محله بیشناسنامهها
گزارش میدانی از حصه اصفهان جایی که خیلی از ساکنان آن هویت ثبت شده ای ندارند
گزارش میدانی از حصه اصفهان جایی که خیلی از ساکنان آن هویت ثبت شده ای ندارند
سنا مهدوی
خبرنگار
گوشی یازده دو صفر را لابهلای دستهایش میچرخاند و تردید میافتد به جان حرفهایش: «میترسم جلوی هر کسی حرف بزنم. یک موقع بهزیستی بیاید و بچههایم را ازم بگیرد.» هفده، هجده، نوزده... مهتاب نمیداند که این روزها چندسالگی را طی میکند، فقط از وقتی یادش میآید خودش و خواهر و برادرانش شناسنامه نداشتهاند و بیهویت بودهاند. تُرک شیراز است و حالا 10سالی است که به اصفهان کوچ کرده و در حاشیهایترین نقطه شهر زندگی میکند: «سواد ندارم. نمیدانم چند سالم است.»
نگاه مهتاب پرتشویش است. روسری مشکی کهنه و رنگ و رورفته را به سر انداخته و ابروهایش نامرتب و برنداشته است. لبخند که میزند، جای خالی دندان جلویش توی ذوق میزند و سیاهی باقی دندانهایش ظاهر میشود: «پدرم شناسنامه نداشته و به خاطر همین هم من و خواهر و برادرها و بچههایم هم شناسنامه نداریم. خودم دیگر نیازی به شناسنامه ندارم و سن و سالی ازم گذشته، ولی خیلی حالم گرفته میشود از اینکه میبینم دخترهایم که هفت و هشت سال دارند، نمیتوانند به مدرسه بروند. اگر اینها شناسنامه داشته باشند، انگار دنیا را به من دادهاند. البته شوهرم شناسنامه دارد و اگر بخواهد خیلی راحت میتواند برای بچهها هم شناسنامه بگیرد، ولی به خاطر اینکه سرباز فراری است، جرات ندارد که برای گرفتن شناسنامه اقدام کند.» نگاهش را سُر میدهد به صورت دخترانش و میگوید: «شناسنامه که ندارم، ازدواجم هم ثبت نشده است. شوهرم به خاطر فروش مواد مخدر چندماهی است که به زندان افتاده و چهارسال هم برایش حبس بریدهاند. وقتی میخواستم بروم ملاقات، چون مدرکی برای اثبات اینکه زن او هستم نداشتم، بهم اجازه نمیدادند. چند ماه طول کشید تا بالاخره با کمک یکی از انجمنهای مردمنهاد توانستم نامه بگیرم و به ملاقات او بروم.» اعتیاد مهتاب به شیشه باعث شده تا ترس و دلهره همیشه با او همراه باشد و برای گرفتن شناسنامه اقدام نکند؛ مثل شوهرش هم که اعتیاد شدید دارد. مهتاب البته اعتیادش را کتمان میکند و میگوید: «نه پول دارم و نه سواد. برای همین هم نمیتوانم این موضوع را پیگیری کنم.»
