معتادان خط خوردند
گرانی مواد مخدر سنتی، تقاضا برای مصرف شربت تریاک و متادون را افزایش داده اما کلینیکها بیمار جدید نمیپذیرند افزایش قیمت داروها معتادان را با مشکلات زیادی روبه
گرانی مواد مخدر سنتی، تقاضا برای مصرف شربت تریاک و متادون را افزایش داده اما کلینیکها بیمار جدید نمیپذیرند
افزایش قیمت داروها معتادان را با مشکلات زیادی روبهرو کرده است
مریم سروش
خبرنگار اجتماعی
مصرفکنندگان موادمخدر سنتی، پشت در کلینیکهای درمانی ترک اعتیاد ماندهاند، تعدادشان هم رو به افزایش است، البته نه برای ترک که برای جایگزین کردن داروهایی مثل شربت تریاک (اپیوم)، متادون و بوپرنورفین بهجای موادی که این روزها قیمتشان سر به فلک زده. یک کاسب مواد مخدر میگوید: «قیمت هر 5-4کیلو تریاک تا سال گذشته ۴۳۰دلار بود و حالا نزدیک به 3هزار دلار است»، قیمت هر گرم هروئین هم از 150هزار تومان شروع میشود. کلینیکها اما مجاز به پذیرش بیش از 100نفر (اگر دوشیفته فعال باشند) نیستند و با توجه به تکمیل ظرفیت، ورودی جدید هم ندارند. بررسیهای هممیهن نشان میدهد، به دلیل صادر نشدن مجوزهای جدید احداث این کلینیکها طی چند سال اخیر و منحل شدن برخی از آنها به دلیل برخی تخلفات، حالا لیست انتظار متقاضیان جدید به 500نفر هم رسیده اما جایی برایشان نیست. هرچند بیماران قبلی همین مراکز هم مشکلات دیگری را تجربه میکنند. آنها میگویند، در چند ماه گذشته چندین مرتبه قیمت هر سیسی اپیوم تغییر کرده و با وجود افزایش قیمت 350تومان هر سیسی در سال گذشته به 900تومان اوایل امسال براساس تعرفه وزارت بهداشت، باز هم برخی مراکز قیمتها را طی چند مرحله افزایش داده و به 2500تومان هم رسیده است. حق اعتراض و گلایه هم ندارند، چون آنقدر تقاضا زیاد شده که شاید بهراحتی از فهرست درمانی کلینیکها خارج شوند و تامین این دارو از بازار آزاد و عطاریها هم با قیمتهای 5/1 تا 2میلیون تومانی برایشان مقدور نیست. فعالان حوزه اعتیاد، آسیب چنین شرایطی را جدی میدانند و معتقدند تشکیل شدن بازار سیاه برای داروهای ترک اعتیاد، روند درمانی این بیماران را مختل خواهد کرد یا آنها را به سمت مصرف مواد مخدر صنعتی سوق خواهد داد. روزنامه شهروند هم چندیپیش در گزارشی به این نکته اشاره کرد و نوشت: «وضعیت پاتوقها تغییر کرده، اگر سری به آنجا بزنید کاملا متوجه میشوید که رفتار معتادها به دلیل مصرف شیشه کاملا متفاوت شده است. خیلیها توان خرید مواد را ندارند و مصرف قرص بین آنها زیاد شده. برخیشان میگویند، گاهی ۲۰۰عدد دیازپام در روز میخورند تا بتوانند از خماری نجات پیدا کنند.» سعید صفاتیان، تحلیلگر مسائل مربوط به اعتیاد هم در گفتوگویی با تجارتنیوز مصرفکننده موادمخدر در کشور را سهمیلیون نفر اعلام کرده و گفته بود، نزدیک یک میلیون نفر از آنها تریاک مصرف میکنند و بیش از ۶۰درصدشان هم وضعیت اقتصادی مناسبی ندارند.
