حال دریاچه ارومیه به وخامت ۸سال پیش
«پروفسور ناصر آق» عضو هیاتعلمی دانشگاه ارومیه و رئیس انجمن آبزیپروری ایران در گفتوگو با «هممیهن» از دریاچه ارومیه و راهکارهای نجات آن میگوید
«پروفسور ناصر آق» عضو هیاتعلمی دانشگاه ارومیه و رئیس انجمن آبزیپروری ایران در گفتوگو با «هممیهن» از دریاچه ارومیه و راهکارهای نجات آن میگوید
فرناز حیدری
کارشناس ارشد منابع طبیعی
لمس بحرانهای زیستمحیطی مانند خشکسالی، وقوع سیل و توفانهای شن اغلب ما را به سمت ارزشهای واقعی عملکرد تالابها سوق خواهند داد. این اتفاقی است که در کشور بهواسطه تعداد زیاد تالابهایی که متحمل آسیبهای ناشی از اثرات تجمعی خشکسالی و استفاده بیش از حد از منابع آبی شدهاند، رخ داده است. این بحرانها زنگ خطر جدی و یادآور ضرورت انجام اقدامات عاجلاند. شاید وضعیت بحرانی امروز دریاچه ارومیه آخرین فرصت برای افزایش آگاهی و سرآغاز انجام کارهایی متفاوت مانند بهرهبرداری پایدار از منابع آبی یک حوضه آبخیز باشد. احیایاکوسیستمهای خرد بهعنوان ذخیرهگاههای تنوع زیستی و آن هم در زمانی که ارومیه در چنین وضعیتی قرار گرفته، میتواند نقش کوچک اما موثری داشته باشد، چراکه جوامع محلی اطراف دریاچه ارومیه و تالابهای اقماری آن کماکان میتوانند بهترین حامیان طرح احیای این دریاچه باشند. طرحهایی مانند «پرداخت مابهازای خدمات اکوسیستمی» در بسیاری از کشورها در دست اجراست و بر این مبنا گاه حتی برخی صنایع مرتبط مانند کارخانههای تولید آب معدنی که وابسته به ذخایر آبی سالماند از این مکانیسم برای سوبسیده کردن یا اعطای کمک هزینه به جوامع محلی استفاده میکنند و از این طریق زمین و منابع آبی هم به شکل پایدار مدیریت خواهند شد، این سیستم سرمایهگذاری مخصوصا برای مناطق بالادست شهرهایی مناسب است که مجاور تالابها باشند.
پروفسور ناصر آق، عضو هیاتعلمی دانشگاه ارومیه و بنیانگذار پژوهشکده آرتمیا و رئیس انجمن آبزیپروری ایران، یکی از معدود کارشناسانی است که معتقد است طرحهای احیای دریاچه ارومیه باید از مقیاس کلان به مقیاس خرد تقلیل داده شود. آنچه در ادامه میخوانید، شرح کامل گفتوگو با او درباره وضعیت کنونی دریاچه ارومیه و راهکارهای پیشنهادی او برای احیای دریاچه ارومیه است:
آقای دکتر آق، نظر شما درباره تیتر «دریاچه ارومیه خشک شد»، چیست؟
دریاچه ارومیه هنوز کاملا خشک نشده، تصاویر ماهوارهای و بازدیدهای میدانی نشان میدهد هنوز در بخشهایی از دریاچه بهویژه بخش شمالی، آب هست اما حجم آب باقیمانده و وسعت پیکره آبی باقیمانده زیاد نیست. به هر حال اینبار زنگ خطر کاملا جدی است. اما اخبار منتشرشده با عنوان خشکی کامل دریاچه ارومیه کذب است.
