شهرساز بهمثابه کنشگر
کارشناسان شهری از نقش فعالان مدنی شهری در کمکردن فاصله بین دولت و ملت میگویند
کارشناسان شهری از نقش فعالان مدنی شهری در کمکردن فاصله بین دولت و ملت میگویند
تعریف اغلب ما از کنشگران، اکتیویستها یا فعالانمدنی، اعضای سازمانهای مردمنهادند. سمنها فاصله میان حاکمیت و مردم را کم و تلاش میکنند تا بتوانند با اقداماتی کمهزینه، مشکلاتی را که جامعه با آن روبهروست رفعورجوع کنند. اما این اکتیویستها چه رابطهای با شهرسازان دارند؟ شهرسازانی که بسیاری میگویند مسبب وضعیت فعلی و نابسامان شهرها، خودشانند. نشست شهرساز بهمثابه کنشگر در مشهد برگزار شد و چند سازمان مردمنهاد که در حوزه شهرسازی فعالند در آن مشارکت داشتند. در این نشست به چند پرسش پاسخ داده شد؛ اینکه کنشگر کیست؟ آیا راهی میان دانشگاه و کنشگری وجود دارد؟ حاکمیت چه دیدگاهی در قبال کنشگران شهری دارد؟ تاکنون چند تجربه موفق کنشگریشهری در کشور انجام شده است؟
یک تجربه کنشگری مثبت در دل شهر تهران
پیروز حناچی
شهردار سابق تهران
در خاطرم هست که در دوره دبیرستان معلمی داشتم که سر کلاس به جملهای از زیارت وارث اشاره میکرد؛ «لعنت بر قومی که تو را کشتند و به تو ظلم کردند.» ما در بخشی از این زیارت یاد گرفتیم، لعنت بر قومی که هرگاه چیز غلطی را شنیدند و رضایت دادند. میخواهم با این مقدمه آغاز کنم که نمیتوانیم نسبت به اتفاقاتی که اطرافمان میگذرد بیتفاوت باشیم، اما اینکه چه اقدامی باید انجام دهیم، یک موضوع دیگر است. در حوزه دیسیپلین و فعالیت حرفهای در حوزه شهر که درباره آن صحبت میکنیم، باید گفت ما محصول چیزی هستیم که در شهر میبینیم. اگر شهر قابلدفاع نیست، آن ماهیتی است که در جامعه ما وجود دارد. تجربه جهانی نشان میدهد که سازمانهای غیردولتی و نهادهایمدنی بسیار تاثیرگذارند؛ بهایندلیل که وابسته به دولتها نیستند، ارتباطات میان دستگاههایدولتی را ندارند، عموماً بهواسطه منافعمادی مستقیم شکل نگرفتند، اهدافی را برای خودشان شکل دادند و هوشمندانه بهترین نوع تاثیرگذاری در جامعه را دارند، کمهزینهاند و بسیار پربازده و بهنسبتی که فربه شوند، میتوانند در کیفیت جامعه اثر بگذارند.
سمنها فاصله میان حاکمیت و مردم را به حداقل میرسانند، چرا؟ چون در حوزههای مختلف خواستههایی دارند و حاکمیت هوشمند تلاش میکند با شکلگیری این سمنها تقاضاهای مختلفی را که در لایههای مختلف اجتماعی است، شناسایی و تبدیل به برنامه کند و در مقاطعی که موقع تغییر است، از آن استفاده کند. جامعهای که چنین رفتاری داشته باشد در مقاطعی که معمولاً انتخابات است، تخلیه میشود؛ بهعبارتی شما هیچ تقاضای انباشتهای ندارید که به آن پاسخ داده نشده باشد. معمولاً در دنیا اینکار را ازطریق احزاب انجام میدهند، احزاب هوشمند در جامعه میگردند، تقاضاهای جامعه را پیدا، آنها را شناسایی و تبدیل به برنامه میکنند. این احزاب شب انتخابات هم پدید نمیآیند؛ آنها چون شناسنامه دارند، اگر جایی خلاف خواسته مردم حرفی زدند، دفعه بعد دیگر مردم به آنها اعتماد نمیکنند. شرط تاثیرگذاری نهادهایمدنی است که حاکمیتها و دولتها گوش شنیدن این حرفها را داشته باشند و اساساً برایشان مهم باشد که در جامعه چه میگذرد و اجازه آزادشدن این انرژی را بدهند. نقش احزاب در اینزمینه بسیار تاثیرگذار است. من میخواهم به چند تجربه در حوزه شهرسازی اشاره کنم و نقش
سازمانهای غیردولتی را برشمارم. ما تجربهای داشتیم در تهران بهاسم محله عودلاجان. عودلاجان یکی از چهارمحله معروف دوره صفویه بود، قطعیت محدوده عودلاجان تهران، عودلاجان شرقی، غربی و میانی است؛ این منطقه در بافت فرسوده قرار دارد و برخی از بخشهای آن مملو از آسیب اجتماعی بود. ما یک دفتر توسعه محلهای در منطقه داشتیم که کارشناس اجتماعی آن، زبان گفتوگو با مردم را آموخته بود و با آنها صحبت میکرد. اینصحبتها درنهایت نتیجه داد و مردم، نمایندگانی را انتخاب کردند و فعالیتی میان دانشگاه، نهادهای رسمی و مردم شکل گرفت و نتیجه این شد که بازارچه عودلاجان با هزینه دولت، شهرداری و ساکنین شکل گرفت. تجربه ایدهآلی نبود و باید بهسازی در داخل بافت ادامه پیدا میکرد اما بهدلیل شرایطخاص کشور اینکار به تعویق افتاد، اما هنوز هم جزو یکی از تجربههای مثبت است.