شربت تریاک کمبود نیست
افزایش قیمتها را سازمان غذا و دارو هم تایید نمیکند. مینا آژوغ، رئیس اداره امور داروخانهها در سازمان غذا و دارو درباره نوسان قیمتی شربتهای تریاک به هممیهن میگوید: «این شربت بعد از تعرفهگذاری وزارت بهداشت در اوایل امسال، افزایش قیمتی نداشته و قیمت اولیه تولید این دارو برای هر شربت 250سیسی، 44هزار تومان است و قیمت عرضهشده به بیمار براساس تعرفهگذاری درمان تعیین میشود. توزیع آن هم بهصورت سهمیهای بهازای هر بیمار به کلینیکهای ترک اعتیاد و درباره بیماران سرطانی با اعلام معاونت درمان به معاونت سازمان غذا و دارو تامین میشود.» این مسئول درباره محدودیتهای توزیع که باعث میشود تعداد متقاضیان این داروها در کلینیکها افزایش پیدا نکند هم توضیح میدهد: «تولید داروهایی با ترکیب مخدر، تحت کنترل سازمان غذا و دارو است و بهراحتی در دسترس مردم قرار نمیگیرد. با توجه به نیاز کشور و تعداد آمار مصرفکنندگان، سازمان غذا و دارو اجازه تولید شربت تریاک را صادر میکند و هیچ کمبودی در این زمینه نداریم.» رئیس اداره امور داروخانهها درباره اینکه چه نظارتی بر گرانی غیرقانونی این داروها در کلینیکها وجود دارد، بیان میکند: «نظارت در این حوزه از ابتدای تامین تا انتهای زنجیره برعهده معاونتهای غذا و داروی دانشگاههای علومپزشکی سراسر کشور است و تخلفات این حوزه گزارش و بررسی میشود.»
آسیب گرانی و کمبود شربت ترک اعتیاد
مشکلات و سختیهای ترک قطعی موادمخدر و بازگشت دوباره بخش قابلتوجهی از درمانشدهها به چرخه اعتیاد، منجر به ورود داروهایی به چرخه درمان این حوزه شد که هم وضعیت ظاهری مصرفکنندگان را بهبود بخشید، هم آنها را در وضعیت مناسب بازگشت به جامعه، اشتغال و خانواده قرار داد. استفاده از متادون در درمان اعتیاد اوایل دهه80 مطرح شد و پس از آن موضوع شربت تریاک در سال85 تا متادون، بوپرنورفين و شربت تریاک به سهماده مجاز برای درمان وابستگی به مواد مخدر بدل شدند. البته شربت تریاک از اواخر سال 86 در مراکز خاص توزیع شد و با تشخیص پزشک در اختیار مصرفکنندگان قرار گرفت. حالا استقبال از این داروها به دلیل گرانی موادمخدر سنتی بهشدت افزایش پیدا کرده. بهنظر میرسد این افزایش تقاضا بهانه سودجویی هم شده و برخی کلینیکها بهصورت غیرقانونی قیمت شربتهای تریاک را افزایش دادهاند تا تامین دارو برای بیماران سختتر شود.
مینایی، منشی یکی از مراکز ترک اعتیاد است و دراینباره به هممیهن میگوید: «ابتدای سال قیمت اپیوم 900تومان شد اما حالا مرکز ما هر سیسی شربت تریاک را 1800تومان برای بیماران محاسبه میکند. اما عمده بیماران وضعیت اقتصادی خوبی ندارند و برای تامین 500-400هزار تومان هم با مشکل مواجه میشوند. دوزهای مصرفی بیماران متفاوت است اما بهصورت میانگین 250سیسی در ماه استفاده میکنند. سال گذشته این مبلغ برای آنها کمتر از 100هزار تومان بود اما حالا 450هزار تومان! شاید رقم بالایی در مقایسه به قیمت مواد مخدر غیرقانونی نباشد، اما این بیماران عمدتا کارگر هستند و تامین همین مبلغ هم برایشان سخت است. مشتری پولدار هم در کلینیک هست و هیچ مشکلی حتی با دو برابر شدن قیمتهای فعلی هم ندارد اما از هر 10بیمار این مرکز شاید یک نفرشان چنین شرایطی داشته باشد.»
