خلازیل؛ یک طرد شهری
محمدکریم آسایش کنشگر و پژوهشگر شهری در هفته گذشته دو اتفاق توجه را به محلاتی جلب کرد که وقتی صحبت از طرد شهری میشود، جزو گزینهها و مصادیقِ این مفهوم در شهر
محمدکریم آسایش
کنشگر و پژوهشگر شهری
در هفته گذشته دو اتفاق توجه را به محلاتی جلب کرد که وقتی صحبت از طرد شهری میشود، جزو گزینهها و مصادیقِ این مفهوم در شهر تهرانند. واقعه درگذشت چندنفر در آوارِ تخریب غیراصولی ساختمانها در خلازیل و نشست «خاکِ سفید، آسمانِ سیاه».
مواجهه رادیکال و انتقادی به مسئله شهری از جزئیات ایناتفاق یا آناتفاق فراتر میرود و به منطقِ حاکم بر آن و فرآیندهایش میرسد. فهمِ واقعهی خلازیل هم باید از مباحثی مثل غیرقانونیبودن ساخت یا تخلف در ساخت، موقوفهبودن اراضی یا جزئیات اجرایی و فنیِ نحوه تخریب فراتر رود و به درکِ«خلازیل»شدگی برسد. درکی که بهتعبیرِ نفیسه آزاد، جامعهشناس و معاونِ سابقِ طرح و برنامه ستاد مرکزی راهبری مشارکتهای اجتماعی محلات شهر تهران و از سخنرانان نشستِ «خاکِ سفید، آسمانِ سیاه»، در توئیتی: «درکِ خلازیل بدون درکِ ایرانمال ممکن نیست.»
خلازیل را بسیاری با شیطان بازار و همینطور کارگاههای ضایعات و کورههای آجرپزیِ غیرفعال میشناسند. کورههایی که البته کارکردِ دیگری دارند، آنها محلِ سکونتِ جمعیتی از طردشدهترین فقرا هستند. این کلیدواژگان ما را به مفهومِ «Informality» (غیررسمیت) میرسانند. غیررسمیت در اشتغال و غیررسمیت در سکونت. اما غیررسمیت یک انتخاب نیست، یک وضعیت است. وضعیتی از انسدادِ بخش رسمی و پسزدهشدن توسط متن. پسزدهشدن توسط متن تنها محصولِ نبود انطباق و ادغام، جاماندگی، درجازدگی، افت یا عقبماندگی یا حتی تلهایشدن نیست (گرچه هریک از این فرآیندها در درک چگونگی پسزدهشدنِ«مازادها» و «باقیماندهها» بهتعبیر هانری لوفور، مصطفی دیکیچ و ژاک رانسیر، واجد اهمیتی اساسیاند.)، بلکه مسئله ورای موقعیتِ این حاشیهها، اعطای این موقعیتِ طرد ازسوی متن به آنهاست. در جلسهای با معاون شهرسازی و معماری پیشین شهرداری تهران، او درباره دروازهغار (هرندی) گفته بود: «شهر مثل بدن انسان است، هر قسمت کارکرد خودش را دارد و باید همانطور بماند، دروازهغار هم حکم آبریزگاهِ شهر را دارد.»
در گزارشِ «طرح راهبردی ـ مردمی پیشرفت محله هرندی تهران» از اندیشکده پایا متعلق به دانشگاه امامحسین(ع) هم بهصراحت «چندتکهکردن محله»، «تبدیل محله هرندی به هاب کشوری ترک اعتیاد» و «ایجاد یک شهرک با استانداردهای مناسب جهت سکونت اقشار متوسط» مطرح شده است.
تام اسلیتر در مقاله «مارکوزه گمشده: در باب نوسازی (برای طبقه مرفه) و جابهجایی» در کتابِ «شهرها برای مردم نه سوداگری»، فرآیندهای متروکهسازی و اعیانیسازی (جنتریفیکیشن) را شرح میدهد؛ اینکه چگونه یک محله تخریب میشود تا برای ساختوسازهای جدید آماده شود.
نمونههای متعددی را میتوان برای این روند در شهر تهران مثال زد. از طرح نواب گرفته که عملیات اجراییاش در سال 1373 آغاز شد تا تخریب جزیره خاکسفید در سال 1379 و متعاقبش طرح منظر شهری خاکسفید و طرح محله گلشن، از طرح موضعی روددره اوین-درکه و تخریبها در شهرک نیایش (اسلامآباد) برای بهرهبرداری جهت بلندمرتبهسازیها بهنام پهنه تفرجی تا چرخه تخریب پروژههای سیروس 1 و 2 در دهه80 توسط شرکت عمران و بهسازی شهری سابق (بازآفرینی فعلی).
به این روندهای انباشت ازطریق سلبمالکیت و نقشِ مازادی برای شهر که حاصلش در ایرانمالها برافراشته میشود، باید نقش این وضعیت در ساختار مافیایی و در پیوند با سرکوبِ سیاسی را نیز چنانچه توسط مسئولانِ وقتِ آن ازجمله در وقایع 1388 اذعان شده است هم افزود.