خانهساختن بر لبه تیــغ
گزارش هممیهن از صفر تا صد اقدامات قرارگاه مسـکن شــــــــــهرداری تهران
گزارش هممیهن از صفر تا صد اقدامات قرارگاه مسـکن شــــــــــهرداری تهران
سوگل دانایی
خبرنگار
آرزوی خانهدار شدن تهرانیها، عمرش دراز است. قیمت بالای سرپناه این آرزو را برای خانوارهای بسیاری نامشروع کرده است. بعضی عطای خانهدار شدن را به لقایش بخشیدهاند و اجارهنشین ماندهاند. سبک زندگیای که شاید در گذشته به خوشنشینی تعبیر میشد، با افزایش قیمتها حالا دیگر همین عنوان را هم یدک نمیکشد. گزارشهای مرکز آمار ایران در مردادماه نشان میدهد سال ۱۴۰۰ حدود ۳۲درصد از خانوارهای ایرانی، فاقد مسکن ملکیاند درحالیکه سال ۹۵ حدود ۶۵درصد از خانوارها دارای مسکن ملکی بودهاند. این اعداد و ارقام احتمالا در کنار اعداد گزارشهای بانک مرکزی، از تحولات بازار مسکن معنای بهتری پیدا میکند. گزارشهایی که میگویند، شهریورماه امسال هر متر مربع خانه در تهران بهطور متوسط حدود ۴۳میلیون تومان معامله شده و این یعنی افزایش 1/1درصدی نسبت به ماه قبل. اجارهبها هم از میدان رقابت خودش را عقب نمیکشد، بهویژه اگر مقیاس با سال قبل باشد؛ شاخص کرایه مسکن اجارهای در شهر تهران نسبت به ماه مشابه سال قبل، حدود ۴۰درصد افزایش پیدا کرده است. این اعداد و ارقام که رشدشان حتی یک لحظه هم منفی نمیشود، تایید میکنند سهم هزینههای مسکن در سبد خانوارهای شهری ایران بین ۶۰ تا ۷۰درصد است. نکتهای که حتی رئیس مرکز پژوهشهای مجلس هم در گفتوگو با ایرنا تیرماه امسال آن را تایید کرد و گفت، میانگین این شاخص در جهان حدود ۱۸درصد است. اعداد و ارقام سرسامآور حالا مدیران شهری را مجاب کرده تا برای خانهدار شدن تهرانیها آستین بالا بزنند. خانهسازی که به عقیده بسیاری در حدود اختیارات و وظایف شهرداری تهران نیست، در ماههای اخیر جدی شده است. قرارگاه مسکن آغاز بهکار کرده است، قرارگاهی که میخواهد سالانه ۱۸۰هزار واحد مسکونی بسازد. اما تا چه اندازه این وعدهها عملیاتی میشوند؟ چقدر میتوان تهرانیها را به سکونت در خانههای ارزانقیمتی که شهرداری بهدنبال آن است، امیدوار کرد؟
قرارگاه جهادی مسکن
«در صدور مجوز ساخت 350هزار مسکن که شخصیساز است، تسهیل زیادی ایجاد میکنیم و این قول را به مردم میدهیم که ظرف یکسال با الکترونیکی کردن فرآیند صدور مجوز، شرایطی را برای این حوزه فراهم کنم که شرایط صدور مجوز مانند کشورهای پیشرفته، در نصف یکروز کاری امکانپذیر باشد. برای زوجهای جوان و محرومین، مسکن استیجاری بهصورت صنعتیسازی ساخته و فضای خارج از شهرها توسعه پیدا میکند. مثلا زمین از منابع طبیعی میگیریم. بخشی از منابع اجرای این کار از تبصره 14 قانون هدفمندی است. برنامهام این است که از انتقال تسهیلات و بهرهمندی هدفمندی یارانهها بهطور خاص، مسکن برای زوجهای جوان و محرومین بسازم.» علیرضا زاکانی، پیش از آنکه در خیابان بهشت مستقر شود، در مناظرههای انتخاباتی به جوانان این وعدهها را برای ساخت مسکن داده بود.
زاکانی بعد از گذشت بیش از یکسال از این حرفها، حالا در کسوت شهردار تهران میخواهد به وعدههایی که پیشتر در قامت یک کاندیدای ریاستجمهوری داده بود، جامهعمل بپوشاند. شهردار تهران، آبانماه پارسال پیش از آنکه دستوری برای عملیاتی کردن وعدههایش صادر کند، با وزیر راهوشهرسازی دیدار کرد، جلسهای که مشاور رسانهایاش در توئیتر موضوع آن را آخرین وضعیت ساخت مسکن در پایتخت اعلام کرده بود. جلسهای که برای بسیاری پیام همکاری شهرداری تهران در حوزه مسکنسازی را داشت.