از نظر بیولوژیکی چطور؟ آیا هنوز دریاچه حیات دارد؟
منظر بیولوژیکی دریاچه ارومیه یعنی آرتمیا، جلبکها، باکتریهای شورپسند، پرندگان بومی و مهاجری که به دلیل آرتمیا وارد دریاچه میشدند، با اشباع شدن آب دریاچه با نمک، این اکوسیستم تحتتاثیر قرار گرفت، بهطوریکه جمعیت آرتمیا صدها برابر کمتر شده و تعداد پرندگان هم بهشدت کاهش یافته است. از 11گونه جلبک هم شاید فقط یکگونه وجود دارد، ولی باکتریهای شورپسند همچنان حضور دارند. اکوسیستم دریاچه هر زمان که شرایط کمی بهبود یابد، میتواند خود را احیا کند، از این رو ضرورت دارد حداقل دریاچه ارومیه را در ابعادی کوچکتر احیا کرد. تجربیات تاریخی در مورد دریاچههایی که به دلیل کمبود منابع آبی خشک شدهاند، وجود دارد که نشان میدهد میتوان با وسعت کمتر و در ابعاد کوچکتر این نوع دریاچهها را حفظ کرد. از سال 85 نظرم این بود که تا زمان پابرجا بودن بحران آب، باید وسعت دریاچه ارومیه را کوچکتر کرد تا زمانی که بحران آب تمام شود. ستاد احیا این تفکرات را تا حدود زیادی پذیرفت و قرار بر این بود که حدود دوسوم دریاچه ارومیه احیا شود، اما متاسفانه حقابه آنگونه که باید تامین نشد، البته نقش تغییر اقلیم و کاهش بارندگی و مدیریت ضعیف منابع آب بسیار تاثیرگذار بودند. درنتیجه جریان آب از طرف رودخانهها بسیار کاهش پیدا کرد و کار امروز خیلی مشکلتر از قبل است.
در این وضعیت، شما احیای دریاچه ارومیه را هنوز ممکن میدانید؟
بله. همچنان معتقدم هنوز هم پتانسیل تولید آب در حوضه آبریز دریاچه ارومیه به اندازه کافی وجود دارد که بتوان با مدیریت بهتر بخشهایی از دریاچه را احیا کرد.
نظرتان درباره برنامههای ستاد احیای دریاچه ارومیه چیست؟
ستاد احیای دریاچه ارومیه پروژههای زیادی اجرا کرده، برخی از این پروژهها کاملا در راستای احیای دریاچه و برخی دیگر در راستای پیشگیری از تبعات خشکشدن بخشهایی از حاشیه دریاچه بوده است. تلاش شد تا از گرد و غبارهای ناشی از خشکی دریاچه جلوگیری شود، ولی برخی از این طرحها به راستی جوابگو نبودند. چند طرح اساسی مانند لایروبی رودخانهها که به برقراری جریان آب به سمت دریاچه کمک میکند، رهاسازی آب از پشت سدها، احداث یک کانال و وصل کردن زرینهرود به سیمینهرود، طرح کانیسیب و طرح انتقال آب زاب به دریاچه ارومیه جزو کارهای مثبت و بجایی بودند که در راستای احیای دریاچه انجام شدند، اما من از همان ابتدا باور داشتم که حتی اگر این طرحها به بهترین شکل هم اجرا شود، باز جوابگوی احیای دریاچه نخواهند بود.
چرا چنین نظری داشتید؟
چون بستر دریاچه یا ژئومورفولوژی دریاچه کاملا تغییر کرده است. توپوگرافی بستر دریاچه دیگر مثل سابق نیست. در مناطق مختلف بستر دریاچه بین دو تا چهارمتر توسط رسوبات نمک و خاک بالا آمده و کف عمده دریاچه عین کف دست، صاف شده، آبهای ورودی را در سطح وسیع پخش کرده و آماده تبخیر میکند. ازاینرو دریاچه ارومیه را در فاز اول احیا باید کوچکتر کرد تا جلوی کاهش تبخیر از سطح گرفته شود. دریاچه ارومیه از قدیم یک دریاچه کمعمق بوده و عمق متوسط آن در بهترین حالت ششمتر و حداکثر عمق آن ۱۴متر بود. درنتیجه دریاچه ارومیه با دریاچههایی مانند وان (که حدود 160کیلومتر با ما فاصله دارد) خیلی فرق دارد، چراکه حداکثر عمق دریاچه وان بیش از ۴۰۰متر و عمقمتوسط آن ۱۷۰متر است. بنابراین اگر حتی 10متر هم از عمق آن کاسته شود، محسوس نخواهد بود. بنابراین عجیب نیست که تغییر الگوی کشت، کاهش بارندگی، تغییر اقلیم، حفر دهها هزار حلقه چاه و مصرف بیرویه آب در بخش کشاورزی میتواند بهسرعت، اثر خود را در دریاچه ارومیه برجا بگذارد. همه اینها درحالیاست که مدیریت بهینه آب وجود ندارد و کشاورزی هم مجدد توسعه پیدا کرده است.