روایت بیشناسنامهها
روایت بیشناسنامهها در «حصه شمالی»، جایی که فقط با مرکز شهر 10دقیقه فاصله دارد و اعتیاد و خرید و فروش مواد مخدر در آنجا سایه گسترانده، روایت یک یا دو نفر نیست. درِ خیلی از خانهها را که بزنی، زنان و مردانی را میبینی که بیهویتی، شناسنامهشان است و نسل در نسل هیچ هویتی نداشتهاند؛ همانها که بود و نبودشان در این جغرافیای گسترده زمین فرقی ندارد و ردی از آنها در هیچ آمار و ارقامی به جای نمانده است؛ مثل سعیده که همه حجم خانهای که در آن زندگی میکند به سی متر هم نمیرسد؛ خانه که نه، شاید سقفی محقر که به قول خودش صدقهسری پدرش در آن همراه با همسر و دو بچهاش زندگی میکند. در و دیوار خانه سیاه و کبره بسته است؛ خانهای آشوب و بههمریخته که حدود 11نفر در آن روزگار میگذرانند و جای نفس کشیدن در آن به سختی پیدا میشود: «اینجا همهمان با هم زندگی میکنیم و جایمان خیلی تنگ است و برای همین هم مدام با خواهر و برادرهایم دعوا داریم.» سعیده و همسرش هم شناسنامه ندارند و اعتیاد به مواد مخدر باعث شده تا آنها هم تمایلی به پیگیری و دریافت مدارک هویتی نداشته باشند. اخم میاندازد به پیشانی سیاه و جرمگرفتهاش و با تار موهای بلوندش بازی میکند: «شناسنامه که نداریم، هیچ کاری هم نمیتوانیم بکنیم. ازدواجمان که اصلا ثبت نشده است. بچهها هم گواهی ولادت ندارند و با اینکه پسرم امسال باید به مدرسه میرفت، نتوانستم کاری برایش بکنم. یارانه هم بهمان نمیدهند. کارت بانکی و سیمکارت هم به اسم خودمان نداریم. الان که پول اجاره خانه نداریم، ولی اگر یک زمانی هم بخواهیم جایی را برای خودمان اجاره کنیم و از خانه پدرم برویم، نمیتوانیم خودمان این کار را انجام دهیم. ما بیشناسنامهها حتی مردنمان هم برای کسی مهم نیست و برای مردههایمان هم نمیتوانیم گواهی فوت بگیریم.» ابروهایش را گره میکند به هم و شانه میاندازد بالا، وقتی میخواهد راجع به شغل همسرش حرف بزند: «نمیدانم. خیلی از کار شوهرم سر در نمیآورم.» اهالی حصه میگویند این جملهها یعنی که شوهرش در کار خرید و فروش مواد مخدر است؛ شغلی که شاید بیهویت بودن و شناسنامه نداشتن برایش بهتر از داشتن مدارک هویتی است.
اما و اگرهای بیشناسنامهها
حکایت بیشناسنامههای «حصه»، حکایتهای عجیبی است و روایتهای مختلفی در رابطه با آنها دهن به دهن میچرخد و به گوش میرسد؛ مثلا اینکه بعضی از این بیشناسنامهها که اغلب مهاجر هم هستند، تعمدا شناسنامه خود را مفقود میکنند تا بتوانند به راحتی کار خلاف انجام دهند یا اینکه شناسنامهشان را میفروشند تا بابتاش پول بگیرند. پروانه کاظمی، فعال اجتماعی و تسهیلگر نیز این موضوع را تایید میکند؛ آنجا که به «هممیهن» میگوید: «برخی از مهاجرانی که به حصه میآیند، به خاطر کارهای خلافی که در یک شهر دیگر انجام دادهاند، از آنجا فرار میکنند و در اینجا مستقر میشوند؛ بدون اینکه مدارک خود را به همراه داشته باشند یا اینکه کلا آنها را مفقود میکنند؛ البته این مساله را من هم شنیدهام و نمیدانم تا چه حد مستند باشد. برخیهایشان هم پدر و مادرشان به هر دلیلی شناسنامه نداشتهاند و بههمین خاطر هم برای کودک خود نتوانستهاند مدارک هویتی بگیرند؛ برای مثال، بچه در خانه به دنیا آمده است. بعضیهایشان هم برای اینکه به بچه ارث نرسد، شناسنامه را مفقود میکنند؛ در واقع ماجرای زندگی این افراد بسیار عجیب و غریب است.»
