سرپناههای موقــت همیشگــــــی
مطالعـــهای دربــــــاره پایـــــداری در سکونتگاهموقت پس از بحـــــران ۱۹سال پس از زلزلــــــــه بم
مطالعـــهای دربــــــاره پایـــــداری در سکونتگاهموقت پس از بحـــــران 19سال پس از زلزلــــــــه بم
19سال از زلزله ویرانگر بم میگذرد؛ زلزلهای که بیش از 30هزار کشته، 10هزار زخمی و بیش از 100هزار نفر بیخانمان داشت. زلزله پنجم دیماه 1382 در بم، بیش از ۸۰درصد از شهر را تخریب، تمام زیرساختهای شهری را از بین برد و بیش از ۸۰۰ میلیون دلار خسارت بر جای گذاشت. بر پایه آمارهای رسمی در ۲۵سال گذشته، ششدرصد تلفات انسانی کشور ما ناشی از زلزله بوده است. زلزلههایی همچون زلزلهبم، شاخصی از میزان آسیبپذیر بودن ایران در مناطق شهری است. زلزله بویینزهرا، اردبیل و زلزله سنگین بم، هرکدام هزاران کشته بر جای گذاشتند. این میزان خسارت و تلفات، علاوه بر آسیبهای زیادی که داشت، پدیدهای بهوجود آورد که تا پیشازاین، اطراف این شهر وجود نداشت؛ حاشیهنشینی. حاشیه شهر بم سهسال پس از زلزله سال۸۲ در محله موسوم به «زمینهای قشمی» که قبلا کاربری کشاورزی داشت، بهوجود آمد و این زمینها به افراد بیبضاعت و بیخانمانی که از نقاطمختلف به بم آمده بودند، واگذار شد و کانکسهای بهجا مانده از زلزله، خانهای برای مهاجران شد. دو سال پیش بود که علی زینیوند، استاندار کرمان با بیان اینکه حاشیهنشینی در باغ شهر زیبای بم غیرقابل باور و سیمای
این اثرجهانی را نازیبا کرده، خواستار چارهاندیشی برای رفع این مشکل اجتماعی در کمترین بازه زمانی ازسوی دستگاههای متولی در استان شد. آنطور که شیخالاسلامی، رئیس صنف شهرسازان استان کرمان هم گفته، بهدلیل موقعیت استقراری بم در جنوبکشور، چه قبل از زلزله، چه بعد از زلزله، جزو مناطقمحروم محسوب میشود و همچنان نیز این شهر جزو مناطقمحروم است. خیلی از نهادها و سازمانها بعد از زلزلهبم و ویرانگریهایی که رخ داد، اثرانگشتی از خود بهجای گذاشتند که یا نگاه خیرخواهانه داشتند یا اینکه صرفا میخواستند در انظار خود را نشان دهند: «منطقه بم خیلی مظلوم واقع شده است. بعد از زلزله بهصورت مسکنوار به این شهر کمک شد، اما کمکم به دست فراموشی سپرده شد. هنوز بعد از 20سال، آثار تخریب زلزله وجود دارد. هنوز بعد از اینهمه سال در سطحشهر، کانکس وجود دارد و مردم بم کانکسنشینی میکنند. اینها باید حل شود. جوامع توسعهیافته در دنیا عوامل بصری را حذف میکنند تا در خاطرهها نماند.»
حالا سهپژوهشگر و استاد دانشگاه ازجمله پژوهشگر دانشگاه پلیتکنیک کاتالونیا و پژوهشگر مدعو دانشگاه علموصنعت، پژوهشگر دانشگاه آزاد کاتالونیا و پژوهشگر مدعو دانشگاه شیلی و یک استادیار دانشگاه آزاد اسلامی، مطالعهای را درباره ایجاد سکونتگاههایموقت پس از بحران با نگاه به تجربه زلزلهبم انجام و نتایج مطالعهشان را در اختیار هممیهن قرار دادهاند.
در این نوشته میکوشیم با تعریف سکونتگاهموقت پایدار، شناختی دقیقتر درباره این سکونتگاهها، مفهوم پایداری و روند تصمیمگیری مناسب در ارتباط با اینگونه سکونتگاهها بهدست آید.
