یکسال چشمانتظاری
تجمع ادامهدار خانوادههای بیماران اس.ام.ای در اعتراض به اولویتبندی توزیع دارو بعد از وعده رئیسجمهوری یکسال پس از وعده رئیسی برای تامین داروهای بیماران اس
تجمع ادامهدار خانوادههای بیماران اس.ام.ای در اعتراض به اولویتبندی توزیع دارو بعد از وعده رئیسجمهوری
یکسال پس از وعده رئیسی برای تامین داروهای بیماران اس.ام.ای، دارو فقط به 50نفر رسیده است
سارا سبزی
خبرنگار اجتماعی
روبهروی ساختمان بلند وزارت بهداشت در خیابان ایوانکی، چند بنر به میلههای پرچم نصب شده که با باد و باران آذرماه تکان میخورند. کنار هرکدام، زنان و مردان پیچیده در پتو نشسته و همانجا در سکوت منتظر ماندهاند تا نمایندهای از آن ساختمان بیرون بیاید. روی یکی از بنرها خطاب به وزیر بهداشت نوشته شده: «بیش از یکسال از دستور ریاستجمهوری گذشت، داروی بیماران «اس.ام.ای» چه شد؟»
فضای روبهروی وزارت بهداشت از روز یکشنبه تا چهارشنبه پر از خانوادههای بیماران مبتلا به اس.ام.ای است. پس از سهسال پیگیری مستمر، بالاخره پاییز امسال اولین محموله داروی مورد نیازشان وارد کشور شد، اما هنوز توزیع سراسری آن انجام نشده است. سازمان غذاودارو میگوید، از روز دوم آذرماه توزیع رایگان دو داروی «ریسدیپلام» بهعنوان شربت خوراکی و «اسپینرازا» تزریقی آغاز شده و قرار است بعد از نسخهنویسی و ویزیت اولیه بیماران، شربتهای خوراکی از طریق داروخانهها و بعد ارسال به منازل و نوع تزریقی هم ازطریق نزدیکترین مرکز درمانی به دست بیماران برسد. طبق پروتکل وزارتبهداشت، فعلا فقط کودکان زیر 10سال در اولویت دریافت دارو قرار دارند و اولویت دوم بهزودی اعلام خواهد شد؛ تصمیمی که موجب اعتراض خانواده بیماران مبتلا به این بیماری شده و آنها را دوباره به ساختمان خیابان ایوانکی کشانده است.
فرزند چهارساله خانواده «ب» که مبتلا به تیپ سه بیماری اس.ام.ای است، در اولویت توزیع دارو قرار دارد، اما هنوز شربت خوراکی دریافت نکرده است. مادر او که همراه همسرش برای چندمین بار روبهروی وزارتبهداشت تجمع کرده، میگوید شربت خوراکی در اصفهان فقط به حدود 17خانواده تحویل داده شده و از میان کسانی که در اولویت تحویل نوع تزریقی دارو قرار دارند، فقط یکنفر آن را دریافت کرده است: «در شهرهای دیگر حتی شربت هم توزیع نشده است. هردفعه بهانهای میآورند. یکروز میگویند، بیمهها اختلافقیمت را تایید نکردهاند. یکبار از اثربخش بودن یا نبودن آن میگویند. چرا از قبل برنامهریزی نشده؟ یکسال تمام چشمانتظار بودیم. دخترم الان باید اسپینرازا دریافت کند، اما حتی برای او نسخهنویسی هم نشده است. برای برخی بیماران در تهران پیامکهایی ارسال شده که باید نسخهنویسی انجام دهند، ولی مدام امروز و فردا میکنند.»
شرایط برای بیماران اس.ام.ای بهویژه کودکانی که مبتلا به تیپ حاد بیماری هستند، روزانه تغییر میکند و ممکن است بهمرور تواناییهای حرکتی و حتی تنفسی خود را از دست بدهند. فرزند چهارساله خانواده «ب» که تا سهماه پیش میتوانست دستاش را به زانویش بگیرد و بلند شود، امروز نمیتواند روی پایش بایستد.
