مهمترین مسئله دندانپزشکی امروز ایران
علی کاظمیان رئیس انجمن سلامت دهان و دندانپزشکی اجتماعی سال گذشته در کنگرهی جامعهی دندانپزشکی ایران بحثی را با همین عنوان طرح کردم. اینک در آستانهی کنگرهی
علی کاظمیان
رئیس انجمن سلامت دهان و دندانپزشکی اجتماعی
سال گذشته در کنگرهی جامعهی دندانپزشکی ایران بحثی را با همین عنوان طرح کردم. اینک در آستانهی کنگرهی جدید، با گرامیداشت یاد و خاطرهی استاد فقید، آقای دکتر محمدعلی افتخاری، برآنم که خلاصهای از آن گفتار را در هفت بند ارائه کنم و جامعهی دندانپزشکی ایران را به بازاندیشی و نقد این بحث دعوت کنم.
1 |
چرا پرسش از مهم«ترین»؟
همه دار و ندارت را برداشتهای و با کشتی عازم سفری دور شدهای. کشتی به صخرهای بر میخورد و آسیب میبیند. ناخدا تکتک مسافران را بر عرشه گرد هم میآورد و از همه میخواهد که برای سبک شدن کشتی همهی وسایلشان، مگر یکی، را به داخل دریا بریزند. آن یک داشتهی مهم زندگیات چیست؟
یا اگر بین همه مطلوبهای زندگیات بخواهی یکی را برگزینی که حاضر باشی دیگر مطلوبها را فدای آن «مهمترین» کنی، آن یک مطلوب چیست؟ این قبیل آزمونهای ذهنی که عموماً از جانب روانشناسان انسانگرا طرح میشود. به دنبال آنند که ما را با عمیقترین خواستهها و مطلوبهای زندگیمان مواجه کنند.
این گفتار نیز با بهرهگیری از همین الگو، به دنبال آن است که جامعه دندانپزشکی را با یک پرسش دشوار مواجه کند: اگر ناگزیر باشیم بین همه مسائلی که در قلمرو دندانپزشکی با آن مواجهیم یک مسئله را بهعنوان مهمترین یا اساسیترین مسئله برگزینیم، آن کدام است؟؛مسئلهای که حل آن را بیش از همهی مسائل دیگر فوری و ضروری میدانیم.
2 |
مسائل دندانپزشکی امروز ایران کدامند؟
میتوان فهرست مفصلی از مسائل جاری و مهم دندانپزشکی ایران تهیه کرد، مثلا: خدمات غیرضروری، تعداد دندانپزشک مورد نیاز، بیمه دندانپزشکی، تعرفه خدمات، کیفیت و قیمت مواد و تجهیزات، وضع مراکز دندانپزشکی دولتی، توزیع دندانپزشکان، نظارت بر خدمات دندانپزشکی، آموزش بهداشت دهان، پیشگیری از بیماریهای دهان و دندان، بازآموزی دندانپزشکان، رابطه دندانپزشک-بیمار، کیفیت آموزش دندانپزشکی، نیروی حدواسط، مشکلات و حمایتهای حقوقی، خدمات دندانپزشکی بیمارستانی، انسجام صنف دندانپزشکی، تربیت دستیاران دندانپزشکی، ارتباط با بخش پزشکی و پیراپزشکی، روند خدمات زیبایی،... از میان این همه، مهمترین به نظر شما کدام است؟
3 |
مبنای نظری ما برای ارزشگذاری چیست؟
وقتی از مهم«ترین» سخن میگوییم بایستی ابتدا دربارهی این توافق کنیم که مبنای نظری ما برای ارزشگذاری و انتخاب «ترین» چیست.
میتوان در باب چهار مبنای نظری شناختهشده در اندیشه اجتماعی مدرن -سوسیالیسم، فایدهگرایی، لیبرتاریانیسم، و مساواتطلبی- تأمل و گفتوگو کرد و یکی را برای ارزشگذاری برگزید. سوسیالیستها بر مالکیت عمومی پای میفشارند، فایدهگراها به جستوجوی بیشترین خیر برای بیشترین افراد هستند، لیبرالهای لیبرتارین (آزادیخواه) بر اهمیت حقوق افراد تاکید دارند و هر مداخله غیرموجهی در بازار آزاد را نقض حقوق فردی میشمارند، و لیبرالهای مساواتطلب در عین تاکید بر حقوق و منافع افراد، برآوردهشدن نیازهای فوری و فوتی نابرخوردارترینها را اولویت جامعه میدانند.