شناسنامه نداشتن و بیهویت بودن چه برای آنها که خلاف میکنند و چه آنها که دور خلاف را یک خط بزرگ کشیدهاند و هرگز به سمت و سوی آن نرفتهاند، دردسرهای زیادی دارد؛ مثلا اینکه «این افراد با مشکلات زیادی همراه هستند. همین شناسنامه نداشتن باعث میشود که آنها به انواع و اقسام آسیبهای اجتماعی گرفتار شوند. بچهها که مدرسه نمیتوانند بروند. چون نمیتوانند کارت بگیرند، همیشه باید پول نقد دنبال خود داشته باشند؛ درحالیکه خیلی از جاها دیگر پول نقد قبول نمیکنند. ازدواجهای آنها هم صوری است و هیچ جایی ثبت نمیشود؛ مثل فرزنددار شدنشان هم که با مشکلات زیادی روبهرو است و آنها نمیتوانند برای کودکانشان گواهی ولادت یا شناسنامه بگیرند. برای مثال، زن و مردی را میشناختم که هر دو بدون شناسنامه بودند و صیغه بودند. زن باردار شد؛ درحالیکه مرد به خاطر خرید و فروش مواد به زندان افتاده بود. از آنجا که عُده زن هم به اتمام رسیده بود، او نتوانست اثبات کند که بچه متعلق به آن مرد است.» او میگوید که شناسنامه گرفتن این افراد، فرآیندی زمانبر است؛ چراکه یا باید پدر و مادرشان حتما شناسنامه داشته باشند یا اینکه ایرانی بودنشان باید احراز شود.
زندگی پنهانی
شناسنامه نداشتن، یعنی زندگی پنهانی داشتن و محروم شدن از خیلی حقوق؛ درست مثل آدمهایی که در حاشیه شهر اصفهان به سختی روزگار میگذرانند و شاید کسی هم از وجود آنها چندان خبر نداشته باشد. محمد، یکی دیگر از آنهاست؛ پسر 28سالهای که میگوید شناسنامه داشتن برایش آرزو شده است. لاغراندام و قدبلند است. صورت سبزهاش پر از غم و حسرت: «خیلی دلم میخواست میتوانستم درس بخوانم و دانشگاه بروم، ولی به خاطر اینکه پدر و مادرم شناسنامه نداشتند، من هم هنوز نتوانستهام مدرک هویتی بگیرم. اجداد پدر و مادرم کوچرو بودهاند و بههمین خاطر هم شناسنامه نداشتهاند. پدر و مادر خودم هم اعتیاد دارند و از هم جدا شدهاند. به خاطر اینکه اعتیاد دارند، میترسند برای گرفتن شناسنامه اقدام کنند.» محمد میگوید که دو سال است ازدواج کرده؛ البته «ازدواجی که فقط شرعی است و نه قانونی و هیچ جایی ثبت نشده. از ترس اینکه نتوانم برای بچههایم شناسنامه بگیرم، بچهدار نشدهام. بدون هویت بودن خیلی سخت است. چند سال پیش همینطور که در یکی از محلههای حصه راه میرفتم، پلیس دستگیرم کرد. فکر کرده بودند که من افغانستانیام. اثبات این موضوع خیلی طول کشید، چون هیچ مدرکی دال بر ایرانی بودن نداشتم. همه کارهایی را که نیاز به شناسنامه یا کد ملی دارد، یک نفر دیگر برایم انجام میدهد؛ مثلا کارت بانکیام به نام یکی از آشناهاست. یا قولنامه خانهام را یکی از دوستانم برایم نوشته است. شغل دولتی و بیمه هم که نمیتوانم داشته باشم. همه مخارج درمانی را باید آزاد پرداخت کنم. حتی سربازی یا یک مسافرت چندروزه هم نتوانستهام بروم.»