کنشگری و شهرسازی چگونه به کمک محلات میآید؟
مهناز عطاران
شهرساز
در کار شهرسازی ما با پدیده پیچیده، چندبعدی و البته تخصصی روبهرو هستیم. ازطرفدیگر، کنشگران هم با کنار هم قراردادن موضوعات مختلف به شیوهای نظاممند، تلاش میکنند تا مسائل اجتماعی را حلوفصل کنند و بهنوعی در پی یک کنش اجتماعیاند. کنشگران عمدتاً بخش عمومی و دولتی را کنار هم قرار میدهند. من بهواسطه پایاننامه ارشدم بهنوعی با یک نهاد مردمی روبهرو شدم. سازوکاری که شاید در ظاهر شبیه مددکاری بود اما درواقع کار شهرسازی بود و تلاش میکرد تا ارتقای کیفیت زندگی در محلاتی که ناکارآمد بود را دنبال کند. اولین محلهای که در آن فعالیت کردم، دروازهغار بود؛ محلهای که شاید همه آن را به صفاتمنفی بشناسیم. اقداماتی که عمدتاً در اینمحله و محلههای مشابه آن انجام میشد، حولوحوش ارتقای وضعیت کودک بود؛ ارتقای وضعیت بهداشتی، تحصیلات سواد و مدرسه. اما موضوعی که من را بهعنوان یک شهرساز درگیر میکرد، این بود که اقدامات این سازمانمردمی، سازوکاری شهرسازانه دارد. من برایتان مثالی بزنم که موضوع کمی محسوستر شود؛ بیشتر سازمانهای مردمنهاد که کارشان حمایت از کودکان است، عمدتاً روی آموزش کودکان متمرکز میشوند و به محلههایی که خانه این کودکان است، وارد نمیشوند، بههمیندلیل هم بچهها مجبورند برای دریافت خدمات آموزش این موسسات، به محلاتی مراجعه کنند که اصلاً این معضلات در آنها وجود ندارد. جمعیت امام علی در آنزمان یکی از اقداماتش این بود که مراکز خدماتدهی را به داخل محلات برد. در این اماکن دانشجویان نیز حضور پیدا میکردند و حضور دانشجو در اینمراکز، عامل امنیت در محلات شد. من بهواسطه حضور در این محلات شاهد بازیهای عجیبوغریبی بودم که در آنجا رخ میداد. در محلاتی که علناً تزریق مواد رخ میداد. من بهچشم خودم، بچههای کوچکی را میدیدیم که ادای مصرفمواد را در میآوردند و بهنوعی «موادبازی» میکردند. حضور دانشجویان کتاببهدست در اینمحلات درواقع این الگوها را تغییر میداد. اما متاسفانه این اقدامات بهصورت مقطعی بود، این الگوها تعمیم داده نشد و محدود بود به فعالیت یک انجیاو. شاید اگر آن زمان بینشی وجود داشت، باعث فراگیرشدن موضوع و مستندسازی از بعد شهرسازی میشد و کیفیت محله ارتقاء پیدا میکرد. اتفاقی که همانزمان هم ما در محلات شاهد آن بودیم. فارغ از این تجربه من بهتازگی به مفهومی برخورد کردم که شاید بازیگرهای جدیدی را وارد حوزه اجتماعی میکند و آنهم موضوع انجیآی است. این انجیآیها در محلاتی که دچار ناکارآمدی هستند بسیار به کمک میآید. این انجیآیها در هند که اتفاقا انجیاوهای خوب و فعالی دارد، بسیار پررنگند. این بازیگران جدید درواقع تلاش میکنند بخش گاورنمنتال و نان گاورنمنتال را به یکدیگر نزدیک کنند. بازگردم به موضوع اول صحبتم، بینش شهرسازانه در کنشگری اجتماعی باید به چه چیزهایی فکر کند، اولین پرسشی که افراد در جریان یک کنشگری اجتماعی از خود میپرسند این است که چه کارهای بیشتری میتوانند بکنند؟ موضوع بعدی این است که اعتمادسازی بین دولت و نهادمردمی موضوع بسیار مهمی است و درواقشع انجیاوها همیشه از نقصان فعالیت دولت است که شکل میگیرند و همیشه از نزدیککردن ایندو به هم میتواند یک همافزایی بسیار جدی را بهوجود بیاورد؛ موضوعی که مستلزم یک اعتماد دوطرفه است. موضوع دیگر هم این است که ما چگونه میتوانیم از سطح بالاتری با یک نگاه کلانتر، وضعیت کنش را ارزیابی کنیم، چون خیلیوقتها ما بهعنوان کنشگر چنان درگیر موضوعات میشویم که توانایی اینکه از بیرون به موضوعات نگاه کنیم را نداریم. موضوع دیگر این است که آیا تفهیم دانش، اتفاق میافتد یا نه که این موضوع مستلزم این است که اول مستندسازی رخ دهد، بعد ترویج و اطلاعرسانی موضوع.
دانشگاه کنشگر چه میکند؟
مرتضی هادی جابریمقدم
استاد شهرسازی دانشگاه تهران
بیایید چند حالت را باهم در نظر بگیریم؛ حالت اول، در یکی از دانشگاههای کشور از نیمسال بعدی یعنی مهرماه به همه دانشجویان تحصیلاتتکمیلی در همه گرایشهای شهرسازی تکلیف کردند که دانشجویان موظفند موضوعی را برای پایاننامه انتخاب کنند که حتماً یک مشتری برای آن وجود داشته باشد. یعنی نهادی، شخصی حقیقی و حقوقی قبل از شروع به کار ایندانشجو تایید کند که کار او را میخواهد. دومین حالت برای زمانی است که از مهرماه یکی از اساتید کشور موضوع یکی از کارگاههای ارشد یا کارشناسی یا دکتری را در یک تفاهم با شورای همان شهری که دانشگاه در آن است به حل دو مشکل زیرساختی یکی از سکونتگاههای غیررسمی شهر اختصاص دهد. برای سومین حالت فرض کنید که دانشگاههای شهرسازی و محیطزیست، اقتصاد و حقوق و علوم سیاسی یکی از دانشگاههای اصلی کشور طی حرکتی سازمانیافته، کمپینی را تشکیل دادند که بخش مسکن و زمین برنامه هفتم را ملغی کنند. چهارمین حالت برای زمانی است که یکی از انجمنعلمیهای دانشجویی دانشگاههای شهرسازی کشور، سفارش ساخت مستندی را از یکی از شبکههای تلویزیونی گرفته است که درباره موضوع الگوی مسکن مطلوب است. حالت بعدی برای زمانی است که تعدادی استاد و دانشجو بهصورت خودجوش در یک ارتباط نیمهسازمانیافته برای دفاع از دستفروشان آنشهر در مقابل هجوم عوامل شهرداری، زنجیره انسانی تشکیل میدهند. حالت بعدی برای زمانی است که دانشجویان یک شهر در اعتراض به خبر اختلاس و ارتشاء یک مدیرشهری که تقریباً هرماه یکخبر آن را میشنویم، به خیابان بیایند و برکناری شهرداری و شورایشهر را بخواهند. هفتمین مورد برای زمانی است که یک گروه دانشجویی دختر، یک اپلیکیشن طراحی کردند که زنان در شهر میتوانند فضاهای ناامن برای زنان را نشان بگذارند و حالا بچههایی که این اپلیکیشن را درست کردهاند، تلاش میکنند تا نیروی انتظامی را قانع کنند تا براساس یافتههای این اپلیکیشن اقدام کنند. هشتمین مورد برای زمانی است که یک دانشکده، یک تفاهمنامه با مدیریتشهری امضاء کرده است تا درباره تمام تصمیمات مربوط به طرحهای تفصیلی تصمیمگیری کند. برای حالت بعدی فرض کنید اساتید و دانشجویان یکی از دانشگاههای شهرسازی، مردم را دعوت کنند تا در خیابان با آنها همراه شوند تا جلوی