چرا تلاشهای ستاد احیا برای جلوگیری از توسعه مجدد کشاورزی جوابگو نبود؟
در ابتدا با طرح موسوم به «نکاشت» تلاش کردند جلوی مصرف بیرویه آب را بگیرند، اما متاسفانه موفق نبودند. این طرح را ما در کنفرانس بینالمللی نجات دریاچه ارومیه در سال 1392 جزو طرحهای بسیار ضروری و ضربتی برای احیای دریاچه اعلام کرده بودیم و اگر این طرح اجرا میشد، میتوانست قدم بسیار موثری برای احیای دریاچه ارومیه باشد اما بهدلیل موانع زیادی که ایجاد شد، این پروژه را به طرح «به کاشت» تغییر دادند تا بتوانند در مصرف آب کشاورزی صرفهجویی کنند. ممکن است این طرح در جاهایی موثر بوده باشد، اما در جاهایی دوباره با توسعه کشاورزی مواجه هستیم که متاسفانه منابع طبیعی استان هم نتوانسته جلوی آنها را بگیرد.
درمجموع عملکرد ستاد را چگونه ارزیابی میکنید؟
ستاد احیای دریاچه ارومیه در حد توان خود تلاشهای زیادی کرد، اما انتقادهایی هم به ستاد وارد است چون اغلب پروژهها بدون تحقیقات و بدون داشتن اطلاعات دقیق اجرایی شدند. برای احیای دریاچه ارومیه دستکم باید دوسال کار پژوهشی صورت میگرفت تا مشکلات دریاچه خیلی دقیقتر مشخص شود و پروژههای اجرایی براساس یافتههای نتایج تحقیقات انجام میشد. ستاد احیای دریاچه ارومیه به تغییرات زیادی که در بستر دریاچه ایجاد شده بود، توجه چندانی نکرد و همین امر باعث شد آبی که با این همه زحمت وارد دریاچه شد، در منطقه وسیعی با عمق کم، پخش و درنهایت تبخیر شود. در چنین شرایطی لازم بود راهکارهایی سازگار با شرایط حاکم در پیش گرفته شود.
در حال حاضر، وضعیت دریاچه به همان وخیمی آغاز کار ستاد احیای دریاچه ارومیه است؟
بله. متاسفانه شرایط به همان اندازه وخیم است و ما به هشتسال پیش برگشتیم.
نظر شما درباره نقش بزرگراه شهید کلانتری و تاثیر آن بر خشک شدن دریاچه چیست؟
بزرگراه شهید کلانتری از نظر من هیچ تاثیر منفیای در خشک شدن دریاچه نداشته است. دریاچه با کمبود آب مواجه است و بزرگراه شهید کلانتری هیچوقت مانع ورود آب به دریاچه نبوده است.
این بزرگراه توازن بیولوژیکی دریاچه را برهم نزده؟
بله. بزرگراه تاحدودی جریان آب را بین دوطرف شمال و جنوب کاهش داد و مقداری -البته نه خیلی زیاد- باعث رسوبگذاری بیشتر در بخش جنوبی شد که البته طبیعی هم بود، چون بیش از 90درصد رسوبات رودخانهای از جنوب دریاچه وارد میشدند. بهعلاوه با بررسیهای اخیر به این جمعبندی رسیدهایم که رسوبگذاری نمک در بخش شمالی دریاچه خیلی بیشتر از بخش جنوبی دریاچه است. یک تجربه تاریخی مشابه در همین ارتباط وجود دارد، حدود 60سال پیش روی دریاچه بزرگ نمک آمریکا هم که بسیار مشابه دریاچه ارومیه است، جادهای احداث شد، اما این جاده هدفمند ساخته شد. در مورد بزرگراه شهید کلانتری هم هدفگذاری شده بود، اما هدف عمده ما این بود که فاصله بین تبریز و ارومیه کاسته شود. البته این مساله به جای خود مزایایی دارد، چراکه یک مسیر چهارساعته هماکنون به دوساعت کاهش یافته و بالطبع در مصرف بنزین، استهلاک ماشینها و صرفهجویی در وقت موثر است، اما هدف ما بهرهبرداری از دریاچه ارومیه نبود، درحالیکه ساخت جاده روی دریاچه بزرگ نمک آمریکا از ابتدا با هدف مدیریت بهتر و بهرهبرداری بیشتر از آن دریاچه بود. جادهای که 60سال پیش احداث شد آن دریاچه را به دو قسمت، سپس با جادههای بیشتر به چهارقسمت تقسیم کرد اما آن را خشک نکرد.
