شرح مصائب هـامـون
گزارش «هممیهن» از مراسمی درباره نجات یک دریاچه خشکشده در سیستان و بلوچستان و مشقت ساکنان منطقه
گزارش «هممیهن» از مراسمی درباره نجات یک دریاچه خشکشده در سیستان و بلوچستان و مشقت ساکنان منطقه
فاطمه باباخانی
خبرنگار اجتماعی
درباره هامون سالهاست مسئولان وعده رسیدن آب میدهند. از مردمی که تشنهاند، ناچار به مهاجرت به استانهای شمالی شدهاند، کشاورزیشان را از دست دادهاند و دامهایشان تلف شده هم گزارشهای زیادی در رسانهها منتشر شده است. بااینحال مسئله هامون سر جای خود است و البته هر سال اوضاع از سال قبل بدتر هم میشود. مگر آنکه باران ببارد، سیلاب سرازیر شود، زندگی بخشی از مردم را آب بگیرد و دامهایشان تلف شود تا آب به هامون برسد. شرح مصائبی که مردم در این منطقه با آن دستوپنجه نرم میکنند همراه با ارائه راهکارهای نجات سیستان، موضوعی بود که در شب «هامون» مورد توجه قرار گرفت. این نشست عصر یکشنبه هفتمخردادماه در قالب ششصد و هفتادوسومین شب از مجموعه شبهای مجله بخارا با همراهی مجله صنوبر و خانه اندیشمندان علومانسانی در تالار فردوسی خانه اندیشمندان علومانسانی برگزار شد و در آن رضا کیانیان، محمد درویش، مانیا شفاهی، حامد غلامی، محمد احسانی، زهره صیادی و علی دهباشی سخنرانی کردند. پخش مستند روزگاری هامون، ساخته محمد احسانی از دیگر بخشهای این مراسم بود.
کتابخانه
تلواسه هامون
«تلواسه هامون»، عنوان کتابی از «حامدغلامی»، عکاس اهل زابل و حاصل 10 سال عکاسی او از هامون است. غلامی در این کتاب که 174 صفحه و 127 عکس دارد تلاش کرده ترسالی، خشکسالی و طوفانش را نمایش دهد. صفحات ابتدایی این کتاب به ترسالی در هامون اختصاص دارد. در بخش ابتدایی کوه خواجه را میبینیم که هامون پرآب اطرافش را فراگرفته است. یکی از اهالی قایق خود را پس از سالها به آب انداخته و دیگری نیهای درون تالاب را برای مصرف دام با داس جمعآوری میکند. در بخش دوم کتاب، هامون خشکشده و قایقها و بهتبع آن زندگی هاموننشینان به گل نشسته است. تصاویری از ردیف قایقها در خشکی که به پشت روی زمین قرار گرفتهاند، نیهای خشکشده که برای دام جمعآوری شدهاند و آخرین سهم آنان از هامون بهشمار میآیند را در این بخش میبینیم، با کاهش دسترسی به آب، غلامی عکسهایی از زنان و کودکانی که با دبه و بطری در حال تهیه آب خانواده هستند را به مخاطبان نشان میدهد. بخش پایانی این کتاب روایت تبعات خشکسالی هامون است. خاک از زمین بلند شده و همه را درگیر خود کرده است، فرق نمیکند در حیاط مدرسه باشد یا در زمین بازی کودکان، کنار جاده یا در میانه دشت که یکی از اهالی دامهای خود را به چرا برده است. در این بخش چشمها جمع و صورتها برای جلوگیری از اصابت ذرات خاک بهصورت پوشیده شده است.
