گفتمانسازی علیه زنـان
الگوی مسلط سیاسی، فرهنگی و اجتماعی برای قانونی جلوه دادن تبعیضهای اجتماعی و پایدار کردن آن، همیشه گفتمانسازی میکند.
شیما وزوایی
پژوهشگر ارتباطات
الگوی مسلط سیاسی، فرهنگی و اجتماعی برای قانونی جلوه دادن تبعیضهای اجتماعی و پایدار کردن آن، همیشه گفتمانسازی میکند. این گفتمانسازی در سطح محلی، ملی، منطقهای و جهانی انجام میشود، انتشار مییابد و ماشینهای تبلیغات روی آنها رژه میروند. بله، ماشینهای گفتمانساز بر بدن ما زنان راه میروند و با ساختن مرزهای تخیلی ما را محدود کرده و از هم جدا میکنند. زبان و کلمات و توصیفات ابدا از بار سیاسی، اقتصادی و فرهنگی خود جدا نیستند و در کنار هم قابهای کلیشهای میسازند که گروهها و اجتماعات به حاشیه رفته به دلیل نداشتن دسترسی به جریانهای اصلی ارتباطات، مجبور به محدود شدن به این قابها میمانند و کمکم خود نیز باور میکنند که گریزی از خندیدن و گریستن در این قابها نیست.
شاید گزاره بالا شعاری بهنظر برسد. معمولا سعی میکنم از به کار بردن افعال مجهول در روزنامهنگاری پرهیز کنم. جملات مجهول و بیفاعل درواقع بانیان وضع موجود را پنهان میکنند و خوراکِ روابط عمومی برای رجال سخنگوی دولتی جهان هستند. اما حالا که بهشدت قحطالرجال است و در تلاقی جنگ و بحران اقلیمی و بحرانهای اقتصادی و اجتماعی پاسخ و راهحلی جمعی و منطقهای و جهانی بهجز شعار و حرف وجود ندارد، شاید بد نباشد نام رجالی که در طول تاریخ از ما «نساء» این سرزمینها «زنانِ سرکوب شده خاورمیانه» ساختند را بیاوریم.
به این دوگانهها که زنان در جغرافیایی مشخص را توصیف میکنند، توجه کنید؛ زنان سرکوبشده خاورمیانه، زنانِ قهرمان شرقی. چرا همیشه باید زنان یا قربانی باشند یا قهرمان؟ چرا باید در دنباله اسامی ما حتما خاورمیانهای بودن، شرقی بودن، اهل جنوب جهانی و جهان سوم و در حال توسعه بودن ذکر شود؟ چرا حتی اگر به همین جغرافیا و زنانش باور بیاوریم، روی پیوند میان اجتماعات زنان، مسئله زن و تجربه آنها از حضور و مقاومت در ساحتهای عمومی، اجتماعی، سیاسی و فرهنگی کمتر صحبت میشود؟ میان زنان افغانستان، ایران، لبنان، مصر و تونس بیشتر از آنکه تصورش را کنیم، پیوند وجود دارد و مسائلی که زندگی و ساحتهای آن را برای آنها دشوار ساخته، از حق آموزش گرفته، تا دستمزد برابر کاری و حق کار شایسته، تا حضور برابر و صدادار در عرصه سیاست، تا خشونت و آزار جنسی و دیگر نابرابریهای جنسیتی، همه و همه ریشههای مشترک و همزمان بسترهایی با شاخصههای پیچیده و متفاوت دارند.
در یک سالی که گذشت در جایجای این سرزمینها شاهد زنانی بودیم که برای بازپسگیری سیاستهای معطوف به زندگی، تلاش جمعی، مقاوت و حتی مبارزه کردند. شاید مهمترین تفاوت شیوه این مقاومت شکلگیری، جریانی از همبستگی میان گروههای مختلف زنان است. همانطور که زنان افغانستان در مبارزه با آزار جنسی همصدا با زنان ایرانی بودند و نام رومینا و مهسا را فریاد میزدند، اینبار زنان ایرانی نیز مبارزه زنان افغانستان برای حق آموزش را شنیدند، از آن الهام گرفتند و صدای دختران دشت برچی بودند. وقتی در لبنان زنان در اعتراض به عدم دسترسی به آب و برق و بیارزش شدن پول اعتراض میکردند، « حیاة-حریة» نیز در طنین صدایشان شنیده میشد. به نظر میآید رجال قدرتمند ایران، خاورمیانه و جهان باید اینبار بدانند که ارادهای برای بازپسگیری و تجسم زندگی و آزادی در همه ساحتهای آن بهوجود آمده. زنان اینبار نه میخواهند تصویر زنِ قربانی روی جلد مجلهها و محتاج نجات باشند، نه آن ابرقهرمان فیلمهای هالیوودی؛ آنها زندگی جمعی میخواهند و یکدیگر را در خلقِ آن یاری خواهند داد.