از میان این چهار الگوی اندیشگی، مبنای نظری من برای پاسخ به سوال اصلی این گفتار، مبنای مساواتطلبی است: انسانها حق دارند خواستههای خود و مطلوبهای شخصی خود را -تا آنجا که به آزادی دیگران آسیب نرساند- دنبال کنند اما آنچه در توزیع خیر جمعی باید در اولویت قرار گیرد منافع کسانی است که سطح اولیهی نیازهایشان برآورده نشده است. این مبنای نظری که پشتوانههای جدی در فرهنگ جامعه ما و نیز قانون اساسی دارد، از سوی متفکرانی چون جان رالز (John Rawls) طرح و تدقیق شده است.
4 |
پاسخ به پرسش: مهمترین مسئله دندانپزشکی امروز ایران چیست؟
بر پایهی این مبنای نظری، به گمان من «پوشش همگانی خدمات دندانپزشکی» مهمترین مسئله دندانپزشکی امروز ایران است. جامعهای که درصد نهچندان ناچیزی از آن دسترسی به خدمات و توان پرداخت هزینههای ضروری و اورژانس دندانپزشکی را نداشته باشند، جامعهای است که بخش قابلتوجهی از آن در گیرودار نیازهای فوری و فوتی دهان و دندان خود درمانده است. متاسفانه تخمین پنجاه درصدی در مورد ایرانیانی که اساساً نمیتوانند به دندانپزشک مراجعه کنند، واقعبینانه به نظر میرسد. اگر نیمی از خیابانهای یک شهر مملو از زباله باشد، ما طبعاً رفتگران (و مدیران شهرداری) را به پرسش میگیریم. اگر نیمی از مردم یک سرزمین به خدمات دندانپزشکی دسترسی نداشته باشند، چه باید کرد؟ مهمترین مسئلهی دندانپزشکی امروز ایران تأمین و تضمین «درمان برای همه» است.
5 |
اولویت روز سلامت دهان در سطح جهان
مسئلهی پوشش همگانی خدمات سلامت دهان و دندانپزشکی نه فقط معضل جدی کشور ماست که در سطح جهان نیز همین حالا در صدر اولویتهای جامعهی جهانی سلامت دهان و دندانپزشکی طرح شده است. در استراتژی جهانی سازمان بهداشت جهانی، که در سال 2022 منتشر شد، اولویت نخست، پوشش همگانی سلامت دهان برای همهی افراد و جوامع تا سال 2030 است. از سوی دیگر، پوشش همگانی سلامت دهان، رکن نخست گزارش چشمانداز 2030 فدراسیون جهانی دندانپزشکی (fdi) به شمار
آمده است.
6 |
پوشش همگانی یعنی چه؟
وقتی در ادبیات سلامت عمومی از مسئلهی پوشش (coverage) سخن به میان میآید، سه محور اصلی مدنظر هستند: جمعیت تحت پوشش، خدمات تحت پوشش و میزان پرداخت ازجیب. پوشش همگانی خدمات سلامت دهان و دندانپزشکی بهمعنای این است که همهی افراد یک جامعه بتوانند بدون نگرانی از توان پرداخت و دسترسیشان، خدمات ضروری و اولیه دندانپزشکی را دریافت کنند. واضح است که با سیطرهی منطق بازار بر دندانپزشکی یک کشور، نمیتوان دستیابی به چنین هدفی را انتظار کشید.
7 |
چه راهحلهایی قابل تصور است؟
در این مجال، قصد ندارم که راهحلهای متصور برای نزدیک شدن به هدف «پوشش همگانی دندانپزشکی» را به طرح بگذارم و واکاوی کنم. اینجا به همین اکتفا میکنم که راهحلهای طرحشده، ذیل سه عنوان کلی قابل طبقهبندی هستند: افزایش تعداد و بهبود توزیع دندانپزشکان، ارتقاء پوشش بیمه پایه دندانپزشکی و بهکارگیری نیروی حدواسط بهداشتی-درمانی. اثربخشی یا امکانپذیری هرکدام از این راهحلها از زوایای متعددی مورد بحث و نقد قرار گرفتهاند. مثلا نگارنده پیشتر استدلال کرده بود که «چرا افزایش دندانپزشکان کشور به سود سلامت دهان جامعه نیست.»
آنچه که هست اگر جامعه دندانپزشکی بر سر این ادعا توافق داشته باشد که دندانپزشکی امروز ایران مسئلهای جدیتر و فوریتر از «پوشش همگانی خدمات دندانپزشکی» پیش روی خود ندارد، میتوان ولو اندکی به هماندیشی برای یافتن راهحلهای عملی و واقعبینانه امیدوار بود. توافق بر سر مسئله، شرط لازم گفتوگو درباره راهحل است.