این هشدار جدی است؛ خط بزرگ بیخ گوش اصفهان

به گزارش هم‌میهن آنلاین و به نقل از عصر ایران ؛ مدرسه کاسه‌گران، مسجد علی، امامزاده اسماعیل، بازارچه، عمارت بهشت و چهل‌ستون؛ نام‌هایی که غلامحسین معماریان، استاد دانشگاه و پژوهشگر معماری، در ویدیویی که طی روزهای گذشته در شبکه‌های اجتماعی دست‌به‌دست شده، بر زبان می‌آورد. بناهایی که تنها بخشی از گنجینه تاریخی اصفهان نیستند؛ برخی از آنها در شمار مهم‌ترین آثار تاریخی ایران و جهان قرار دارند و تعدادی نیز در فهرست میراث جهانی یونسکو به ثبت رسیده‌اند. اما دلیل مطرح شدن این نام‌ها چیست؟

معماریان با استناد به مطالعات و مدل‌سازی‌های لرزه‌ای انجام‌شده درباره خط ۲ متروی اصفهان، نسبت به احتمال آسیب جدی به شماری از بناهای تاریخی این شهر هشدار داده است. به گفته او، بررسی‌های انجام‌شده نشان می‌دهد حدود ۷۰ بنای تاریخی ممکن است با آسیب جدی مواجه شوند و در میان آنها، احتمال تخریب کامل حدود ۴۰ بنا مطرح شده است.

این اعداد، در صورت تأیید نهایی مطالعات، می‌تواند نگرانی‌های جدی درباره آینده بخشی از بافت تاریخی اصفهان ایجاد کند.

از جمله بناهایی که معماریان نام می‌برد، مسجد جامع اصفهان است؛ بنایی که یکی از شاخص‌ترین نمونه‌های معماری اسلامی ایران به شمار می‌رود و مجموعه‌ای کم‌نظیر از شیوه‌های معماری ایرانی، به‌ویژه معماری دوره سلجوقی، در آن دیده می‌شود. مسجد جامع اصفهان در فهرست میراث جهانی یونسکو نیز به ثبت رسیده است.

منار علی، یکی دیگر از بناهای شاخص تاریخی اصفهان، نیز در فهرست بناهای مورد اشاره قرار دارد. این منار از نمونه‌های برجسته معماری دوره سلجوقی است و تزئینات آجری آن ویژگی‌های معماری این دوره را به‌خوبی نشان می‌دهد.

هارون ولایت و مدرسه قطبی نیز از دیگر بناهایی هستند که در این هشدار مطرح شده‌اند. هارون ولایت از بناهای تاریخی و مذهبی مهم اصفهان است و ساختمان فعلی آن به دوره صفوی، به‌ویژه زمان شاه اسماعیل اول، بازمی‌گردد. مدرسه قطبی نیز از مجموعه بناهای تاریخی دوره صفوی و از مدارس تاریخی اصفهان است.

ماجرای عدد ۶۰ و ۶۶ چیست؟

یکی از نکات مطرح‌شده در اظهارات معماریان، میزان لرزش و استانداردهای مربوط به تحمل بناهای تاریخی در برابر ارتعاش است. او در سخنان خود به عدد ۶۰ و افزایش آن تا ۶۶ اشاره می‌کند و می‌گوید عبور از محدوده مجاز می‌تواند آثار مخربی بر بناهای تاریخی داشته باشد.

در چنین ارزیابی‌هایی، میزان ارتعاش واردشده به بنا و حد تحمل سازه اهمیت زیادی دارد. افزایش شدت ارتعاش نیز الزاماً به معنای افزایش خطی خسارت نیست و بسته به ویژگی‌های سازه، مصالح، وضعیت فعلی بنا و مدت زمان قرار گرفتن در معرض لرزش می‌تواند پیامدهای جدی‌تری ایجاد کند.

بر اساس اطلاعات مطرح‌شده، تاکنون برای حدود ۱۵ تا ۲۰ بنای تاریخی اصفهان که مسیر خط ۲ مترو از نزدیکی یا زیر آنها عبور می‌کند، مدل‌سازی‌های لرزه‌ای انجام شده است. نتیجه این مطالعات و میزان انطباق آن با استانداردهای حفاظت از بناهای تاریخی، یکی از مهم‌ترین موضوعات در ادامه اجرای این پروژه است.

خط ۲ مترو از کجا عبور می‌کند؟

خط ۲ متروی اصفهان حدود ۲۴ کیلومتر طول دارد و در محور شمال‌شرق به غرب اصفهان امتداد پیدا می‌کند. بخش مهم و حساس این مسیر از محدوده بافت تاریخی شهر و در نزدیکی مسجد جامع عتیق عبور می‌کند.

نگرانی اصلی درباره این مسیر، به دو نوع ارتعاش مربوط می‌شود؛ نخست ارتعاش‌هایی که در زمان حفاری و فعالیت دستگاه حفاری مکانیزه یا TBM ایجاد می‌شود و دوم لرزش‌هایی که پس از بهره‌برداری، در اثر حرکت مداوم قطارها ایجاد خواهد شد.

نگرانی کارشناسان این است که تداوم این ارتعاش‌ها در طول زمان، به بناهایی که در محدوده مسیر قرار دارند آسیب وارد کند؛ به‌ویژه بناهایی که از قبل با مشکلات سازه‌ای، ترک‌ها یا ضعف مصالح مواجه‌اند.