«قطع دارو عوارض زیادی برایم داشت»
«ف»، یکی از بیمارانی است که یکماه پیش، قبل از تدوین پروتکل جدید توزیع داروی اس.ام.ای یک شیشه شربت خوراکی دریافت کرد. او 28سال دارد، مبتلا به تیپ دو است و روی ویلچر مینشیند. آنچه او از تاثیر دریافت دارو میگوید، بهبود اندک اما مهم در قدرت و توانایی حرکتاش بود: «بهوضوح تاثیر آن را در قدرت دستانم دیدم. کمکم داشتم نتیجهاش را میدیدم. دوستانم که مشکل تنفسی داشتند، میتوانستند با همان یک شیشه بدون دستگاه نفس بکشند. قطع شدن دارو عوارض زیادی برای من داشت. تعداد انگشتشماری از بیماران زیر 10سال هم فقط یک شیشه دارو دریافت کردند.»
او استفاده از این دارو را در کند کردن روند بیماری، افزایش دامنه حرکتی و قدرت جسمانی بیماران موثر میداند: «دارو برای کودکان تیپ یک و حاد، نجاتدهنده است. کمترین خواسته کسی مثل من این است که کارهای شخصیام را خودم انجام دهد. نرسیدن دارو در مورد بیماران تیپ دو هم باعث کاهش طول عمر و آسیب به اندامهای داخلی میشود. قلب به دلیل انحراف ستونفقرات تحتفشار قرارمیگیرد و تمام عضلات تحلیل میرود. دارو کمترین حق ماست که جوابی به آن داده نمیشود.»
توزیع سراسری با اما و اگر
اس.ام.ای، نوعی بیماری عصبی و عضلانی ژنتیکی پیشرونده در نوزادان است که با گذشت زمان شدت مییابد. برای جلوگیری از تشدید آن، بیماران مبتلا باید تحتدرمان این داروها باشند.
این بیماری نادر چهارتیپ دارد که تیپ اول آن بسیار حاد است. طبق آنچه مسئولان انجمن اس.ام.ای میگویند 60 تا 70درصد بیماران مبتلا به این بیماری، از تیپ یک و 20 تا 30درصد نیز از تیپ دوم این بیماری رنج میبرند. اگر داروی مورد نیاز نوزادان تیپ یک تامین نشود، معمولا زیر دو سال فوت میکنند.
11 آذرماه سال گذشته رئیسجمهوری دستور داد، دارو برای همه این بیماران تامین شود. حیدرمحمدی، رئیس سازمان غذاودارو، پنجم آذرماه در یک برنامه تلویزیونی گفته بود: «در همه دنیا داروهای
اس.ام.ای هنوز در مرحله مطالعات بالینی قرار دارند. قرار شد همزمان با مطالعات، دارو به اولویت اول داده شود تا اولویت دوم را تعیینتکلیف کنیم. اگر به تایید رسید، بلافاصله به آنها هم دارو میدهیم.» این سازمان برای تعیین اثربخشی دارو، یک بازه ششماهه تعیین کرده، اما دیرکرد در توزیع داروها موجب اعتراض چندباره خانوادههای بیماران اس.ام.ای شده است. حیدر محمدی، رئیس سازمان غذاودارو، در برنامهای تلویزیونی علت تاخیر در واردات دارو را توضیح داده و گفته بود: «دارو در مرحله تحقیقاتی است. تولیدكننده آن هم برای ارسالاش به كشورما نیاز به مجوزهایی دارد. ما هم برای واردات آن نیاز داریم كه پرونده جامع دارو را در اختیار داشته باشیم. شركتی كه متقاضی واردات دارو بود، نمایندهای معرفی كرد، آن نماینده هم پرونده دارو را به ما داد كه همكاران ما هم اثربخشی آن را مطالعه كردند. مرحله بعد، صدورمجوز واردات و بعد هم تامین ارز آن بود كه كمی مشكل داشت. بعد از صدورمجوز، واردات بهسرعت انجام شد.»