پیش از ورود به بحث، نگاهی کلی به اسکان پس از سانحه میاندازیم. پس از بلایای طبیعی، مانند سیل و زلزله -چنانچه به بحران تبدیل شوند- گروهی از مردم خانه و سرپناه خود را از دست میدهند. بدیهیاست این افراد سزاوار دریافت سرپناه مناسباند. این سرپناه، باید افراد بیخانمانشده و اسباب زندگی بهجا مانده آنان از پیشازحادثه را در برابر شرایط جوی (باد، باران، تابش آفتاب) و خطرات دیگر محفاظت کند، فضایی خصوصی و ایمن را بهوجود آورد، همچنین کمک کند این افراد هرچه زودتر به روند معمول زندگی پیش از بحران برگردند. این مسئله هم ازمنظر اقتصادی، هم از دیدگاه روانشناختی بسیار مهم است.
اسکان مناسب پسازبحران، ضمن کمک به سلامت جسمی و روانی افراد بیخانمانشده، این امکان را فراهم میکند که مسئولان و تصمیمگیران بتوانند با سرعت و دقت بیشتری در برگرداندن شرایط منطقه آسیبدیده به وضعیت پیشازبحران و چهبسا شرایطی بهتر، بکوشند. برایناساس، پس از سوانح طبیعی، افراد آسیبدیده و بیخانمانشده، باید بهسرعت در مراکزی بزرگ، مانند ورزشگاه، سالن گردهمایی و پارک، که گنجایش جمعیت زیادی را دارند و کمترین آسیب را از حادثه دیدهاند، جمع شوند. این فضا امکان رسیدگی به نیازهای اولیه ازقبیل آب، غذا، هوای کنترلشده، سرویس بهداشتی و کمکهای اولیه را فراهم میکند و از افراد در برابر حادثه اصلی اولیه و حوادث ثانویه، حفاظت میکند. یکی از موضوعات مهمی که در کاهش صدمات ناشی از بحران و بهینهشدن مدیریتبحران کمک میکند، آشنایی با این مراکز پیش از وقوع حادثه است. پس از این مرحله -که میتواند از چند ساعت تا چندین روز باشد- افراد بیخانمان نیاز دارند که فضای خصوصی خود را داشته باشند.
بهطورکلی میتوان اسکان پسازبحران را به چهار گروه دستهبندی کرد:
۱. سرپناه اضطراری که برای چندساعت مورد استفاده قرار میگیرد، مانند سالنهای سرپوشیده ورزشی.
۲. سرپناه موقت که برای چندروز مورد استفاده قرار میگیرد، مانند چادر.
۳. سکونتگاهموقت که برای چندماه تا چندسال مورد استفاده قرار میگیرد، مانند کانکس.
۴. سکونتگاه دائمی که مسکن دائمی افراد آسیبدیده خواهد بود.
تمرکز این یادداشت بیشتر بر موارد دوم و سوم است که سکونتگاه و سرپناه موقتیاند. هرچند در برخی موارد نمیتوان مراحل اسکان پسازبحران را بهروشنی از یکدیگر جدا کرد.
حال در پی پاسخ به این پرسش هستیم که سکونتگاهموقت پایدار، باید چه ویژگیهایی داشته باشد. بهعبارتدیگر، برای دستیابی به پایداری در سکونتگاه موقت، بهویژه سکونتگاههای برپا شده در اردوگاه، باید چه راهکاری اندیشید. در این راستا میتوان گفت، پایداری در سکونتگاههای موقتی مانند ساختمانهای عادی است. به این معنی که باید براساس تعریف پایداری، فضای مناسبی برای حاضران (کاربران کنونی سکونتگاه) بهوجود آورد، همچنین از منابع و امکانات موجود برای نسلهای بعدی نگهداری و مراقبت کرد.
همانطور که نویسندگان در مقاله «راه گذار به آیندهای بهتر؛ درباره مفهوم پایداری و اینکه جامعه پایدار کدام است» (چاپشده در مجله صدا، شماره ۹۱) توضیح دادند، برای بهدست آوردن پایداری باید توأمان سهپایهاصلی آن (اقتصادی، محیطزیستی و اجتماعی) یادآوری کردهاند، باید در راستای افزایش رضایت افراد دخیل، از نظر این سهپایه کوشید. در سکونتگاه موقت پایدار نیز باید در تمام دوران ساخت، بهرهبرداری و جمعآوری یا استفاده مجدد این سکونتگاهها، ابعاد اقتصادی، اجتماعی و محیطزیستی بررسی شوند و راهکارهای مناسب آنها ارائه شوند.