فاطمه که این روزها تازه 20سالگی را پشت سر گذاشته هم یکی دیگر از بیشناسنامههاست: «فقط تا ابتدایی درس خواندهام، آن هم به حمایتهای یکی از انجمنهای مردمنهاد، درحالیکه خیلی دلم میخواست مثل همسن و سالهایم درس بخوانم و به دانشگاه بروم و برای خودم یک شغل خوب دست و پا کنم.» دستهایش را مچاله میکند توی هم و کف پایش را مدام به زمین میکوبد. آرایش ملایمی به صورت دارد و آهسته حرف میزند: «پدرم اعتیاد داشت و چند سال پیش ما را رها کرد و رفت که رفت. الان هم با مادرم پیش خالهام زندگی میکنیم؛ زندگی که نه، مردگی. میدانی اینکه آدمی به سن من بیسواد باشد یعنی چه؟ اینکه به دلیل بیهویتی نتوانی هیچ آرزو یا برنامهای برای زندگیات داشته باشی، یعنی چه؟ اصلا این حرفها را که مینویسی چه فایدهای دارد؟»
ردی از بیشناسنامهها نیست
اسم و رسمی از بیشناسنامهها در اصفهان به گوش نمیخورد؛ اصفهانی که فقط چند قدم آن طرفتر از مرکز شهرش، بیخ گوش چهارباغ رویاییاش، آدمهایی در حاشیه زندگی میکنند که زندگیشان شاید هیچ وجهه انسانی نداشته باشد. کوچه و پسکوچههایی که کمتر کسی رغبت تردد در آن را پیدا میکند و سالهاست که به بدنامی شهره شده است. بعضی از مسئولان وجود بیشناسنامههای ایرانی را انکار میکنند و برخی دیگر هم میگویند فرآیند قانونی برای دریافت شناسنامه باید طی شود؛ البته بهشرطی که خود بیهویتها هم تمایلی به گرفتن مدارک هویتی داشته باشند و برای آن اقدام کنند.
تماسهای «هممیهن» با مسعود مهدویانفر، معاونت اجتماعی استانداری اصفهان برای پیگیری این موضوع بیجواب میماند؛ اما علیرضا قاسمی، معاون سیاسی فرمانداری اصفهان به «هممیهن» میگوید: «دریافت شناسنامه از سوی افراد فاقد مدارک هویتی، فرآیندی قانونی است که باید مرحله به مرحله طی شود. این افراد باید به سازمان ثبت احوال مراجعه کنند تا روال طبیعی و تعریفشده برای آنها طی شود. این موضوع مسالهای نیست که کسی بتواند، برای آن کاری انجام دهد یا قانونی وضع کند، بلکه مطابق قانون موجود باید روند طی شود.» او میگوید: «البته طی شدن این مسیر منوط به خواست خود این افراد است. آمار دقیقی از آنها ثبت نشده است، اما خیلی از آنها به دلایل خاص خودشان تمایلی به پیگیری این موضوع ندارند؛ چون به هرحال، وقتی هویت فردی مشخص نباشد، ممکن است منفعتهایی برای او داشته باشد.»
حسین غفرانی، مدیر کل ثبت احوال استان اصفهان نیز در این باره به «هممیهن» میگوید: «افراد بدون شناسنامه در اصفهان به چندین دسته تقسیم میشوند؛ افراد 18 سال به بالایی که شناسنامه ندارند، ولی پدرشان ایرانی و دارای مدرک است. این افراد پس از اثبات نسب میتوانند شناسنامه بگیرند. افراد زیر 18سالی هم که مدعی ایرانی بودن دارند؛ ولی مدرکی دال بر ایرانی بودن آنها وجود ندارد. اگر این کودکان دارای پدر و مادر بدسرپرست باشند، با همکاری بهزیستی برای نسب قیم آنها اقدام میشود. سایر افراد بیهویت نیز متاسفانه مدرکی دال بر ایرانی بودن خود ندارند که اثبات این مساله بسیار سخت خواهد بود.» غفرانی حاضر به ارائه توضیحات بیشتری در این باره نمیشود؛ اما الهام معتمدی، مشاور حقوقی که سالهاست پیگیر موضوع بیشناسنامههاست، دراینباره به «هممیهن» میگوید: «برخی از افراد فاقد هویت زیر 18 سال دارند که پیگیری مدارک هویتی برای آنها آسانتر از باقی افراد است؛ البته به شرط اینکه پدر و مادرشان شناسنامه داشته باشند. این افراد با یک آزمایش دیانای میتوانند هویت خود را احراز کنند. اگر پدر فوت کرده و مادر دارای شناسنامه باشد هم میتوان از این طریق اقدام کرد؛ درحالیکه اگر پدر خانواده مفقود باشد، امکان اینکه از طریق مادر برای دریافت شناسنامه اقدام شود، وجود ندارد. این موضوع باعث بهوجود آمدن مشکلاتی دراینباره شده است؛ چون به هرحال ممکن است پدر خانواده به هر دلیلی مثل اعتیاد یا کارتنخوابی خانوادهاش را ترک کرده و در دسترس نباشد؛ این مساله در مناطق حاشیهای به وفور مشاهده میشود. در روزنامه سه بار اعلام مفقودی میشود؛ اما معمولا این افراد فاقد سواد هستند و متوجه این موضوع نمیشوند. برخی از بچهها هم به دلایلی مثل فقر در خانه به دنیا آمدهاند. این افراد برای گرفتن شناسنامه علاوه بر دادن آزمایش دیانای باید شاهد هم داشته باشند که فلان افراد پدر و مادر او هستند؛ درحالیکه ممکن است خود پدر و مادر این افراد اصلا شناسنامه نداشته باشند.»