بهگفته او: «دو ماهی بود كه دارو به كشور وارد شده بود، اما اطلاعات خیلی كمی درباره آن وجود داشت. این دارو برای اولینبار است كه به كشور ما وارد میشود. تقریبا هیچكدام از بیماران هم از آن استفاده نكردهاند، مگر اینكه از كشورهای همسایه تامین كرده باشند. نوشتن دستورالعمل زمانبر بود.» محمدی با اشاره به روند ادامهدار مطالعات روی این دو دارو، گفته است: «یك دوره ششماهه مطالعات، همزمان با تحویل دارو داریم. اگر اثربخشی آن ثابت شود، بهطورمداوم آن را تامین میكنیم. حتی اگر بشود ازطریق شركت دانشبنیان آن را تولید میكنیم.»
رئیس سازمان غذاودارو همچنین گفته است: «داروهایی كه وارد فهرست دارویی كشور میشوند را وزارتبهداشت موظف است تامین كند و اگر وارد فهرست بیمهای كشور شود، بیمهها باید پوشش بدهند. این داروها در دنیا هنوز در فاز تحقیقاتی قرار دارند. برای بعضی بیماران اثرگذاری داشته و برای بخشی، اثبات نشده است. این واردات برای این است كه اثربخشی آن را بررسی كنیم. از سال گذشته پیگیریها به دستور رئیسجمهوری انجام و امسال بالاخره بعد از ثبت دارو، واردات بخشی از آن انجام شد. شناسایی گروههای مشمول دریافتدارو، نیاز به زمان داشت. وزارتبهداشت همراه گروهی از معاونت تحقیقات، فوقتخصصان اعصاب اطفال و غدد، میزان اثرگذاری این دارو را بر كودكان بررسی میكنند.» بهگفته او: «چون بیشتر این بیماران، كودكانی هستند كه از ابتدای تولد با این مشكل روبهرو هستند، اولویت اول ما 291كودك زیر 10سال هستند كه شناسایی شدند و بیمهسلامت هم هزینه آن را از ردیف بیماران صعبالعلاج پرداخت میكند. همزمان برای اولویتهای دیگر هم بررسی میشود. اگر اثربخشی آن ثابت شود، توزیع برای اولویت دوم هم آغاز میشود. فرم خوراكی را در مرحله اول از داروخانه و در مراحل بعدی به
در خانههای آنها ارسال میشود. فرم تزریقی را هم مركز درمانی طبق لیست تاییدشده، با بیماران تماس میگیرد.»
شهریورماه امسال بود که سعید اعظمیان، مدیرعامل انجمن اس.ام.ای گفت، طبق صحبتهای انجامشده دارو قرار است بهصورت محدود و قطره چکانی میان بیماران توزیع شود. این درحالیاست که دارو در حال حاضر برای حدود 400-300بیمار موجود است و اعلام میشود منابعمالی دستور رئیسجمهور برای تامین دارو تامین نشده است: «سازمان غذاودارو اعلام میکند، فقط برای بخشی از دارو، منابعمالی تامین شده و برای تامین مابقی منابع، باید تعیینتکلیف شود. مقرر شده تا دارو فقط برای بیماران تیپ یک یعنی حدود 60-50بیمار توزیع شود؛ درحالیکه اسامی 700نفر از واجدان شرایط دریافت دارو، به سازمان غذاودارو ارائه شده است». آن زمان رامک حیدری، مدیرعامل انجمن دیستروفی ایران هم با انتقاد از محققنشدن وعده رئیسجمهور برای تامین داروی بیماران اس.ام.ای و تحصن خانوادههای بیماران مقابل سازمان غذاودارو گفت، دارو بیش از 40روز است که در انبار سازمان غذاودارو موجود شده؛ اما اعلام شده در حال تدوین پروتکل مربوط به توزیع دارو هستند. این درحالیاست که بسیاری از بیماران در شرایط نامساعدی قرار داشته و جانشان در خطر است: «وزارت بهداشت و درمان این پروتکل را بهگونهای
