دوباره میخ آهنین در سنگ
روزنامه هممیهن ، منتشر کننده آخرین و بروزترین اخبار داخلی و خارجی.
شیما وزوایی
پژوهشگر اجتماعی
به هر پژوهشگر حوزه کودک و کار کودک که برای نوشتن انتقادی درباره طرحهای ساماندهی و جمعآوری کودکان کار مراجعه کنیم، یک جمله بیشتر نمیگویند: «دوباره؟ واقعا دوباره؟». کدام حرف است که زده نشده؟ کدام پژوهش که انجام نشده؟ کدام نمونههای موردی موفق و ناموفق در ایران، منطقه و جهان که مطالعه نشده؟ کدام جلسه، نشست، سمینار و پروژه که برگزار و اجرا نشده؟
حقیقت این است که میخواستم این یادداشت را با تیتر «نرود میخ آهنین در سنگ» آغاز کنم. اما درست که به تاریخچه طرحهای ضربتی ساماندهی و جمعآوری کودکان از خیابانها و اینهمه «نهاد مسئول» فکر میکنم، میبینم میخی نبوده که در سنگی نرود. میخی بوده که با سرسختی، شتابکاری و شانه خالی کردن از مسئولیت به زور و اصرار در سنگ و دست و پای کودکان فرو کردهایم.
حالا تفکیک کودکان کار از کودک خیابان و دخیل کردن نظاممند پلیس برای جمعآوری کودکان از خیابان، مهمترین اصلاحات مادهشش قانون حمایت از اطفال و نوجوانان هستند. سرپرست دفتر امور آسیبدیدگان اجتماعی بهزیستی کشور در گفتوگو با ایسنا گفته، این اصلاح یعنی ضمانت اجرایی داریم و از این جهت بهنفع سازمان بهزیستی است. او درواقع حقیقت را میگوید. وقتی بهزیستی مسئولیتی در برابر «حمایت اجتماعی فراگیر و بدون تبعیض از کودکان و خانوادههای آنها»، که تمام پژوهشها و پیشنهادهای سیاستگذاری رفاهی از نهادهای دانشگاهی گرفته تا تشکلها، سازمانهای بینالمللی و حتی پیشنهادهای ارائهشده به خود نهادهای دولتی، شهری و همگانی بر آن تاکید دارند، نمیپذیرد و با خیال راحت میتواند بعد از چند ماه در برگه کاغدی نامهای بنویسد که: «این طرح هم برای... عدد کودک اجرا شد.»، باید هم بگوید این «اصلاح» بهنفع ماست.
جالب است در این طرح از اجازه رسمی دادن به تشکلهای مردمنهاد هم جهت جذب و ساماندهی کودکان کار و خیابان گفته شده است. البته اگر متن را در ادامه بخوانید متوجه میشوید که منظور استفاده از مددکاران اجتماعی این تشکلها در «ورود به خیابان و کمک به دستگاههای حمایتی» است. مددکاران اجتماعی که نهتنها در بهزیستی برخوردار از کار شایسته نیستند بلکه با برونسپاری بیشتر بخش حمایت اجتماعی به تشکلهایی غیردولتی، رانده شدهاند که در آنها نیز خبری از کار، حقوق و شرایط شایسته، مهارت و دانشآموزی و ظرفیتسازی گسترده برای انجام فعالیتهای حمایتی گسترده وجود ندارد. البته این امر منکر حضور و فعالیت داوطلبانه و مسئولانه مددکاران اجتماعی در بهزیستی و تشکلهای مردمنهاد نیست. پرسش اینجاست که چرا آنها که سالهاست میدانند جمعآوری و حضور پلیس چیزی بهجز آسیبهای روانی، اجتماعی، فرهنگی و اقتصادی بلندمدت به کودکان و خانوادههای آنها در بر ندارد، صدایی و مشارکتی در طراحی و اصلاح طرحهای ملی برای کاهش چشمگیر کار کودک در کشور و بازیابی دسترسی به آموزش، مسکن، سلامت و برخورداری از کار و هویت که میدانیم تنها راهحل پایدار و نیازمند سرمایهگذاری بلندمدت ملی برای رسیدگی به این مسئله اجتماعی است، ندارند؟
تقریبا برای طراحی تمام آییننامهها و برنامههای ملی تا جایی که من میدانم پژوهشگران و دغدغهمندان جوانی به خدمت گرفته میشوند که نمونههای موردی، پژوهشهای دانشگاهی، پروژههای محلهمحور و اجتماعمحور، طرحها و سیاستگذاریهای موفق ملی را در کشور مطالعه کنند یا نمونههای خوب و مربوط بینالمللی را ترجمه کنند. اتفاقا خلاصه این فعالیتها همیشه در چند صفحه اول همین گزارشها و طرحهای ملی هم میآید. پرسش اصلی اینجاست، ما که از اول میخواهیم بنویسیم: جمعآوری از خیابان (رویکردی که هیچ پیشینه و دستاورد علمی، عملی و اجتماعی ندارد)، ما که میخواهیم کودکان، خانوادهها و اجتماعات آنها را در شرایط بحران، پیشابحران و پسابحران رها کنیم، چرا از همان ابتدا خیال خودمان را راحت نمیکنیم و بگوییم: «بله، ما بلدیم و میخ آهنین را در سنگ فرو میکنیم.»