نگاه کنشگر
مردمی هستیم تنگ در آغوش هم در دوسوی مرز
زهره صیادی
فعالاجتماعی در زابل
بعضی وقتها «شریف» میآمد و بقچه بزرگ روی شانهاش را پهن میکرد وسط حیاط خانه بپور جان و ما میدویدیم و امانش نمیدادیم پارچههای توی بقچه را بچیند. کاکا برای شریف چای میآورد و خوشوبش میکردند. تا شریف چایش را بنوشد ما پنج، شش قواره انتخاب میکردیم رنگ و وارنگ؛ قرمز، سبز، آبی، سفید، بنفش و سرخ. چانه میزدیم و شریف حق نمک نگه میداشت و تخفیف میداد و ما با پارچههایی که عطر افغانستان داشت، میدویدیم توی اتاق زیر گنبدهای کاهگلی و پارچههایمان را باز میکردیم و برای دوختنشان نقشه میکشیدیم. عمهام میگفت: پدر شریف هم همینطور بوده، از افغانستان پارچه میآورده، دورهگردی میکرده و.... آنروزها هامون آب داشت. میگفتند شریف هم پارچههایش را با توتی میآورد و میرسد به پشت او. خیلیوقت است که دیگر شریف نیامده و بساط پارچههایش را پهن نکرده و ما توی تپه رنگینکمانی پارچههایش فرو نرفتهایم. رنگینکمان نه! شریف هم مثل ما به رنگینکمان میگفت کمان رستم. مثل قصه بیبیجان میگفت هرکس بتواند از زیر کمان رستم رد بشود، به همه آرزوهایش میرسد. خیلیوقت است که دیگر شریف نیامده، غفور که گازوئیل میبرد افغانستان، خبرش را گرفته و میگوید در مزار کشته شده. هامون هم خیلیوقت است قدر توتیسواری و خلک و ماهی آب ندارد. دلم میخواهد یک شکلی بشود که هامون دوباره پر آب بشود و شریف کشته نشده باشد. دلم میخواهد آدمها ما را یادشان بیاوردند، هامون را، توتیها را و شریفها را. ما مردمی هستیم تنگ در آغوش هم، زندگیمان، رونق زندگیمان، حنای سر انگشتهایمان، ترانههای عروسیهای مان، نالههای سوگواریهایمان، تنگ در آغوش هم است. خاطره مرز ندارد، عشق مرز ندارد، طبیعت مرز ندارد، صلح مرز ندارد، هیرمند هزاران سال است که در آغوش هامون میخوابد. ما خاطرههایمان را میخواهیم. عشق، طبیعت، صلح، رود و دریایمان را میخواهیم. از بگوومگوی سیاستمداران خستهایم. ما شعار، مانور و تبلیغ نمیخواهیم. آنچه ما نیاز داریم رفتار مسئولانه است. وقتی زندگی به آبی بسته است که مدیریتاش در دست دیگری است که هم خشونتطلب است و هم پی جنگ، نیاز است با ادبیاتی صلحآمیز طرف مقابل را به گفتوگو و توافق برسانیم. طالبان درباره حقآبه دریاچه یا تالاب هامون شرط گذاشته است. اگر دولت ایران مسئولیتپذیر عمل کند، میتواند همین شرط گذاشتن را به فرصتی برای گفتوگوی آغاز مذاکره برساند. توان گفتوگو و قدرت چانهزنی مسئولان ایرانی میتواند توافق ایجاد کند. البته بهدستآوردن هر امتیازی بهایی دارد. تالابهای هامون توسط یونسکو به ثبتجهانی رسیده است. احیا و حفظ زندگی آن، یک مسئولیت بینالمللی است. دولتهای ایران و افغانستان دراینباره میتوانند از میانجی سوم و کمکهای جهانی یاری بگیرند. درواقع دولتهای ایران و افغانستان مسئول هستند برای زندگی هامون ،کمک جهانی بگیرند. شاید طالبان در این لحظه تصور کنند شنهای روان به کامتشنه سیستان و بلوچستان است ولی طبیعت مرز ندارد، شنهایروان بیپروا از تیروتفنگ طالبان گذر خواهند کرد. شاید بخشی از جامعه جهانی تصور کند که یکگوشهدنیا مردمی با آوازها، شعرها، سازها، داستانها و دانش بومیشان در حال محوشدن هستند و به آنها چه؟ ولی خلأ، خشکی مرگ و محوی بر همه دنیا تأثیر خواهد داشت. اینها دقیقا چیزهایی است که نیاز است یکنفر به نماینده سیستان و بلوچستان بگوید. بگویند که مسئولان برای زندگی هامون اسطورهای، برای سرزمین منجی داستانهای ایرانی، کاری کنید و دلم میخواهد بگویم دردتبهجانم بلوچستان و زابل که «تشنهای بتر از پره آس او» که تو از پرههای آسیاب تشنهتری.