او به افراد بالای 18سال که فاقد مدارک هویتی هستند نیز اشاره میکند و میگوید: «برای شناسنامهدار شدن این افراد موانع زیادی وجود دارد و معمولا آنها مشمول ماده 45 میشوند و آنقدر این پروسه زمانبر است که خیلی از این افراد در مسیر منصرف و بیخیال دریافت شناسنامه میشوند.» به گفته معتمدی، اعتیاد یا سوءپیشینه افراد یا پدر و مادرهای آنها در فرآیند دریافت شناسنامه هیچ نقشی ندارد و حتی اگر افراد تا دوبار شناسنامه خود را مفقود کرده باشند، باز هم میتوانند برای دریافت آن پیگیری کنند:«متاسفانه ثبت احوال اصلا پیگیر کار این افراد نیست و اقدام خاصی در این باره انجام نداده است؛ درحالیکه خیلی از کودکان بدون شناسنامه از تحصیل بازماندهاند.» نجمه باقری، حقوقدان و وکیل دادگستری هم درباره افرادی که شناسنامه خود را مفقود کرده یا کار خلاف میکنند، به «هممیهن» میگوید: «هیچ جواز یا ماده قانونی وجود ندارد که بتوان از فرد ایرانی که ایرانیبودناش محرز شده برخلاف مفاد قانون سلب تابعیت کرد؛ حتی اگر مرتکب جرم شده باشد. اگر کسی از اسناد هویتی خود یا کارت ملی سوءاستفاده کرده باشد، مشمول مجازات ویژه آن خلاف که قانون برای آن در نظر گرفته است، میشود.» به گفته او، قوانین تابعیت قوانین سختی نیستند و بنا بر آن، هر کسی که تابعیت خارجی آن اثبات نشود، ایرانی به شمار میآید.»
زندگی بیزندگی
زندگی بدون هویت، زندگی بدون معنا و مفهوم است. بیشناسنامههای حاشیه شهر اصفهان حسرتهای زیادی به دل دارند و هیچگاه نمیتوانند مانند یک انسان معمولی زندگی کنند؛ هر چند آمار دقیقی از آنها وجود ندارد و شاید خیلیهایشان هم تمایلی به گفتن درباره هویت نداشتهشان نداشته باشند. براساس آخرین اطلاعات و آمار موجود، یک میلیون افراد بیشناسنامه در کشور وجود دارد که حدود ۴۰۰ هزار نفر از آنها کودک هستند و چهار هزار و ۵۰۰ نفر از مجموع این افراد در استان سیستانوبلوچستان زندگی میکنند که البته این آمار مربوط به چندین سال گذشته است و ممکن است تعداد افراد بدون شناسنامه بیشتر یا کمتر شده باشد. چندی پیش بود که احمد میدری، معاون سابق امور رفاه وزیر تعاون، کار و رفاه اجتماعی در گفتوگو با «ایرنا» به این موضوع که در حال حاضر ۴۸ هزار کودک بدون شناسنامه در کشور زندگی میکنند، اشاره کرده و گفته بود که این تصور که همه این کودکان بیشناسنامه مربوط به سیستانوبلوچستان هستند، درست نیست و این کودکان در همه استانها وجود دارند. در تهران، خراسان، اصفهان و قم با تعداد زیادی از این کودکان روبهرو هستیم.