او گرانی این مواد را موجب خروج آنها از چرخه درمان میداند که باعث میشود در پاتوقهای معتادان تن به کشیدن هر موادی بدهند: «در این چندماه بهدفعات مختلف پیش آمده که بیماران چند ماهی غیب شدهاند و دوباره با وضعیتی آشفته مراجعه کردهاند. خودشان میگویند، دوباره مواد را امتحان کرده اما پشیمان شده و برگشتهاند. قبلا حتی میزان توزیع شربت بهتر بود و یک بیمار 25سیسی در روز هم استفاده میکرد اما حالا آنقدر قیمتها گران شده که میزان مصرفشان را نصف کردهاند تا از پس هزینههایش بربیایند. گاهی هم بهدلیل کمبودها، دارو به میزان کافی دریافت نمیکنند و خمار میشوند. شاید فکر کنید کاهش مصرف، آنها را زودتر به زندگی عادی برمیگرداند اما همین خماری و اضطراب میتواند باعث برگشت دوباره آنها بهسمت مواد مخدر با وضعیتی بدتر شود. سالهاست این افراد مشغول درمان هستند، شرایط ظاهری روزهای اولشان اصلا با امروزشان قابل مقایسه نیست. کاملا طبیعی شده و شاید کسی حتی متوجه نشود که اعتیاد دارند یا از این داروها مصرف میکنند.» او برگزاری کلاسهای روانشناسی را هم در درمان این مصرفکنندگان موثر میداند و تاکید میکند: «اگر شرایط تامین دارو
برای آنها بهخوبی صورت بگیرد و قیمت هم مناسبتر شود، بهتدریج با آموزشهای لازم، خودشان تشویق به کاهش مصرف میشوند البته آنهایی که سن بالاتری دارند نمیتوانند و این وضعیت آنها را بیشتر در خطر بازگشت به مواد مخدر قرار میدهد اما جوانها عمدتا پس از چند سال همین وابستگی به شربت تریاک را هم حذف میکنند.»
افزایش تقاضا برای درمان اعتیاد
داروهای ترک اعتیاد، یکی از بهترین جایگزینهای درمانی قطع وابستگی به موادمخدر است اما گرانی و کمبود آن میتواند آسیب جدی به کیفیت زندگی کسانی داشته باشد که با استفاده از این داروها به شرایط عادی زندگی بازگشته و آمادگی ذهنی و جسمی برای کار، تلاش و سازندگی پیدا کردهاند. علیرضا نوروزی، عضو مرکز تحقیقات اعتیاد هم این مسئله را تایید میکند اما معتقد است، مشکل مهم دیگر گرانی موادمخدر و افزایش تقاضا برای دریافت داروهای ترک اعتیاد است که منجر به ایجاد «لیست انتظار» دریافت این داروها شده است. او به هممیهن میگوید: «در گذشته یکی از درمانهایی که برای افراد وابسته به موادمخدر در نظر گرفته میشد، قطع مصرف مواد بود و اینکه فرد دوباره به اعتیاد برنگردد. اما تقریبا 100درصد افراد بازگشت دوباره به اعتیاد داشتند و ناامیدی و فرسودگی شغلی را برای درمانگران این حوزه رقم میزدند. مشکل دیگر هم این بود که افراد در شرایط کوتاهمدت تحمل دوری از مواد، در خطر بیشتری برای بازگشت دوباره قرار میگرفتند و بهدلیل اینکه تحمل بدن آنها نسبت به مواد از بین رفته بود، در بازگشت دوباره بیش از مقدار تحمل استفاده میکردند و احتمال مرگ آنها وجود
داشت.»
او ادامه میدهد: «این روش نهتنها شانس بهبودی و ترک طولانیمدت را افزایش نمیداد بلکه ریسک مرگومیر هم داشت. به همین دلیل از حدود 4دهه گذشته، روشی به نام نگهدارنده یا همین داروهای ترک اعتیاد در نظر گرفته شد. به این معنا که فرد بهجای استفاده از مخدر غیرقانونی، دارویی را استفاده کند که منجر به بهبود کیفیت زندگی او شود.داروهای ترک اعتیاد شامل متادون، قرص زیرزبانی بوپرنورفین، شربت تریاک (اوپیوم) هستند. البته تعداد افرادی که تحتپوشش دریافت متادون قرار دارند، بیشتر است اما اپیوم هم استقبال خوبی دارد.»