نگاه روزنامهنگار
هامون، الهامبخش بزرگان فرهنگ ایران
علی دهباشی
مدیرمسئول مجله بخارا
آنچه روشن است، دولت بهرسمیت شناختهنشده طالبان، هیچ اهمیتی به کنوانسیونها و معاهدات مرزی ایران با خود نمیدهد. این مشکل برای ما از سالها پیش ایجاد شده و ریشهاش به دورههای بسیار قبل بازمیگردد. ایران دههها قبل بهدلیل اینکه کمکی به مردم افغانستان در آن ناحیه کرده باشد، قراردادی را تنظیم کرد که همچنان گرفتارش است هرچند این زیادهخواهی که اکنون اتفاقافتاده، جای بحث دارد. دولت بهرسمیت شناختهنشده طالبان، باید در چارچوبی قرار بگیرد. علاوه بر مباحث مرتبط با کنوانسیونهای حقوقی، هامون در تمام طول تاریخ فرهنگ ایران، یکی از زمینههای الهامبخش شاعران، نویسندگان و متفکران بوده است.
نگاه هنرمند
مرارت سیستانیها از خشکی هامون
رضا کیانیان
بازیگر
بهعنوان یک کنشگر اجتماعی و محیطزیستی اینجا هستم و هیچ تخصصی در مسئله محیطزیست ندارم. بااینحال بهعنوان کسی که در ایران زندگی میکند، وطنش را دوست دارد و میخواهد رشد کند، در زمینههای محیطزیست فعال بودم. من چند کار در زمینه محیطزیست انجام دادهام. کمپینی با عنوان «من دریاچه ارومیه هستم» راه انداختم. براساس این کمپین قرار بود یکمیلیون امضا جمع شود تا بر اساس آن برای احیای دریاچه ارومیه درخواست کمک کنیم. طبق قواعد بینالمللی، اگر در مورد یک مسئله اجتماعی و محیطزیستی بتوانیم یکمیلیون امضا جمع کنیم، سازمانملل به آن ماجرا کمک میکند. سهماه وقت گذاشتم و با بچههای خود ارومیه و با کمک شما مردم، یکمیلیون و 800هزار امضاء جمع کردم. با چندنفر از فعالان محیطزیست و ارومیه و کسانی که دغدغهمند بودند، امضاها را به سازمانملل بردم و آنها ازطریق ژاپن سهمیلیوندلار به ایران کمک کردند تا این دریاچه احیا شود. بااینحال دریاچه ارومیه همچنان خشک است. درباره هامون هم باید بگویم که بخشی از محیطزیست کشور بهویژه سیستان و بلوچستان به هامون وابسته است. مردم از این دریاچه ارتزاق میکردند اما با جلوگیری از ورود آب رودخانه هیرمند و خشک شدن دریاچه هامون، مردم دچار مرارت شده و مشاغل آنها از دست رفته است. علاوه بر آن، شاهد اتفاق وحشتناکی در این منطقه بهاسم طوفانهای شن هستیم. چندیپیش شهر زابل بهعنوان آلودهترین شهر جهان معرفی شد. طوفانهای شن فقط سیستان و بلوچستان را تحتتاثیر خود قرار نمیدهد، بلکه به حال کلکشور مضر است. همچنان که طوفانهای شن پس از خشک شدن دریاچه ارومیه، تا دشتهای قزوین را نابود میکند.
نگاه روزنامهنگار
محکومیم به امید
مانیا شفاهی
سردبیر فصلنامه صنوبر
آنچه امشب در مورد هامون گفته شد و گفته میشود، درد و رنجی است که در این سرزمین و این خطه، بر تن طبیعت رنجور ایران میرود. رنجنامهای بهاندازه هزارویکشب و شاید بیشازآن است. درواقع شرایط طبیعت این روزهای کشورمان بسیار سخت و تأسفبار شده است. گاهی پیش خودمان احساس میکنیم هیچ افق روشنی وجود ندارد. اما ما ناچاریم به اینکه امید داشته باشیم. آدمی بهامید زنده است، نه به انفعال و بیعملی. فکر میکنم ناچاریم تمام غمهای بزرگمان را بهعمل بزرگ تبدیل کنیم چراکه اینجا سرزمین ماست. ماموطن است و خاکش مهربان و قوت قلب. پس دستبهدست هم دهیم و میهنمان را آباد کنیم.