البته در حال حاضر دریاچه بزرگ نمک آمریکا نیز با بحران آب مواجه است و وسعت دریاچه کمتر شده است. ولی آنجا هم کاهش وسعت دریاچه به دلیل کاهش آب ورودی است، نه به دلیل ساخت جاده. طول پل شهید کلانتری حدود 5/1کیلومتر است و ارتباط خوبی بین طرف شمال و جنوب دریاچه ایجاد کرده، درحالیکه پل اتصالدهنده شمال و جنوب دریاچه بزرگ نمک آمریکا فقط 90متر است. از این رو ضمن اینکه ارتباط کمی بین طرف شمال و طرف جنوب است، شوری دوطرف را هم در حد دلخواه حفظ میکنند تا بتوانند به بهترین شکل ممکن از آن بهرهبرداری کنند.
منظورتان بهرهبرداری از آرتمیا (یک نوع سختپوست یا همان میگوی آب شور) است؟
بخشی از آن مربوط به آرتمیاست. برداشت آرتمیا از دریاچه بزرگ نمک از سال 1955 با مقدار خیلی کم شروع شد و بهتدریج افزایش یافت. در حال حاضر سالانه هزاران تن سیست و بیومس آرتمیا به ارزش حدود 20میلیون دلار برداشت میشود.
شرایط دریاچه آرال چقدر با دریاچه ارومیه قابل قیاس است؟
وسعت دریاچه آرال 11برابر دریاچه ارومیه بود و حدود 70متر هم عمق داشت، اما به دلیل مدیریت بسیار بد، مصرف بیرویه آب و توسعه بیرویه کشاورزی در ازبکستان و ایجاد کانالهای بسیار وسیع انتقال آب به طرف ترکمنستان، میزان آب ورودی به دریاچه آرال بهشدت کم شد. مجموع این عوامل سبب شد دریاچه آرال سال به سال کوچکتر شود؛ بعد از اینکه دریاچه وارد وضعیت بحرانی شد بهناچار قسمتی را با دیواره بتنی چندین کیلومتری بستند تا جلوی ورود آب به قسمت بزرگتر دریاچه گرفته شود. در حال حاضر قسمت کوچکتری که معادل دریاچه ارومیه است، احیا شده و از آن ماهی صید میکنند. سرریز فاز اول باعث حفظ ناحیه دوم دریاچه آرال شده که از این قسمت در حال حاضر سالانه حدود 3000تن آرتمیا صید میشود و چندین هزارنفر در دودریاچه کوچکتر شکل گرفته، مشغول بهکار شدهاند. بنابراین ما هم تا زمانی که براساس موجودی آب برنامهریزی اصولی نکنیم، نمیتوانیم دریاچه ارومیه را احیا کنیم.
به نظر شما چه قسمتی از دریاچه ارومیه باید سریعتر احیا شود؟
از سال 85 این پیشنهاد را مطرح کردیم که در وهله اول بخشجنوبی دریاچه را احیا کنیم و آب مازاد را به بخششمالی سرریز کنیم. حالا هم چارهای جز این کار نیست، چون تقریبا تمام رودخانههای اصلی از جنوب دریاچه وارد میشوند. البته نیاز است این طرح با مشارکت چند تیم از متخصصان داخلی و خارجی به دقت بررسی شود و در صورت توافق، ابتدا نیمی از جنوب دریاچه ارومیه به وسعت حدود 1300کیلومترمربع احیا شود و در مرحله دوم، به همان وسعت از بخششمالی دریاچه احیا شود. در شرایط کنونی، جاده شهید کلانتری میتواند کمک کند که دریاچه را به صورت فازبندی احیا کنیم.