تنظیم کرده که دارو شامل حال بیماران تیپ یک، دو و سه (زیر 50سال) میشود و براساس این هم، اسامی افراد واجدشرایط و براساس اولویتبندی ارائه شد؛ اما متاسفانه در حال حاضر خبرهای نهچندان خوشایندی در این زمینه به ما رسیده، مبنی بر اینکه این دارو بهصورت محدود توزیع خواهد شد. با این تصمیم سازمان غذاودارو، بچههای زیر چهارسال که بهتازگی تشخیص بیماری گرفتهاند، جانشان در خطر بوده و بچههای بزرگتر هم که مشکلات حاد تنفسی پیدا کردهاند، شرایط بیماریشان سختتر خواهد شد؛ خانوادهها هر روز شاهد ضعیفترشدن شرایط جسمانی فرزندشان هستند. این پروتکل جدید هم بسیاری از بچهها را ویلچرنشین خواهد کرد.»
هزینه سالانه تامین داروی هر بیمار حدود یکمیلیارد و 500میلیون تومان اعلام شده که از سوی بیمهسلامت تامین میشود. اثربخشی دارو بهطور همزمان برای اولویتهای دیگر هم بررسی میشود. درصورت اثبات آن، توزیع دارو برای اولویت دوم هم آغاز میشود.
با این حال گفتههای خانوادههای بیماران مبتلا به این بیماری نادر نشان میدهد، توزیع سراسری دارو میان بیماران در اولویت اول هم هنوز با اماواگر پیش میرود. آنها میگویند حدود یکماه پیش به تعدادی از بیماران در تیپهای مختلف بیماری و فارغ از در نظر گرفتن سن، یکشیشه شربت خوراکی تحویل داده شد، اما این روند ادامه پیدا نکرد و طبق پروتکل جدید، بیماران بالاتر از 10سال در اولویتهای بعدی قرار گرفتند.
فوت 30بیمار مبتلا به اس.ام.ای در یکسال
تعداد کودکان زیر 10سال که فعلا در اولویت قرار دارند، ۲۹۱نفر و تعداد کل بیماران شناساییشده، حدود 700نفر اعلام شده است. سعید اعظمیان، مدیرعامل انجمن اس.ام.ای در گفتوگو با هممیهن میگوید: «نوزادان تازه به دنیا آمده مبتلا به این بیماری، در اولویت دریافت دارو قرار نمیگیرند. طی یکسال گذشته، از زمانی که وعده تخصیص دارو به همه بیماران از سوی رئیسجمهوری مطرح شد، حدود 30بیمار جان خود را از دست دادهاند که بیشتر آنها کودک بودهاند.» اگر این نوزادان بعد از اخذ آمار متولد شده باشند، فعلا در فهرست قرار نمیگیرند. این فهرست هم باید ازسوی معاونتدرمان وزارتبهداشت ابلاغ شود.
سعید اعظمیان درباره وعده تامین دارو برای همه بیماران اس.ام.ای میگوید: «بیش از یكسال از دستور رئیسجمهوری برای تامین سریع داروی بیماران میگذرد. بیش از چهارماه است كه دارو وارد كشور شده، اما هنوز توزیع برای حدود 50بیمار انجام شده است. سازمان غذاودارو به ما اعلام كرده، دارو فقط به 250بیمار داده میشود و بقیه بیماران بلاتكلیف هستند. ما تجمع كردیم كه بگوییم 400بیمار دیگر هم داریم كه داوطلب دریافت دارو هستند و باید تكلیفشان برای دریافت آن مشخص شود.»
