استادی که معلم ماند

شش سال از درگذشت دکتر داوود فیرحی گذشت. از سال‌های دانشجویی‌ام، تصویر استادان بسیاری در ذهنم باقی مانده است، اما دکتر فیرحی برای من جایگاه متفاوتی دارد. نه فقط به خاطر آنچه از او آموختم، بلکه به خاطر منش و رفتاری که از او دیدم. فروتنی، جدیت علمی و احترامی که برای دانشجو قائل بود، بیش از هر چیز دیگری در خاطرم مانده است.

سال‌ها بعد از دوران دانشجویی، زمانی که خودم تدریس می‌کردم، فرصتی پیش آمد تا یکی از مباحثی را که از او آموخته بودم و حالا در کلاس‌هایم درس می‌دادم، به خودش نشان دهم. کامپیوترم را باز کردم و آنچه را آماده کرده بودم، نشانش دادم. واکنشش برایم فراموش‌نشدنی بود. بسیار خوشحال شد. شادی‌اش از این نبود که کسی نامش را تکرار کرده یا به اندیشه‌اش ارجاع داده است؛ دست‌کم من چنین احساسی نداشتم. گویی از اینکه آنچه روزی در کلاس درس گفته بود، سال‌ها بعد در کلاس دیگری ادامه پیدا کرده و به نسل دیگری از دانشجویان منتقل می‌شود، واقعاً لذت می‌برد. آن روز بیش از گذشته فهمیدم که برای او معلمی چه معنایی داشت.

فیرحی اهل خودنمایی نبود. با آن همه دانش و اعتبار علمی، نیازی نمی‌دید که مدام از جایگاه خود سخن بگوید. اهل حلقه ساختن به دور خود و پرورش مرید نبود. نمی‌خواست دانشجویانش او را تقدیس کنند یا بی‌چون‌وچرا اندیشه‌هایش را بپذیرند. در محیط دانشگاهی ما، که گاه برخی استادان بیش از آنکه به تربیت پژوهشگر علاقه‌مند باشند، در پی ساختن حلقه‌ای از پیروان وفادارند، این ویژگی برای من بسیار ارزشمند بود.

یکی از چیزهایی که از همان دوران دانشجویی درباره او برایم جالب بود، مطالعه دائمی‌اش بود. با وجود سال‌ها تدریس و انتشار آثار علمی، همچنان می‌خواند و می‌آموخت. از بحث‌های جدید عقب نمی‌ماند و تصور نمی‌کرد که با رسیدن به مقام استادی، دیگر نیازی به یادگیری ندارد. بعدها که خودم وارد کار دانشگاهی شدم، بیشتر فهمیدم که حفظ این روحیه چقدر دشوار است. بسیار آسان است که استاد، پس از چند سال تدریس، به تکرار دانسته‌های گذشته عادت کند. فیرحی چنین نبود.

کلاس درس را هم جدی می‌گرفت. تدریس برایش کاری تشریفاتی یا وظیفه‌ای در حاشیه فعالیت‌های دیگر نبود. به دانشجویان و وقتی که در کلاس می‌گذراندند احترام می‌گذاشت. از او آموختم که تعهد به دانشگاه، پیش از هر چیز، در همین کارهای ظاهراً ساده معنا پیدا می‌کند: مطالعه کردن، آماده بودن، به‌روز ماندن و جدی گرفتن دانشجو.

ویژگی مهم دیگرش تلاش برای تولید واقعی دانش بود. فیرحی به ترجمه و تکرار اندیشه دیگران بسنده نمی‌کرد. سنت اندیشه سیاسی اسلامی را عمیقاً می‌شناخت، آثار جدید را دنبال می‌کرد و می‌کوشید از مواجهه این دو، پرسش و استدلالی مستقل پدید آورد. می‌شد با دیدگاه‌ها و نتایج پژوهش‌هایش مخالف بود، اما نمی‌شد کوشش او برای اندیشیدن و تولید فکر را نادیده گرفت. برای من این تمایز مهمی بود میان استادی که صرفاً دانش موجود را منتقل می‌کند و استادی که خود نیز در تولید آن سهم دارد.

نکته دیگری که همیشه در رفتار او برایم اهمیت داشت، این بود که اجازه نمی‌داد باورهای سیاسی و دینی‌اش به رفتار ایدئولوژیک در محیط دانشگاه تبدیل شود. صاحب عقیده بود، اما از دانشجو انتظار هم‌عقیدگی نداشت. اختلاف نظر را به مسئله‌ای شخصی تبدیل نمی‌کرد و جایگاه استادی را وسیله‌ای برای تحمیل باورهایش قرار نمی‌داد. می‌توانستی از او بیاموزی، بی‌آنکه لازم باشد مانند او فکر کنی.

فیرحی همچنین از نسلی بود که انقلاب و جنگ را تجربه کرده بود، اما از گذشته خود و ایثار و فداکاری دیگران برای ساختن موقعیت و کسب امتیاز استفاده نمی‌کرد. اعتبارش را نه از ادعای وفاداری و نه از به رخ کشیدن گذشته، بلکه از کار علمی و سال‌ها مطالعه و تدریس به دست آورده بود.

هنوز وقتی به آن دیدار و واکنشش در برابر صفحه کامپیوترم فکر می‌کنم، تصویر معلمی را می‌بینم که از ادامه یافتن آموخته‌هایش خوشحال بود، نه از تبدیل شدن خودش به موضوع ستایش. شاید تفاوت یک معلم واقعی با کسی که تنها عنوان استادی را یدک می‌کشد، همین باشد.

فیرحی نمی‌خواست دانشجویانش مرید او باشند؛ می‌خواست بیاموزند و خود بیندیشند. برای من، این مهم‌ترین میراث اوست.

به کانال تلگرام هم میهن بپیوندید
به کانال بله هم میهن بپیوندید
به کانال روبیکا هم میهن بپیوندید