نگاه عکاس
هامون از مظلومیت بیرون میآید
حامد غلامی
حضور پرشمار جمعیت در شب «هامون» نشان میدهد که این تالاب از مظلومیت گذشته خود قرار است بیرون بیاید. صحبت از سیستان و هامون برای من سخت است. وابستگی آبی جمعیت نیممیلیونی در منطقه سیستان و یکمیلیون نفر در زاهدان به مجموعه و رودخانه هیرمند و چاه نیمه است. اگر برای آب یک جمعیت یکونیم میلیونی، چارهای اندیشیده نشود مهاجرت خواهند کرد و این تبعات سنگینی برای ایران دارد.
نگاه کنشگر
بهسمت معادله برد-برد برویم
محمد درویش
فعال محیطزیست
هامون، برکت شرق ایران است و بیشتر از هر تالاب دیگری در افسانهها و ادبیات ما جای دارد. شاید اگر هامون نبود، شاهنامه و رستم و همه آن ماجراهای افسونبرانگیزش هم نبود. همه اینها نشان میدهد چقدر هامون ریشه در هویت ایرانی ما دارد. هیرمند یک رودخانه بهطول 1150کیلومتر است که از خشنترین و مرتفعترین ارتفاعات هندوکش در مرز بین افغانستان و چین خودش را به یکی از هموارترین و پستترین دشتها در مرز بین ایران و افغانستان میرساند. این رودخانه تا قبلاز حدود 1959میلادی که آمریکاییها اولین سد مهم را روی آن بهنام سد کجکی بزنند، آب هنگفتی به سمت ایران، توزک، صابری، هامون و هیرمند سرازیر میکرد. حجم این آب آنچنان زیاد بود که ازسمت ایران وارد گود زره در مرز پاکستان میشد. با ساختن سد کجکی نشانههای بحران بزرگ خود را نشان داد. سد کجکی 8/2میلیارد مترمکعب گنجایش دارد. برای مقایسه باید بگویم سد چمشیر که این روزها در گچساران آبگیری شد 3/2میلیارد مترمکعب گنجایش دارد. بیش از ششدههپیش سدی به این بزرگی، آمریکاییها برای دولت پادشاهیوقت افغانستان ساختند. بااینحال بهواسطه کودتا و قدرتگرفتن دولت دستنشانده اتحاد جماهیرشوروی
شاهد ناامنی در افغانستان بودیم و دومترپایی تاج سد و دریچه اضطراریاش که میتوانست برای ایران فاجعه باشد، ساخته نشد. با ورود تکنولوژی چین و هند، افغانستانیها توانستند موتور پمپهای زیادی را استفاده کنند (درواقع پارتیزانهای طالبان توانستند استفاده کنند) و حجم زیادی از هیرمند را بهسمت کشتزارهای خشخاش هدایت کردند. خشخاش بهطور متوسط دو تا دوونیم برابر متوسط آبی که هر هکتار کشاورزی دارد، مصرف میکند. در یکدهه اخیر بیش از 100هزار هکتار به وسعت اراضی کشاورزی در افغانستان بهخصوص در حوزه هیرمند و هریرود اضافه شد، یعنی افغانستانیها یکونیم میلیارد مترمکعب آب بیشتر مصرف کردند که عمده تولیدشان تریاک و خشخاش بود. ما فکر میکنیم کشت خشخاش بزرگترین ضربهاش اعتیاد و مشکلاتی است که در جوامع انسانی ازجمله ایران ایجاد کرده اما یکی از مشکلات پنهانش آبربایی است که وضعیت فلاکتبارتری را برای مردم شریف ما در سیستان، همچنین در هرات و خود افغانستان در پاییندست سد کجکی ایجاد کرد. سالها بود که افغانستانیها برنامه داشتند بند کمالخان را بزنند اما بهدلیل درگیریهایامنیتی نمیتوانستند. درنهایت با اسکورت دولت آمریکا و با
حمایت شدیدشان، با سیمانی که دولت ایران در خدمت افغانها قرار داد، بند کمالخان هم ساخته شد. در سال 1400 اشرف غنی آن سخنرانی مشهور را کرد که ازاینبهبعد اگر ایرانیها علاوه بر حقآبه خود -که 820میلیون مترمکعب است و در سال 1351 بین شفیق و هویدا تصویب شد- آبی میخواهند، درازای نفت به آنها این آب را میدهیم. در آن پیمان آمده که بهشرطی دولت افغانستان این 820میلیون مترمکعب را در اختیار ایران قرار میدهد که یکسال نرمال باشد؛ بهاینمعنا که آورد طبیعی هیرمند به ششونیم میلیارد مترمکعب برسد. آورد طبیعی مشهورترین رودخانه مرکزی ما یعنی زایندهرود 800میلیون مترمکعب است. بنابراین حدود 9 تا 10برابر رودخانهای به بزرگی زایندهرود را باید در یکسالنرمال تصور کنید. البته در تاریخ هیرمند شاهدیم که برخی سالها تا 20میلیارد مترمکعب این رودخانه عظیم و شگفتانگیز، آورد داشته است.