به گفته نوروزی، این داروها جذب خوراکی مناسب، اثر قطعی، ملایم و طولانیمدت دارند و چون زیرنظر درمانگران تجویز میشوند، نوسانات بین حالات خماری و نشئگی در فرد ایجاد نمیکنند: «گذشت زمان هم ثابت کرده که در شکل وابستگی فیزیولوژیکی بدن به ترکیبات دارو، هسته سخت آسیبشناسی اعتیاد، رفتارهای اعتیادگونه و حتی جنبه شناختی و روانشناختی اعتیاد بهبود پیدا میکند. همچنین علائم محرومیت و وسوسه در این افراد کنترل میشود و میل و استقبال عمومی به مصرف دوباره مواد در افراد کاهش پیدا میکند و آنها آمادگی ذهنی و جسمی برای بازگشت به جامعه خواهند داشت.»
او با تاکید بر اینکه افزایش تجویز این داروها باعث شد افراد دارای اعتیاد به میزان تلاششان، فرآیند برگشت به اجتماع بهعنوان یک شهروند و ساختن یک سطح زندگی متفاوت و جدید را تجربه کنند، ادامه میدهد: «به مروز زمان ثابت شده که هرقدر این درمانها طولانیتر باشد، نتایج بهتری خواهد داشت. یعنی درمانگرهایی که در کاهش و قطع مصرف مواد عجله میکردند، بازگشت به مواد در بیماران بیشتر رخ میداد، اما درمانهای طولانی مدت، حداقل یکسال و میانگین 2 تا 5سال نتایج بهتری را ثبت کرد.» او همچنین به انجام مطالعات جهانی دراینباره هم اشاره میکند و میگوید: «بررسیها نشان داده، افرادی که چندین سال متوالی داروهای نگهدارنده استفاده کردهاند در مقایسه با کسانی که درباره آنها اصرار بر سمزداییهای کوتاهمدت و مکرر وجود داشته، چند مزیت داشتهاند؛ اول اینکه احتمال زنده ماندن 30 تا 40سال بعد از ترکمواد داشتند. دوم، احتمال زندانی شدن، ابتلا به اچآیوی و هپاتیت C هم در آن کمتر بوده است. درمانهای دارویی اعتیاد، معتبر و علمی است و اگر بهدرستی انجام شود منافع زیادی برای فرد، خانواده و جامعه خواهد داشت. به این معنا که دوز و فواصل مناسب و
به قصد و نیت درمان زیرنظر درمانگران حرفهای همراه با ارائه مشاوره و مداخلات تکمیلی و پایش مستمر انجام شود.»
البته نوروزی تاکید میکند، افراد معتاد این داروها را با دوز ثابت جایگزین مواد و بهمدت طولانی استفاده میکنند اما با آسیبی که مصرف موادمخدر برای آنها بهدنبال دارد، روبهرو نیستند: «این افراد وابستگی به متادون یا شربت تریاک دارند اما معتاد نیستند چراکه اقدامات آسیبزا و افت عملکرد ندارند و یک شهروند خوب هستند. این درحالیاست که اگر فرد اعتیاد به هروئین داشته باشد، نمیتواند در فعالیتهای اجتماعی مشارکت یا حتی شغلی داشته باشد اما با استفاده از این داروها، در شرایط کاملا معمولی زندگی میکند.»
نه سهمیه کم شده، نه دارو گران!