هم اکنون چقدر آب در دریاچه ارومیه وجود دارد؟
طبق آمارهای رسمی حدود یکمیلیارد مترمکعب در دریاچه باقیمانده، اما به نظر میرسد درنتیجه تبخیر سریع، میزان آب موجود از این هم کمتر باشد.
به نظرتان مهمترین عامل وضعیت کنونی دریاچه چیست؟
به نظر من تغییر اقلیم و نبود مدیریت بهینه آب در کل منطقه و مصرف بیشازحد آب در بخش کشاورزی نقش عمدهای داشته، چراکه در این منطقه میانگین میزان بارندگی در زمان پرآبی 360میلیمتر بوده و الان به 280میلیمتر رسیده است. کشاورزی با سیستم آبیاری سنتی بیش از 90درصد منابع آب را مصرف میکند، اما اگر این 280میلیمتر بارندگی به نحو درست مدیریت شود که بتوانند آب را بهنحوی به طرف آبخوانها (منابع آبی زیرزمینی) و رودخانهها منتقل کنند، میتواند موثر باشد. البته باید توجه داشت الگوی بارش هم در منطقه تغییر کرده و ما کمتر شاهد بارشهای سیلابی هستیم.
نظرتان در مورد سدهایی که روی رودخانهها زده شده، چیست؟
ساخت سدها همهجا وجود دارد، استان آذربایجان غربی هم دومین استان پرآب کشور بوده است. این درحالیاست که سالانه به طور متوسط حدود پنجمیلیارد مترمکعب آب از طریق رودخانهها وارد دریاچه ارومیه میشد. سدها با اهداف مختلف ازجمله نگهداشت حجم قابل ملاحظه آب شیرین، مدیریت آب و سیلاب و تامین نیازهای کشاورزی احداث شدند. البته احداث سدها در زمان پرآبی بوده و حجم مخازن پشت سدها در این منطقه بهطور کلی خیلی زیاد نیست و بر اساس آمارهای سازمان آب حدود دومیلیارد مترمکعب است. بنابراین در شرایط کنونی حتی اگر تمام آبهای پشت سدها هم رهاسازی شود، نمیتواند کمکی به احیای دریاچه کند، چون وسعت دریاچه حدود پنجهزارکیلومترمربع است و آب به راحتی تبخیر میشود. شکی نیست که سدسازی بیرویه خطرناک است، چراکه جریان طبیعی رودخانههای دائمی باید همواره حفظ شود. در گذشته 12رودخانه دائمی وجود داشت که آب آنها به دریاچه ارومیه وارد میشد، از این 12رودخانه 10رودخانه حائز اهمیت بسیار زیاد بودند. در کنفرانس نجات دریاچه ارومیه سال 92 عنوان شد که باید جریان زیستمحیطی این 10رودخانه حفظ شود تا اکوسیستم رودخانه و دریاچه حفظ شود که متاسفانه این اتفاق نیفتاد و سدها هم یکی از عواملی بودند که در این مساله نقش داشتند. اگر سدها هم نبودند احتمال داشت باز هم این اتفاق در زمانی دیرتر رخ دهد، چون الگوی بارشها نیز تغییر کرده است. اما چون تخصص بنده سد نیست و هیدرولوژیست هم نیستم، ترجیح میدهم در این زمینه بیشتر صحبت نکنم.
به نظر شما در این برهه، اولویتهای احیا چیست؟
مدیریت بهینه آب همیشه ضرورت اول است، رهاسازی حقابه دریاچه ارومیه از مخازن پشت سدها در زمستان باید انجام شود، چراکه در زمانی است که مصرف توسط بخش کشاورزی وجود ندارد، امیدوارم وزارت نیرو در این ارتباط به نیاز آبی دریاچه ارومیه توجه بیشتری کند. اجرای طرحهای ضربتی مصوب در کنفرانس بینالمللی نجات دریاچه ارومیه در سال92 شامل خرید آب از کشاورزان (زمینهای زراعی با بازدهی پایین)، مکانیزه کردن سیستم آبیاری باغات یا حفظ آنها در حد زندهمانی، اتمام سریع پروژه انتقال آب از رود زاب و شروع فاز مطالعاتی طرح احیای فازبندیشده دریاچه ارومیه از اولویت برخوردارند.