شهرداری و عواملشهری گرفته شود تا از نیوجرسی و موانع در پیادهروها استفاده نشود، مانند مسئلهای که اکنون در چهارراه ولیعصر تهران اتفاق افتاده است. فرض مورد دهم برای زمانی است که همه دانشجویان و اساتید معماری و شهرسازی یکی از شهرها، در اعتراض به مرگ یک کودک پنجساله بهدلیل برقگرفتگی یا افتادن در نهر آب، جمع شدهاند و محل را ترک نمیکنند و خواهان استعفای شورایشهر و شهرداری هستند. آخرین مورد هم برای زمانی است که جمعی از اساتید دانشکدههای شهرسازی، زنجیره انسانی تشکیل دادهاند و تعدادی از دانشجویان با آنها جمع شدهاند و اجازه اجرای یک پروژه در شهر را نمیدهند؛ پروژه هم ساخت یک مجتمع گردشگری پنجستاره است. این افراد در آنجا جمع شدهاند و اجازه ساخت این مجتمع را نمیدهند زیرا میگویند آن نواحی منابعطبیعی است. این 11حالت را در نظر بگیرید، در ذهنتان به این سوال جواب دهید که آیا این اقدامات را کنشگری در حد دانشگاهی میدانید؟ آیا ایندانشگاه را یک دانشگاه کنشگر میشمارید یا نه؟ بیایید یک مثال دیگر بزنیم؛ ما یک استاد شهرسازی داریم که اخیراً گفته است در شهر امروزی و مسکن امروزی حیات معنا ندارد. برای این موضوع تئوری هم در آورده است، این موضوع را چطور؟ آیا این را کنشگری میدانید؟ لفظ دانشگاه کنشگر را بسیاری عجیب میپندارند، در ادامه میگویند اصلاً مگر دانشگاه غیرکنشگر وجود دارد؟ اینافراد میگویند دانشگاه باید کنشگر باشد و البته کنشگر است. انتظار عمومی هم همین است که دانشگاه کنشگر باشد. دو احتمال به ذهن خطور میکند؛ برخی تصور میکنند دانشگاه یک موجود بیخاصیت و بد اثر است، از نگاه آنها دانشگاه تبدیل به صنف شده است. کار صنفی را هم خوب و درست انجام میدهد، مثل تعداد بالای فارغالتحصیلان و تعداد مقالات. این افراد صنفی معتقدند که جامعه اگر بهدنبال سوال است، باید در تولیدات دانشگاه بهدنبال جواب سوال باشد. اما چرا برای این تولیدات ازسوی جامعه استقبال نمیشود؟ یا جامعه مخاطب خودش برای استفاده از این تولیدات را ندارد یا جامعه مخاطب، خودش را تولیدکننده میداند. یا اینکه اصلاً مخاطب، دعوی دانشگاه را قبول ندارد. نتیجه در همه اینحالتها چیست؟ این است که وضعیت موجود ما در جامعه و شهرها اینگونه است. همه ما در حال غر زدن هستیم، در این چنبره بسته در هم پیچیده، دانشگاه کجاست؟ آیا این فقط مسئله ماست؟ من بهخیالم این فقط مسئله ما نیست. انگشت اتهام اکتیویست یونیورسیتی حدود ۱۵سال است که بهسمت جامعه دانشگاهی است. تصور ابتداییای که ما میتوانیم داشته باشیم این است که دانشگاهی اکتیویست و فعال است که آدمهای داخل آن، کنشگر باشند بنابراین اگر ما به دانشگاهی برخورد میکنیم که ۷۰۰نفر از دانشجویان و اساتید آن کنشگر باشند، میگوییم این دانشگاه کنشگر است. یک تصویر دیگر این است که آدمها هستند که کنشگرند و اینفرد اگر در دانشگاه هم نبود، کنشی از خود بروز میداد و اعتراض میکرد. دانشگاه کنشگر کجاست؛ دانشگاهی که آداب و دانش کنشگری را آموزش دهد؟ دراینصورت اینمحیط یکمحیط کنشگر خواهد بود.