در این راستا، از زمان تهیه و برپایی سکونتگاهموقت (دوره ساخت) به بررسی موردی سهپایه اصلی پرداخته میشود. سکونتگاهموقت باید در کمترین زمان تهیه/ساخته و برپا شود و باید کمترین هزینه اقتصادی ممکن را بهبار آورد. چراکه تامین هزینههای ناموجه اقتصادی -چه بهوسیله دولت، چه سازمانهای کمکرسان داخلی، خارجی و دیگران- میتواند تاثیر منفی بر افراد بیخانمان، آسیبدیده و آیندگان (نسلهای بعدی جامعه آسیبدیده از بلایا) داشته باشد. اگر بخش عمدهای از کمکهای دولتی و غیردولتی برای سکونتگاهموقت مصرف نشود، امکان سرمایهگذاری در زیرساختها و طرحهای بلندمدت در منطقه فراهم میشود که چهبسا امکان ایجاد وضعیتی بهتر از شرایط پیشازبحران را برای نسل حاضر و آینده منطقه بهوجود آورد. اصولا هنگام تأمین سکونتگاه موقت، اگر واحدها موجود نباشند و نیاز به ساخت و برپایی داشته باشند (مانند اسکان در کانکس مستقر در اردوگاههای گروهی)، نبودِ زیرساختهای لازم، تاثیرات منفی محیطزیستی دارد. بهطور مثال برای ایجاد اردوگاه گروهی، نیاز است که زمین بخشی از منطقه آمادهسازی شود، تاسیسات شهری مانند آب، برق و فاضلاب تامین شود که هم هنگام احداث،
هم هنگام جمعآوری اردوگاه، تاثیرات مخربی بر محیطزیست خواهد گذاشت. از طرف دیگر، منابع و مصالحی که برای ساخت سکونتگاهموقت بهکار میرود، موجب تاثیرات منفی محیطزیستی میشود. این مسئله بهویژه هنگامی پررنگ میشود که مصالح و منابع طبیعی (که به نسلهای آینده نیز تعلق دارند)، بهصورت بهینه مورد استفاده قرار نگیرند. علاوه بر تاثیرات منفی اقتصادی و محیطزیستی، سکونتگاهموقت در دوره ساخت میتواند مسبب معضلات اجتماعی نیز شود. در این مورد میتوان اشاره کرد به برپایی اردوگاه موقتی در بخشی از منطقه که آسیب ندیده یا کمتر آسیب دیده است. در این حالت، آمادهسازی زمین، ساخت و برپایی سکونتگاهموقت میتواند معضلاتی ازقبیل سدمعبر، آلودگی صوتی، هوا و محیط را برای جامعه میزبان بهوجود آورد. هرچند تفاوتهای اجتماعی و فرهنگی بین جامعه میزبان و میهمانان (افراد بیخانمانشده که در اردوگاه موقتی اسکان داده شدهاند)، همچنین ناکافی بودن امکانات منطقه برای تامین نیازهای هردو جامعه، مشکلات بزرگتری نیز ایجاد خواهد کرد. حال با دانستن مشکلات سکونتگاهموقت فقط در دوره ساخت، آیا باید از سکونتگاهموقت چشمپوشی کرد؟ آیا افراد بیخانمان باید
بیسرپناه رها شوند؟ پاسخ به روشنی منفی است و وظیفه همگان است که به افراد بیخانمان و آسیبدیده کمک کنند. در این یادداشت تمرکز بر ساخت و برپایی سکونتگاهموقت در اردوگاه است، با علم به اینکه در این شرایط، مشکلات اقتصادی، اجتماعی و محیطزیستی اسکانموقت افزون میشوند. بهعبارت دیگر، مفهوم پایداری را در نوعی از سکونتگاهموقت بررسی خواهیم کرد که ازنظر شاخصهای پایداری بدترین وضع را دارد. چراکه در برخی موارد، روشهای جایگزین برای اسکان افراد بیخانمان، مانند واحدهایی برای اجاره، ممکن نیست و نیاز به ساخت و برپایی سکونتگاهموقت وجود دارد که در بسیاری از موارد مدیریت اسکان پس از بحران در حوادث گذشته بر مبنای همین اصل بوده است.
این نوع از سکونتگاه در دوران بهرهبرداری هم مشکلات خاص خود را دارد. چنانکه گفتیم سکونتگاهموقت پایدار باید نیازهای نسل حاضر (افراد بیخانمان) را تامین کند، بدون آنکه تاثیر منفی بر نسل آینده داشته باشد. درحالیکه بنا بر پژوهشهای فراوان، چنانچه امکانات رفاهی سکونتگاه موقت، نزدیک به مسکن دائم باشد، احتمال سرپیچی افراد بیخانمان برای ترک سکونتگاهموقت پس از چندینسال اقامت و انتقال به سکونتگاهدائمی زیاد است. برای نمونه، پس از زلزله سال ۱۹۹۹ در ترکیه، دولت برای فشار به ساکنینی که علاقهای به ترک سکونتگاههایموقتی نداشتند و در برابر جابهجایی به مسکندائمی از خود مقاومت نشان میدادند، مجبور به قطع آبوبرق آنها شد. هرچند این مقاومت جز تامین شرایط رفاهنسبی در سکونتگاهموقت، دلایل دیگری نیز میتواند داشته باشد که بحث جداگانهای است. بنابراین به شکل کلی باید یک موزانه مناسب بین انتظارات افراد بیخانمان و شرایط سکونتگاهموقت برقرار کرد.