مدیرعامل انجمن اس.ام.ای میگوید، از چهارسال پیش پیگیریهای آنها برای واردات دارو آغاز شده است: «پیگیریهای ما با برگزاری جلسات با این وزارتخانه از حدود چهارسال پیش و اولین تجمع هم از سال98 آغاز شده است. از سال2017 یعنی یكسال بعد از اینكه اسپینرازا تاییدیههای جهانی خود را گرفت، شروع به پیگیری كردیم.» او ادامه میدهد: «شركتها مشكلی برای تامین دارو ندارند، فقط سازمان غذاودارو باید مجوز واردات دارو را به كشور صادر كند. معاونت درمان وزارت بهداشت براساس پروتكلی تدوینشده، بیماران را ویزیت كردند و طبق آنچه به ما در این تجمع گفتند از نظر آنها هیچ منعی برای گرفتن دارو برای دیگر بیماران نیست. از نظر معاونت فناوری هم مشكلی نیست. به نظر میرسد مشكل در تامین منابع مالی در خرید داروهای جدید است.»
اعظمیان میگوید، اولویتبندی پروتكل تازه بر عهده معاونت فناوری بوده است: «آنها با پزشكان جلسهای گذاشتند و به چهار اولویتبندی رسیدند. سازمان غذا و دارو هم به این نتیجه رسیده است كه فقط به اولویت اول دارو بدهد، اما برای بقیه برنامهای ندارد. با خانوادهها هم در این خصوص مشورت نكردند. گفتند شش ماه به بیماران دارو میدهیم، اگر اثربخش بود، ادامه میدهیم ولی اگر نبود دارو به صورت موردی یا كلی قطع میشود.»
اعظمیان با اشاره به وعده رئیسجمهوری برای تامین دارو برای همه بیماران ادامه میدهد: «طبق این وعده قرار بود دارو برای همه بیماران تامین شود و در كنار آن اثرگذاریاش بررسی شود. البته اثربخشی این داروها در تمام دنیا بررسی شده است و تاییدیههای جهانی را دارد. بیش از 93 كشور دنیا هم در حال حاضر در حال استفاده از آن هستند. تمام كشورهای اطراف ایران به غیر از افغانستان از این دارو استفاده میكنند.»
به گفته اعظمیان، طبق پروتكل وزارت بهداشت كودكان زیر 10 سال در اولویت اول دریافت دارو قرار دارند، اما هنوز تیپ بیماری آنها مشخص نیست:«مشكل اینجاست بیماران جدیدی كه به دنیا میآیند را نمیپذیرند. میخواهند به لیست بسته در شش ماه دارو بدهند. درحالیكه بچهای كه تازهتشخیص است، بالاترین اولویت را در اثربخشی دارد. فقط سن برای آنها مدنظر بوده است. این در حالی است كه بیماران بالای 10 سال هم در معرض خطر جانی و پیشروی بیماری هستند.»
اعظمیان اضافه میكند: «آنها نظر خانوادهها را نخواستند و این تصمیم را معاونت فناوری گرفته است. ما از آنها خواستیم جلسهای را ترتیب دهند تا ما هم نظراتمان را بگوییم، اما نه جلسهای برگزار شد نه نظری از ما گرفتند. در رسانهها میشنویم كه تاخیر یكساله در توزیع دارو به دلیل این است كه شركتها باید آن را تامین میكردند و بررسیهایی انجام میشد ولی نیاز به هیچ بررسی نبود. داروهایی كه تایید شدهاند شركتها خیلی سریع توانستند آن را تامین كنند. بیشتر بحثهای مالی كمی زمانبر شد. چهارماه هم هست دارو در كشور است و این تاخیر با هیچ بهانهای پذیرفتنی نیست.»