در بخش کشاورزی چه فعالیتهایی باید مدنظر باشد؟
مشکل اصلی در بخش کشاورزی است، چرا که بخش اعظم آب حوضه آبخیز، مصرف کشاورزی دارد. ستاد احیای دریاچه ارومیه هم تلاش کرد تا براساس طرح کاهش 40درصدی مصرف آب کشاورزی که تحقیقات آن توسط دانشگاهیان انجام شده، میزان برداشت آب را کم کند اما اجرایی شدن نتایج این طرحها مهم است. هماکنون در وهله نخست، جهاد کشاورزی باید جلوی توسعه کشاورزی را بگیرد؛ به هیچ وجه نباید اجازه توسعه کشاورزی در این حوضه آبخیز را بدهند و توسعه کشاورزی در این منطقه باید محدود شود. آبیاری در بخش کشاورزی منطقه اکثرا مکانیزه نیست و همچنان سنتی است؛ درنتیجه با اتلاف و هدررفت بالای آب در بخش کشاورزی مواجهیم. الگوی کشت هم باید باتوجه به اقلیم منطقه اصلاح شود.
بنابراین همچنان تاکید دارید که طرح نکاشت باید اجرایی شود؟
بله. در زمینهای کشاورزی کمبازده، باید کشاورزان را با معیشت جایگزین حداقل به مدت سهسال تامین کرد. دولت در حال هزینهکرد برای دریاچه ارومیه است و چه بهتر که بخشی از این هزینهها صرف خرید آب از کشاورزانی شود که تولید پایین و مصرف بالای آب دارند.
البته جدای از زمینهای کشاورزی، مشکل باغها هم هستند؟
بله. درست است. در باغات هم باید طرح آبیاری مکانیزه اجرایی شود، چون مصرف در باغات بسیار زیاد است. این منطقه با حدود 90هزار هکتار باغات سیب، بزرگترین منطقه تولید سیب بهشمار میرود که مستلزم مصرف مقدار زیادی آب است که این مصرف بالای آب باید کنترل شود. مردم منطقه، دریاچه ارومیه را دوست دارند و مطمئنم برای نجات دریاچه حاضر به همکاری خواهند شد تا درصورت نیاز بهمدت دوسال از باغشان بهرهبرداری نکنند و باغات خود را در حد زندهمانی حفظ کنند تا وضعیت دریاچه تا حدودی تثبیت شود. درمجموع با کاهش مصرف آب در باغات و طرح نکاشت در زمینهایی با بازدهی کم، میتوان سالانه دو تا سهمیلیارد مترمکعب آب به دریاچه رساند و در زمان کوتاه دریاچه را از این وضعیت بهشدت بحرانی خارج کرد.
آرتمیای (میگوی بومی آبشور) دریاچه ارومیه الان در چه وضعیتی است؟
آرتمیا یک ثروت و بخش مهمی از اکوسیستم دریاچه ارومیه است؛ به همین دلیل ستاد احیای دریاچه ارومیه هم طرح «احیای اکولوژیک دریاچه ارومیه» را مطرح کرد. طرح احیای اکولوژیک دریاچه ارومیه براساس تحمل آرتمیا به شوری تنظیم شد. حد تحمل شوری آرتمیا در دریاچه ارومیه حدود ۲5۰گرم بر لیتر بود و برایناساس اگر حجم مناسبی آب در دریاچه باشد، میتوان اکوسیستم مناسب برای آرتمیا، باکتریهای شورپسند، جلبکهای تکسلولی و پرندگان را مهیا کرد. اما این شرایط محقق نشد و طرح احیای اکولوژیک به سرانجام خوبی نرسید. سالهای 97 و 98 بارندگیها به میزان قابلتوجهی بود و در بررسی که نیمهدوم سال 99 انجام شد، حضور آرتمیا به میزان کافی تایید شد.ولی از اوایل سال 1400 که آب کمتر و شوری آب بیشتر شد، جمعیت آرتمیا هم بهشدت کاهش یافت و به سرعت از بین رفت، چراکه شوری آب بهحد فوقاشباع رسیده بود. اما تخم آرتمیا همواره در کف دریاچه در لابهلای نمکها باقی میماند و هر زمان که آب وارد دریاچه شود، میتواند جمعیت شکوفایی را ایجاد کند.