محمدباقر عباسی، معاون امور هویتی و حقوقی سازمان ثبت احوال نیز به «ایمنا» گفته است که تاکنون هشت هزار نفر از افرادی که فاقد شناسنامه ایرانی بودهاند، به ثبت احوال مراجعه و مدارک خود را برای دریافت شناسنامه ارائه کردهاند و افرادی که فاقد مدارک هویتی هستند و مدرکی مبنی بر اثبات ایرانی بودن مانند نسبنامه دارند یا از طریق آزمایش دیانای میتوانند ایرانی بودن خود را ثابت کنند، با مراجعه به دفاتر ثبت احوال میتوانند جهت دریافت مدارک هویتی درخواست دهند تا پس از روند بررسی مدارک و تأیید مراجع رسیدگی از ثبت احوال مدارک هویتی خود را اخد کنند؛ فرآیندی که بسیاری معتقدند بسیار زمانبر است. این موضوع را یک فعال اجتماعی و تسهیلگر که سالهاست در منطقه حصه فعالیت میکند و تمایلی به ذکر نامش در این گزارش ندارد، به «هممیهن» میگوید: «براساس آمار رسمی که خود ما به دست آوردهایم، حدود 50 نفر ایرانی بدون شناسنامه در این منطقه زندگی میکنند؛ البته براساس آمار غیررسمی تعداد این افراد بسیار بیشتر از این میزان است؛ خیلیهایشان هم از قوم «فیوج» هستند. برخی از این افراد مثل همین فیوجها خودشان تمایلی برای دریافت شناسنامه ندارند و اقدامی هم نمیکنند. برخی هم چون قوانین را نمیدانند یا از نظر آنها قوانین دریافت شناسنامه سخت است، کلا بیخیال پیگیری میشوند.» به گفته او، افراد بدون شناسنامه مشکلات زیادی دارند؛ مثلا اینکه اصلا نمیتوانند به مدرسه بروند. حتی آنهایی هم که با کمک سازمانهای مردمنهاد موفق به حضور در کلاس درس میشوند، مشکل دارند و نمیتوانند کارنامه یا مدرک تحصیلی دریافت کنند. امکان اشتغال و برخورداری از خدمات اجتماعی و رفتن به سربازی را هم ندارند. همه اینها باعث میشود که آنها مستعد گرایش به انواع و اقسام آسیبهای اجتماعی باشند. در این میان زنان و مردان بدون شناسنامهای که با هم ازدواج میکنند و بچهدار میشوند، نمیتوانند برای کودک خود شناسنامه بگیرند و این چرخه معیوب ادامه دارد. اگر به آنها یک مدرک هویتی یا کد موقتی میدادند که به واسطه آن بتوانند برخی از خدمات را دریافت کنند، وضعشان بهتر از الان میشد.»
درحالی این تسهیلگر از مدرکموقت سخن به میان میآورد که چندی پیش، وزیر کشور از شناسنامه موقت برای افراد بدون شناسنامه رونمایی کرد؛ کارتی که پشت آن نوشته شده است: «تابعیت این افراد در دست بررسی است.» بررسیهای «هممیهن» اما نشان میدهد که هنوز افراد بدون شناسنامه در اصفهان نتوانستهاند این کارت را دریافت کنند؛ هرچند افرادی مثل فاطمه که امسال باید همانند همه همسنوسالیهای خودش پشت نیمکتهای درس مینشست و طعم دانشآموز شدن را میچشید، چیزی از این کارت یا هر گونه مدرک هویتی دیگر نمیدانند. او فقط این را میداند که شناسنامه نداشتن برای او درد دارد؛ چون نمیتواند مثل بقیه درس بخواند: «آرزویم این است که بروم مدرسه درس بخوانم و دکتر بشوم.»