واقعیت این است که اگر افغانستان دارای دولت باثباتی بود و اینقدر دستبهدست نمیشد، زودتر از امروز ما به نقطه فاجعه میرسیدیم. بارها چریکهای طالبان تمام عملیاتی که برای احداث بند کمالخان و سد سلما که روی هریرود میخواست انجام شود را منفجر کردند و اجازه ندادند این سدها و بندها ساخته شوند. بااینحال باید بگویم امروزه دوره دروغهای شاخدار گذشته است، شما فکر کنید که میتوانید بهراحتی اندوختههای طبیعی و منابع آبیتان را پنهان کنید. امروزه حتی میتوان با گوگلارث میزان آب در سد کجکی را محاسبه کرد و شرایط در گودزره را سنجید؟ امسال حدود یکمیلیارد مترمکعب آب را از سد کجکی و بند کمالخان وارد گودزره شد تا تبخیر شود. آنها یک جنایت بزرگ کردند و مسیر رودخانه هیرمند را 180درجه تغییرمسیر دادند تا حتی اگر نتوانند از آب استفاده کنند، این آب، گیر ایرانیها نیاید و اینجاست که ماجرا خیلی جدی میشود. امارت اسلامی افغانستان در روز روشن دارد دروغ میگوید که آب نداریم و نمیتوانیم آبی به ایرانیها بدهیم، ولی یکمیلیارد مترمکعب آب را در گودزره خالی میکنند! من همیشه بهعنوان یک فعال محیطزیست همانطور که به رفتارهایی که به
بالادست رودخانههای کر، سیرمند، زایندهرود، کارون، کرخه، جراحی و مارون، اترک و گرگانرود و همه آن 14رودخانهای که به دریاچه ارومیه ریخته میشوند، انتقاد کردم که چرا شما ملاحظات مردمان و زیستمندان پایاب حوضههای آب خیز را رعایت نکردید؛ همین انتقاد را نسبت به دولت ترکیه دارم که همین بلا به سر دجله و فرات آمده است. هندیها کمک کردند سد سلما ساخته شود و ترکها بند کمالخان. سال 98 مرکز بررسی استراتژیک نهاد ریاستجمهوری هشداری به وزارت نیرو داد که اگر این بند افتتاح شود آنها درصدد هستند مسیر رودخانه هیرمند را تغییر دهند و همینالان است که ما باید تحرک نشان دهیم و نباید بگذاریم این بند افتتاح شود و از ما باجگیری کنند. یعنی در ایران هم صداهایی شنیده شد و دانشگاه تربیت مدرس گزارشهایی داد. حجت میانآبادی حنجره خود را پاره کرد که میتواند یک معضل و بحران بزرگ ایجاد شود اما ما توجه نکردیم و کار به اینجا رسید.
حال باید چهکرد؟ چشمانداز آینده خراسان و سیستان و بلوچستان بهشدت نگرانکننده است. هریرود هزاروصدکیلومتر طول دارد و 50کیلومتر کوتاهتر از هیرمند است. آنها دارند 20سد روی این دو رودخانه میسازند و دهها بند که همین هفتهپیش یکی از بندها را افتتاح کردند. اگر این سدها ساخته شوند، آنها این قدرت را دارند که حتی نگذارند یکقطره آب هم به ایران برسد. ما باید از همین الان بهفکر باشیم. ما باید تلاش کنیم منابع آبشیرین جایگزین و امنی برای هموطنانمان در زاهدان، زابل، مشهد و تمام روستاهایی که در شرق کشور وابسته به منابع آبی افغانستان هستند، داشته باشیم تا نتوانند روی گلوی ما فشار بیاورند و باج بگیرند. در کنار آن، دولت ایران بهعنوان یکعضو مسئولیتپذیر در جامعهجهانی و باتوجه به عدممقبولیتی که حاکمان طالبان دارند و خوشبختانه هنوز هیچ کشوری این دولت را بهرسمیت نشناخته، بهعنوان کشور مقدم در جبهه مبارزه با تحجر، خودکامگی و تفکری که ابتداییترین حقوق را برای زنان خودش هم قائل نیست، از این چالش یکفرصت بسازد و خودش را بهعنوان مدافعان دغدغهجهانی مطرح کند. بهجای تهدید بیاییم با زبان دیپلماتیک صحبت کنیم و درعینحال
سراغ کشف منابع جدید آب برویم. چندسال مردم سیستان و بلوچستان را معطل استخراج آبهای ژرف کردند و امروز مشخصشده هم ازنظر کمی بسیار کمتر از چیزی است که ادعا میشد، هم ازنظر کیفی تا 20هزار برابر شوریاش بیشتر از شوری آب خلیجفارس است و حتی تصفیهاش صرف اقتصادی ندارد. ما باید به یک جراحی تن بدهیم. در کشوری که 30میلیارد مترمکعب پساب دارد، اولویت باید به بازچرخانی و تصفیهخانه باشد، نه اینکه سراغ غلبه تفکر سازهای در مدیریت آب برویم و پیوسته طرحهای انتقال آب اجرا رفته و بین هموطنانمان در استانهای مختلف تنش ایجاد کنیم.