طرح پیشنهادی فعلی شما چیست؟
طرح پیشنهادی ما بر مبنای کاهش سطح تبخیر دریاچه ارومیه طراحی شده و براساس آن، احیای نیمی از وسعت دریاچه ارومیه میتواند محقق شود. در این طرح، دریاچه ارومیه در دو فاز، نیمی از بخش جنوبی و نیمی از بخش شمالی احیا میشود. با اجرای این طرح، نیمه جنوبی از نظر شوری شرایط لازم برای احیای اکوسیستم طبیعی آن شامل آرتمیا، جلبکهای تکسلولی و پرندگان را خواهد داشت و پیشبینی میکنم در بخش جنوبی، سالانه حدود دوهزار تن سیست آرتمیا تولید شود که با برداشت نیمی از آن به ارزش بیش از 30میلیون دلار معیشت جایگزین برای تعداد زیادی از کشاورزان و فارغالتحصیلان دانشگاهی ایجاد خواهد شد. از بخش شمالی نیز که حاوی میلیاردها تن نمک است، میتوان املاح باارزش تولید کرد. درواقع طرح پیشنهادی بنده دارای کارکردهای
زیستمحیطی - اقتصادی و اجتماعی است.
این طرح در چه ابعادی میتواند ایجاد اشتغال کند؟
اگر انجام شود، شرایط اشتغال دستکم هزارنفر مهیا خواهد شد و از این هزارنفر تولید آرتمیا هم، نهتنها نیاز کشور تامین خواهد شد، بلکه بخش بزرگی از آن را میتوان صادر کرد. در حال حاضر برای تامین نیاز مراکز تکثیر میگو، ماهیان دریایی و ماهیان خاویاری حدود 40تن سیست آرتمیا به ارزش حدودچهارمیلیون دلار وارد کشور میشود، اما بهشرط محقق شدن این طرح، تولید آرتمیای داخل کشور ما را در این بخش به خودکفایی خواهد رساند، ضمن اینکه جزو کشورهای صادرکننده هم خواهیم بود. البته بهرهبرداری فقط در زمانی اتفاق خواهد افتاد که شوری دریاچه ارومیه درحد بهینه حفظ شود. کاری که در دریاچه بزرگ نمک آمریکا هم اکنون انجام میدهند، این است که شوری بخش جنوبی را در حدود 100گرم در لیتر حفظ میکنند که بهترین شوری برای تولید آرتمیاست و در مقابل، شوری بخش شمالی را بین 280 تا 300گرم بر لیتر تثبیت میکنند تا بهرهبرداری از نمک به آسانی انجام شود. از دریاچه بزرگ نمک آمریکا در حال حاضر سالانه حدود 200میلیون دلار از آرتمیا، 200میلیون دلار از گردشگری و شکار و یکمیلیارد و یکصدمیلیون دلار از نمکهای با ارزش آن (جمعا معادل 45هزار میلیارد تومان) بهرهبرداری میشود و حدود 10هزار نفر هم در صنایع فوقالذکر مشغول بهکار هستند.
بنابراین در صورت مهیا شدن شرایط، آرتمیا میتواند بهعنوان معیشت جایگزین مردممحلی استفاده شود؟
بله. در حال حاضر هم در قسمتهایی خارج از دریاچه ارومیه (استخرها) برنامههایی برای پرورش آرتمیا هست، اما امکان آن همهجا نیست. پرورش آرتمیای مصنوعی، کاری نیست که بتواند جایگزین کشاورزی شود، اما با احیای دریاچه و تولید آرتمیا در درون خود دریاچه ارومیه، میتوان به معیشت جایگزین مردممحلی رسید. معیشت جایگزین، باید مبتنی بر دریاچه ارومیه باشد که مردم احساس کنند، رزق و روزی آنها از دریاچه تامین میشود و این اهمیت دریاچه را نزد مردم دوچندان خواهد کرد. این کار نشدنی نیست، اما نیازمند برنامهریزی دقیق است.