عضو انجمن اس.ام.ای در ادامه با اشاره به نوع داروهای مورد نیاز اس.ام.ای، میگوید: «برای این بیماری نوعی شربت خوراكی داریم كه در خانه مصرف میشود و نوع دیگر آن تزریقی است و به نام اسپینرازا شناخته میشود و تا این لحظه هنوز به بیمار داده نشده است.» او ادامه میدهد: «هرماه حدود 10 تا 15 بیمار جدید در انجمن ثبت میشود. 60 تا 70 درصد بیماران متولدشده مبتلا به تیپ یك، 20 تا 30 درصد تیپ دو و مابقی مبتلا به تیپ سه و چهار هستند. معمولا اگر دارو و درمان به بچههای تیپ یك نرسد، زیر دو سالگی فوت میكنند. بیماران تیپ دو هم معمولا بهطور میانگین تا 15سالگی عمر میكنند، اما بیماران تیپ سه عمر طبیعی دارند.»
طبق گفته اعظمیان «در حال حاضر این بیماران هیچ دارویی در كشور مصرف نمیكنند. همچنین نوعی داروی ژندرمانی وجود دارد كه در دنیا برای بچههای زیر دو سال مصرف میشود، ولی الان در كشور ما نیست. بچههای تیپ یك حاد معمولا بهخاطر مشكلات تنفسی در بیمارستان بستری و تراكئوستومی میشوند. علاه برآن با دستگاههایی مثل ونتیلاتور و... چیزی شبیه آیسییو در خانه برایشان درست میشود.»
او میگوید كه بیماران اس.ام.ای مكمل غذایی و دارویی خاصی هم ندارند. معمولا بچههای تیپ یك حاد كه بلع ضعیفی دارند و نمیتوانند از شیر مادر تغذیه كنند، از طریق پگ معده تغذیه میشوند. بچههای تیپ دو هم در مرحله حاد به پگ میرسند.
دارو، میان بار سنگ
خانواده «الف» برای خرید داروی خوراکی فرزند سهساله خود که دو ماه پیش فوت کرد، از آشنایی که در کار واردات سنگ بود و به گرجستان رفتوآمد داشت کمک گرفت. آنها میگویند هر یک شیشه شربتی که لابهلای یخهای خشک و درمیان بار سنگ برای آنها وارد میشد، حدود هشت هزار دلار هزینه داشت. آنها تصمیم داشتند که بار دیگر دارو را از هند تهیه کنند؛ چون در ازای همین مبلغ سه شیشه دارو به دستشان میرسید. اما خونریزی داخلی که در روند تعویض پگ معده (وسیلهای برای انتقال غذا به معده بیمارانی که امکان تغذیه از راه دهان ندارند) در بیمارستان رخ داد، این فرصت را از فرزندشان گرفت و او به چهارسالگی نرسید: «یک شیشه را برای چهل روز استفاده میکردیم. بعد از 20 روز ریههایش باز شد و نیازی به ساکشن و «بایپپ» نداشت. حتی بعد از ابتلا به کرونا هم نیازی به دستگاه تنفسی نداشت. قیمت اصلی آن 12 هزار یورو است ولی در گرجستان تخفیف خورده بود. هرچه داشتیم فروختیم، کمپین زدیم و از مردم کمک گرفتیم. طی یک سال گذشته حدود دو تا سه میلیارد تومان برای تهیه داروی فرزندم هزینه کردم. در بیمارستان پزشکان نمیدانستند که این دارو خوب است. میگفتند شما دارید
زندگیتان را قمار میکنید.»
هر شیشه شربت را به صورت پودر میخریدند و خودشان بدون راهنمایی پزشک طبق دستورالعمل روی شیشه، با آب مقطر مخلوط میکردند: «کار درستی نبود، ولی مجبور بودیم. به پزشکان که مراجعه میکردیم، درباره نحوه استفاده از آن اطلاعی نداشتند. این دارویی که آوردهاند حق همه بیماران است، چه بزرگ و چه کوچک. چون در کل حدود 700 نفر بیمار مبتلا به اس.ام.ای داریم. بعد از دارو هم ما به غربالگری نیاز داریم که کودک مبتلا به این بیماری متولد نشود. حالا در این شرایط همان غربالگری عادی را هم میخواهند حذف کنند.»