به گفته مصرفکنندگان، داروهای ترک اعتیاد بهویژه شربت تریاک، از ابتدای سال تاکنون 3،4 مرتبه گران شده و این افزایش قیمت در برخی مراکز به 450 هزار تا 800هزار تومان هم رسیده است. آنها همچنین از کاهش سهمیههای خود هم خبر میدهند که به ادعای کلینیکداران به دلیل کاهش سهمیه است. نوروزی دراینباره هم میگوید: «بههیچعنوان سهمیه کم نشده، مگر اینکه مرکزی تخلف کرده باشد. قیمت داروها براساس تعرفه اردیبهشتماه 1401 افزایش داشته و پس از آن هرگونه گرانی تخلف است.» او البته این داروها را با وجود نرخهای کنونی هم مقرونبهصرفه میداند: «در حال حاضر هزینه خرید یک گرم هروئین برای مصرف روزانه فرد معتاد 160 تا 200هزار تومان است. اما در مراکز دولتی قیمت مصرف یکماهه متادون 150هزار تومان و در مراکز خصوصی هم 200هزار است، اپیوم هم 330هزار تومان عرضه میشود. البته ایدهآل حوزه درمان این است که افراد درمانهای رایگان را دریافت کنند، یعنی ارتباط مالی و نگرانی برای آنها وجود نداشته باشد. افراد معتاد ممکن است برای تامین هزینههای مواد، دزدی یا تنفروشی کنند اما نمیتوان به کسی که برای درمان مراجعه میکند، بگوییم کمتر تنفروشی یا
دزدی کند و در ازای آن دارو بگیرد. بههمیندلیل برای گروههای آسیبپذیر و کسانی که قادر به تامین هزینه درمان نیستند، باید مکانیزمهای درمان ارزان و رایگان در نظر گرفته شود.»
عضو مرکز تحقیقات اعتیاد درباره پشت در ماندن بسیاری از بیماران جدید متقاضی دریافت داروهای درمان اعتیاد توضیح میدهد: «مراکز میتوانند 50بیمار بپذیرند و اگر ظرفیت آنها پر شود، نمیتوانند پذیرش جدید داشته باشند. اما چون موادمخدر گران شده، مراجعه درمانی افزایش پیدا کرده و مردم ظرفیت را پر کردهاند. این افزایش تقاضا هم منجر به شکلگرفتن لیستانتظار برای درمان در کلینیکها شده است.» او در پاسخ به این سوال که با وجود پذیرش نشدن ازسوی مراکز، آیا افراد میتوانند چنین داروهایی را از عطاری یا بازار آزاد تهیه کنند، بیان میکند: «این مسئله غیرقانونی است و مشکلاتی هم دارد. چنین محصولاتی اگر خارج از وزارت بهداشت و چرخه کلینیکهای درمانی توزیع شوند، اصالت دارویی ندارند و ممکن است با هدف سودجویی، رقیقتر هم شوند. این مشکل هم وجود دارد که تعیین دوز دارو ازسوی خود بیمار تعیین میشود. فرق درمان و اعتیاد این است که در اعتیاد، فرد مصرفکننده هر میزان دلش میخواهد استفاده میکند و از حالت عادی خارج میشود. اگر این اتفاق درباره داروهای درمانی اعتیاد هم رخ دهد، مزیتی برای بیمار نخواهد داشت. در کلینیکهای درمانی دوز مشخص، داروی اصل
و مقدار مصرف هم ازسوی پزشک تجویز میشود. این تعیین دوز مصرف بهگونهای است که فرد نه علائم محرومیت و خماری داشته باشد، نه مسمومیت ناشی از مصرف بیشاز اندازه او را چرخه زندگی عادی خارج کند.»
بیماران پشت در میمانند
افزایش قیمت داروهای ترک اعتیاد غیرقانونی است چرا که هر سال وزارت بهداشت تعرفه اعلام میکند و مراکز هم باید طبق همین تعرفه دارو را به بیماران عرضه کنند. اکنون با افزایش تقاضا مواجه هستیم و به همین دلیل برخی مراکز به دلیل متناسب نبودن عرضه و تقاضا، قیمتها را افزایش میدهند که تخلف است. میلاد تکسیبی، روانشناس یکی از همین کلینیکهای درمانی اعتیاد است و با تایید این موضوع، درباره آسیب گرانی داروهای ترک اعتیاد به هممیهن میگوید: «این مسئله باعث میشود افراد قادر به تهیه آن نباشند و از روند درمانی خارج شوند. ازسوی دیگر تشکیل بازار سیاه هم باعث میشود فرد در صورت دسترسی به این داروها به چشم درمان به آن نگاه نکند و اختلال در مصرف داشته باشد.»