در برخی مطالعات انجام‌شده درباره بناهای تاریخی اصفهان، احتمال بروز آسیب‌هایی مانند ترک‌های سازه‌ای، جداشدگی مصالح، آسیب به پی و صدمه به تزئینات آجری و کاشی‌کاری مطرح شده و در بعضی موارد شدت آسیب احتمالی، شدید ارزیابی شده است.

مسجد جامع اصفهان در این میان اهمیت ویژه‌ای دارد. این بنا در طول دهه‌های گذشته نیز با آسیب‌ها و مداخلات مختلفی مواجه بوده و در برخی شبستان‌ها، مشکلاتی از جمله انحراف ستون‌ها مشاهده می‌شود. به همین دلیل، نگرانی درباره وارد شدن ارتعاشات مداوم به چنین بنایی، موضوعی است که نیازمند بررسی‌های دقیق و مستقل است.

چرا مسیر خط ۲ تغییر نمی‌کند؟

شهرداری اصفهان می‌گوید تغییر مسیر خط ۲ در این مرحله، به معنای تغییر در طراحی پروژه، جابه‌جایی برخی ایستگاه‌ها و تحمیل هزینه‌های سنگین خواهد بود. از نگاه مدیریت شهری، مسیر فعلی از ابتدا در طراحی پروژه پیش‌بینی شده و تغییر آن، پروژه را با چالش‌های جدی مواجه می‌کند.

در مقابل، منتقدان مسیر فعلی معتقدند هزینه حفاظت از میراث تاریخی اصفهان را نمی‌توان صرفاً با معیارهای اقتصادی و هزینه اجرای پروژه سنجید. از این منظر، اگر اجرای یک پروژه عمرانی احتمال آسیب به بناهای تاریخی و ارزش‌های میراثی شهر را ایجاد کند، حتی هزینه‌های سنگین برای اصلاح مسیر نیز می‌تواند در برابر ارزش این آثار ناچیز باشد.

شهرداری همچنین اعلام کرده است که برای کاهش ارتعاشات ناشی از حرکت قطار، هنگام ریل‌گذاری از تمهیداتی مانند بالشتک‌های مخصوص زیر ریل استفاده خواهد کرد تا میزان انتقال ارتعاش به محیط اطراف کاهش پیدا کند.

با این حال، همین پیش‌بینی نشان می‌دهد موضوع انتقال ارتعاش از مسیر مترو به بناهای تاریخی، یکی از مسائلی است که باید در طراحی و اجرای پروژه مورد توجه قرار گیرد.

تجربه میدان نقش جهان

این نخستین‌بار نیست که مسیر متروی اصفهان به دلیل عبور از محدوده تاریخی شهر با اعتراض و نگرانی مواجه می‌شود.

در طراحی اولیه خط ۲، مسیر از محدوده میدان نقش جهان عبور می‌کرد. اعتراضات گسترده نسبت به احتمال آسیب به میدان نقش جهان، یکی از مهم‌ترین عواملی بود که در نهایت به تغییر مسیر پروژه انجامید.

اکنون اما مسیر خط ۲ در محور تاریخی سلجوقی و محدوده مسجد جامع قرار گرفته است؛ موضوعی که بار دیگر بحث درباره نحوه عبور زیرساخت‌های حمل‌ونقل مدرن از دل بافت تاریخی اصفهان را مطرح کرده است.

میراث فرهنگی چه می‌گوید؟

موضع سازمان میراث فرهنگی نیز در این میان تعیین‌کننده است. بر اساس اظهارات مطرح‌شده، مطالعات فنی و لرزه‌ای درباره تأثیر خط ۲ مترو بر بناهای تاریخی هنوز به طور کامل نهایی نشده است. با این حال، تأکید شده که اگر مشخص شود اجرای پروژه با استانداردهای لازم برای حفاظت از بناهای تاریخی مطابقت ندارد، امکان جلوگیری از ادامه کار وجود خواهد داشت.

غلامحسین معماریان نیز در ویدیوی منتشرشده گفته است که درباره نگرانی‌های موجود با مدیرکل میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی استان اصفهان گفت‌وگو کرده است.

اکنون پرسش اصلی این است که نتیجه نهایی مطالعات فنی و لرزه‌ای چه خواهد بود و آیا مسیر فعلی خط ۲ مترو می‌تواند بدون ایجاد آسیب جدی به بناهای تاریخی اصفهان اجرا و بهره‌برداری شود؟

پاسخ به این پرسش، فقط درباره یک پروژه حمل‌ونقل شهری نیست؛ موضوع درباره بخشی از هویت تاریخی اصفهان و بناهایی است که ارزش آنها فراتر از مرزهای یک شهر و حتی یک کشور است.

به همین دلیل، تعیین تکلیف خط ۲ مترو در محدوده بافت تاریخی اصفهان، پیش از آنکه پروژه به مرحله‌ای غیرقابل بازگشت برسد، نیازمند انتشار شفاف نتایج مطالعات تخصصی و تصمیم‌گیری بر اساس دقیق‌ترین ارزیابی‌های فنی و میراثی است.

به کانال تلگرام هم میهن بپیوندید
به کانال بله هم میهن بپیوندید
به کانال روبیکا هم میهن بپیوندید