در مورد زابل که در منطقه نه رودخانهای وجود دارد، نه منابع آب شیرین و نه سفرههای آب زیرزمینی؛ میتوانیم از دریای عمان با لحاظ ملاحظات محیطزیستی، با استفاده از انرژی خورشیدی و با کمترکردن خسارتهای محیطزیستی، آب را نمکزدایی کنیم و حدود 40میلیون مترمکعب در سال، آب به این منطقه برسانیم. این میتواند قدرت چانهزنی ایران را افزایش دهد، البته اصلا این نافی نیست که حتما دنبال حق 820میلیون مترمکعبیمان از هامون هم باشیم.
علاوه بر آن باید چیدمان توسعه را در منطقه سیستان تغییر دهیم. کارکرد سیستان حفاظتی است. یعنی شما وقتی در نقشه آمایش سرزمین نگاه میکنید آن پهنه را پهنهحفاظتی ذکر کرده است. اخیرا بیش از یکمیلیارد دلار هزینه کردیم تا 46هزارهکتار اراضی به منطقه اضافه کنیم اما با کدام آب! اشتباه است که ما تالاب بینالمللی هامون را قربانی توسعه کشاورزی ناپایدار کنیم. ما با احیای دوباره هامون میتوانیم تابآوری را به منطقه برگردانیم، درآمد صیادی ایجاد کنیم، با افزایش نیزارها تفاوت دمای شبوروز را کاهش دهیم، چشمههای تولید گردوخاک را مهار کنیم، شاخص سلامتی و زیستپذیری را در سیستان بالا ببریم و از محل جذابیتها منحصربهفرد سیستان یعنی کوه خواجه، شهر سوخته و دهها کهنزادبوم ارزشمند منطقه و افسانههای جذابی که در آن منطقه هست، تولید پولپایدار داشته باشیم. زمانی که بتوانیم گردوخاک را مهار کنیم، هامون را دوباره هامون کنیم، پوزک و ساولی را دوباره پوزک و ساولی کنیم، پرندگان برمیگردند و ما میتوانیم درآمد خارقالعادهای از محل تماشای فوج فوج پرندگانی داشته باشیم، علاوه بر آن میتوانیم به این سمت برویم که سیستمهای هیدروپونیک آنجا
داشته باشیم که تولید غذای محدود برای خودمان و مردم هم وجود داشته باشد.
در کنار آن، مزیت واقعی این است که با مهار گردوخاکها، مزرعههای خورشیدی ایجاد کنیم، توربینهای بادی بزنیم و با تولید انرژی باتوجه بهاینکه کشور شرقی همسایه ما بهشدت با کمبود انرژی روبهروست آنها را وابسته خود کنیم بهجای اینکه وابسته به آنها باشیم. آنزمان هر دولتی که در افغانستان باشد، میفهمد باید هوای ایرانیها را داشته باشد چون ایرانیها برایشان موهبت، انرژی و برق میآورند و بهاینترتیب میتوانیم در یک معادله برد-برد در کنار هم زندگی کنیم. این آن استراتژی پایداری است که ما همگی باید دنبالش باشیم و چالشی که الان بهعنوان بادهای 120روزه -که متاسفانه الان بادهای 160روزه شده- است را جبران کنیم.