در طراحی سکونتگاهموقت برای برآوردن نیازهای نسل حاضر (ساکنین و افراد متاثر مانند جامعه میزبان) باید شاخصهای اجتماعی و ... در نظر گرفته شود. هرچند کیفیت و وزن شاخصها با یکدیگر و با ساختمانهای مسکونی که در شرایط عادی مورد استفاده قرار میگیرند، متفاوت است. برای مثال، شاخص امنیت (که مربوط به سلامتی جسمی و روانی انسان است) و آسایش حرارتی (که وابسته به مصرف انرژی است و موجب افزایش گازهای گلخانهای میشود که مربوط به معیارهای محیطزیستی است و بار اقتصادی هم دارد)، وزن قابلتوجهی دارند. درحالیکه سایر معیارهایی که به شاخص کیفیت محیط زندگی مرتبط هستند، مانند ابعاد فضایداخلی و فضایخصوصی داخل سکونتگاهموقت، در رتبه پایینتری از نظر ارزشاند. البته که نیازهای حداقلی افراد بیسرپناه باید برآورده شود تا منجر به مشکلات اجتماعی بعدی نشود. در این زمینه، وزندهی شاخصها باید از نقطهنظرات متفاوت و توسط کارشناسان رشتههای گوناگون صورت گیرد.
باتوجه به آنکه سکونتگاههایموقت معمولا در مکانهایی ساخته و برپا میشوند که زیرساختهای لازم را ندارند، برای رسیدن به پایداری، باید زیرساختهای لازم برای نسل حاضر (افراد بیسرپناه)، تامین شود. اما این مسئله مسبب هزینههای اقتصادی و محیطزیستی بسیاری میشود. این معضل دوچندان خواهد شد اگر دورهاستفاده، کوتاه و موقت باشد. بهعبارت دیگر، اگر هزینهکرد اقتصادی و محیطزیستی با زمان مصرف (دوره بهرهبرداری) هماهنگی نداشته باشد، سکونتگاهموقت تبدیل به مشکلی بزرگ خواهد شد. در این ارتباط، برای رسیدن به پایداری- مرتفع کردن نیازهای حاضر بدون تاثیرگذاری منفی بر توانایی و امکانات آیندگان- چندین سناریو را میتوان متصور شد. یک سناریو میتواند استفاده کوتاهمدت در قبال کمترین هزینه اقتصادی و محیطزیستی باشد. در این صورت، سکونتگاهموقت باید ارزانترین حالت ممکن باشد، البته کمینه نیازهای افراد بیسرپناه را تأمین کند و کمترین ردپا و تاثیرات منفی محیطزیستی را از خود بهجا بگذارد. برای این منظور، روشهای متحرک و عاریه میتوانند گزینه مناسبی باشند. البته مصالح و روشهای ساخت و برپایی باید در زمان جمعآوری، کمترین هزینه اقتصادی
و کمترین میزان ضایعات را داشته باشند. افزونبراین، باید کاربری مناسبی پس از جمعآوری داشته باشند و از انبار کردن آنان خودداری شود؛ چراکه انبار قطعات یا کل سیستم سکونتگاهموقت، نیاز به فضای کافی (انبار) و هزینه اقتصادی مضاعف دارد. همچنین در طول زمان، امکان اضمحلال و فرسودگیشان نیز وجود دارد. بنابراین کاملا روشن است که استفاده مجدد و زندگی ثانویه سکونتگاهموقت، نقش بسزایی در رسیدن به اهداف پایداری دارد. برایناساس، سناریوهای بعدی شکل خواهد گرفت، هرچند امکان ترکیب برخی سناریوها نیز وجود دارد.