او درباره اینکه دلیل این مسئله چیست، میگوید: «یکی از دلایل اصلی صادر نشدن مجوزهای جدید برای کلینیکهای درمانی اعتیاد است. از حدود 5 تا 6 سال اخیر هیچ مرکز جدیدی احداث نشده و برخی کلینیکها هم بهدلیل تخلف منحل شدهاند. کلینیکهای فعلی هم محدودیت و سقف پذیرش (100عضو) دارند. این درحالیاست که متقاضیان روند افزایشی داشته و زیاد نشدن ظرفیتها میتواند منجر به بروز چنین مشکلاتی شود.» این روانشناس درباره دلایل افزایش تقاضا هم توضیح میدهد: «این مسئله هم دلایل مختلفی دارد ازجمله مشکلات اقتصادی که سلامت روان جامعه را تحت تاثیر قرار میدهد. ماده مخدر سرپوشی بر رنجهای روانشناختی است، به همین دلیل زمانی که مشکلات افزایش پیدا میکند، هم با ورود افراد جدید به حوزه اعتیاد مواجه میشویم، هم این احتمال وجود دارد که افراد درمانشده دوباره بازگشت به اعتیاد داشته باشند.» او در پاسخ به این سوال که افزایش قابلتوجه قیمت موادمخدر صنعتی و سنتی، دلیل افزایش تقاضا برای درمانهای دارویی اعتیاد است، بیان میکند: «چنین چیزی نیست. بهعنوان مثال درباره ماده مخدر شیشه، گل و کوکائین، باید درمان غیردارویی انجام شود و پروتکل دارویی برای
آنها نوشته نشده است. افرادی میتوانند از چنین درمانهایی استفاده کنند که به مواد مخدری ازجمله تریاک، هروئین و کراک اعتیاد داشته باشند. سوءمصرف به انواع داروها هم شامل این درمانها میشود.»
این روانشناس درباره مزیتهای درمانی داروهای درمانی اعتیاد میگوید: «کلینیکهای درمانی اعتیاد در بحث کاهش آسیب بسیار مفید بودند، اینکه شرایط ازدواج، اشتغال و بازگشت به جامعه برای چنین افرادی فراهم شد، حتی زنان حامله معتاد به هروئین هم با مصرف این داروها میتواند زایمان سالم داشته باشند. یکی از مهمترین کاهش آسیبها هم قطع ارتباط این افراد با قاچاقچیها و کاسبان موادمخدر بود. به همین دلیل نیاز به افزایش ظرفیتهای این حوزه داریم، چراکه اکنون به دلیل افزایش تقاضا، پذیرش شربت تریاک در این کلینیکها صورت نمیگیرد و مشکلات متعددی برای پذیرش افراد جدید وجود دارد.»
تکسیبی همچنین درباره ادعای برخی بیماران که بهدلیل پذیرش نشدن در کلینیکها، شربت تریاک را در بازار آزاد یا عطاریها با قیمتهای 5/1میلیون تا 2میلیون تومان خریداری میکنند، میگوید: «قطعا این داروها از کلینیکها نشت نمیکند؛ چراکه آنها باید پوکه تحویل بدهند. مسئله مهم اینجاست که بیماران در کلینیکها برای درمان با شربت تریاک ماهانه 734هزار تومان و برای متادون هم 453هزار تومان پرداخت میکنند اما همراه با آن مشاوره روانشناسی هم میگیرند. اما دارویی که از بازار سیاه تهیه میشود علاوه بر اینکه ممکن است اصل نباشد،
طبق تجویز پزشک هم مصرف نمیشود. این درحالیاست که برنامهریزی در این کلینیکها عمدتا برای کاهش مصرف است که میتواند تا حدودی افزایش هزینهها را هم جبران کند.»