحبت ميشود و اينکه شهرهاي ما بايد سرزندگي داشته باشند. يکي از عناصر مهم که ميتواند سرزندگي را در شهر بياورد، باغها هستند. شهر را اگر بهمثابه سيستم ببينيم، قطعا تماميت و کمال آن با نابودي باغها خدشهدار ميشود. راحتي و آسايش، يکي ديگر از عناصر شهر است که باغها تضمينکننده آن هستند. نظريهها ميگويند که شهر حاوي رويداد و خود حضور باغ در شهر يکرويداد است. اين حضور و نبود حضور، دو کيفيت متفاوت به شهر ميدهند. ازبينرفتن باغها باعث ميشود اين سيستم دچار خدشه شود و شهر ما هميني ميشود که امروزه در آن احساس ناآرامي، خستگي و دلزدگي داريم. نهايت اينکه مجموعه اين کيفيتها عناصرياند که عامل هويت هر شهري ميشوند. نتيجه اين است که شهر معاصر ما، آنچنان بههمريخته است که بايد تمثيل شترگاو پلنگ را براي آن بهکار ببريم.