سناریوی بعدی، کاهش نیاز به زیرساخت برای سکونتگاهموقت است. بهعبارتی، سکونتگاهموقت تاحدممکن خودکفا باشد. دراینصورت، این سکونتگاهها باید براساس اصول خانههای خودگردان (Autonomous Housing) طراحی و اجرا شوند تا نیاز کمتری به تاسیسات شهری داشته باشند. هرچند طراحی عمر ثانویه (دوباره) مناسب همچنان نقش مهمی در رسیدن به اصل پایداری بازی میکند. سناریوی بعدی، آن است که سکونتگاهموقت با استفاده از مصالح و روشهایی که ماندگاری بیشتری دارند و در مسکن دائمی بهکار میروند تهیه و اجرا شود. درواقع تمام سکونتگاهموقت بهصورت یکپارچه یا بخشهایی از آن، در مسکن دائم یا ساختمان دائمی با کاربری غیرمسکونی بهکار رود. نمونهای از این سناریو را میتوان در ساختمانهای افزاینده که براساس مفهوم هسته مرکزی شکل گرفتهاند، دید. بهعنوان نمونه، در حیاط خانههای آسیبدیده فضای کوچکی برای دورانموقت ساخته میشود که پس از اتمام اجرای مسکندائم، سکونتگاهموقت بهعنوان بخشی از این مسکن بهکار میرود. بهطور مثال پس از زلزله بم، این سکونتگاهها پس از استفاده بهعنوان سکونتگاهموقت، بهعنوان انباری یا محل نگهداری از حیوانات خانگی در دوران
اسکاندائم مورد استفاده قرار گرفتند. البته این سناریو فقط برپایی سکونتگاهموقت در حیاط خانههای آسیبدیده را شامل نمیشود و نمونههای اردوگاهی را نیز دربرمیگیرد. ضمن آنکه برپایی سکونتگاهموقت در حیاط خانههای آسیبدیده نیز همیشه گزینه ممکن و حتی پایداری نخواهد بود. این روش بیشتر پس از وقوع زلزله قابلاستفاده است. درحالیکه پس از سیل و سونامی، توجیه ندارد زیرا تا زمان فروکش کردن سطح آب و پاکسازی منطقه، امکان برپایی سکونتگاهموقت نیست. ازسویدیگر، این روش در مناطقی امکان دارد که نسبت خانوار به مساحت زمین کم است یا بهعبارتدیگر، خانههای مستقل یک واحدی یا با واحد اندک، در یک سایت نسبتا وسیع قرار گرفتهاند. درنتیجه برای مناطق شهری با تراکم بالای جمعیت و وجود ساختمانهای چندین طبقه با چندین خانوار، غیرممکن است. نکته دیگر، مشکلاتی است که این روش در زمان ساخت مسکندائم، ازقبیل ایجاد مانع در دسترسی به محل ساخت، تداخل زندگی افراد آسیبدیده با فعالیتهای ساختمانی، بهوجود میآورد که نیاز به بررسی و مطالعه بیشتر دارد. ازاینرو، این سناریو بیشتر متوجه روش اردوگاهی است و برای رسیدن به اصول پایداری پیشنهاد میشود که
کاربری دوباره اردوگاه از پیش بهصورت دقیق مشخص باشد و مصالح و روش ساخت سکونتگاهموقت براساس کاربری دوباره تعیین شود. در این راهکار، هزینههای اقتصادی و محیطزیستی برای کاربری بلندمدت در نظر گرفته میشود که میتواند به اهداف پایداری نزدیک شود.
درنهایت پایداری در سکونتگاهموقت بهدست خواهد آمد چنانچه هزینهکرد اقتصادی و محیطزیستی با زمان مصرف سکونتگاه همخوانی داشته باشد. میتوان گفت، سکونتگاهموقت یک سکونتگاه با کمینه امکانات است یا اینکه امکانات لازم را برخوردار است ولی یک بنای موقتی نیست. به این معنا که برای کاربری آن پس از سکونتگاهموقت و در دوره اسکاندائم نیز اندیشه شده و تصمیم گرفته شده است. در این یادداشت تنها امکان پرداختن به چند معیار مرتبط با سکونتگاهموقت بود، درحالیکه برای دستیابی به پایداری باید تمام معیارها، همچنین روابط مستقیم و غیرمستقیم بین معیارها بررسی شوند که نیاز جامعه امروز مرتفع شود و به توانایی جامعه آینده در تامین نیازهای خود نیز خدشهای وارد نشود.
نویسندگان:
سیدمحمدامین حسینی (پژوهشگر دانشگاه پلیتکنیک کاتالونیا و پژوهشگر مدعو دانشگاه علموصنعت)
لیلا محمدی (پژوهشگر دانشگاه آزاد کاتالونیا و پژوهشگر مدعو دانشگاه شیلی)
مرتضی باقری (استادیار دانشگاه آزاد اسلامی)