پیام، زمستان واضح به همه منتقل شد. زاکانی در کنار قرارگاه اجتماعی که وظیفه اصلیاش ساماندهی و جمعآوری معتادان متجاهر بود و در کنار قرارگاه سلامت و حملونقل، قرارگاهی هم با عنوان مسکن ایجاد کرد. او زمستان پارسال در بخشنامهای با ششدستور، تشکیل قرارگاهی که در کنار عنوان مسکن، عنوان جهادی را هم یدک میکشید، صادر کرد. او در توئیتر خود نوشت: «از همه مدیران مربوطه شهرداری مطالبات ذیل را دارم: ۱) راهاندازی قرارگاه جهادی تامین مسکن در شهرداری تهران برای مدیریت هماهنگ، همکارانه و مانعزدایی از همه فرآیندها ۲) به حداقل رساندن زمان و حذف فرآیندهای موازی و زائد برای صدور مجوزهای لازم برای تولید مسکن در شهر تهران۳) در اولویت قرار دادن و بهکارگیری همه ابزارهای مورد نیاز برای سرعتبخشی به نوسازی بافتهای فرسوده و ناکارآمد. ۴) شناسایی همه ظرفیتهای تولید مسکن در شهر تهران و تلاش برای فعالسازی آنها،۵) به میدان آوردن همه امکانات شهرداری تهران (شامل زمین، مجوزها و جز آن) برای تامین مسکن بهویژه مسکن استطاعتپذیر، ۶) فعالکردن اجرای بند ۲۱ماده ۵۵ قانون شهرداری مبنی بر اتخاذ تدابیر لازم جهت تامین مسکن برای افراد و گروههای بیبضاعت و کماستطاعت.»
بعد از این دستورها بود که اسفندماه، اولین جلسه قرارگاه مسکن برگزار شد. در این جلسه حمیدرضا صارمی، معاون معماری و شهرسازی شهردار تهران توضیحاتی درباره این قرارگاه و اقداماتش ارائه داد. او ابتدا از آمارها گفت، از اینکه سهم اجاره در سبد خانوارهای تهرانی بهطور میانگین به ۶۵درصد رسیده است. از اینکه بهطور میانگین شاخص دسترسی به مسکن برای خانوارها به ۶۴سال رسیده است. صارمی در همین جلسه اعلام کرد، شهر تهران ظرفیت ساخت ۱۸۰هزار واحد مسکونی را دارد که با همکاری شهرداران مناطق این کار عملیاتی میشود. اما درباره این مسکنها کجا قرار است ساخته شوند، نگرانیهایی وجود داشت. صارمی در همان جلسه تاکید کرد که شهر تهران حدود چهارهزار و ۵۰۰هکتار بافت فرسوده و بههمین میزان عرصههای ناکارآمد، رهاشده و متروکه دارد که به دلیل نگاه انقباضی برنامههای توسعه شهری نتوانستند در خدمت توسعه شهر قرار بگیرند و اتفاقا اینها مهمترین فرصتهای تامین مسکن در شهر تهرانند.
معاون شهردار تهران اردیبهشتماه امسال نیز در صحن شورا جزئیات تازهای از قرارگاه مسکن اعلام کرد. او گفت، شهرداری علاوه بر ساخت مسکنهای جمعی دنبال افزایش تولید مسکن نیز هست: «علاوه بر این، کاهش هزینه مسکن در سرانه مصرف خانوار، ترغیب و توسعه فرزندآوری، تلاش در جهت کاهش انباشت مسکن و جلب مشارکت عمومی و بخش خصوصی را مورد توجه قرار دادهایم که در این راستا نسبت به صدور مجوز، اعطای تسهیلات، افزایش ساختوساز اقدام میکنیم. در برخی مناطق شاهد این هستیم که در طول روز حتی یک پروانه نیز صادر نمیشود و در برخی مناطق که وضعیت بهتر است روزانه یکپروانه صادر میشود. از همه عوامل و متغیرهای اثرگذار استفاده خواهیم کرد تا این آمار را دو تا سهبرابر افزایش دهیم. همین آمار نشان میدهد وضعیت ما خوب نیست.»
سرانجام شهریورماه امسال عملیات ساخت پنجهزار واحد مسکونی در شهر تهران آغاز شد. خبرگزاری تسنیم این آیین را در قالب برنامه «شنبههای امید و افتخار» معرفی کرد و به نقل از زاکانی نوشت، این گام از فرآیند احداث مسکن، کار مشترکی است بین شهرداری تهران، همچنین مسئولان شهرستان ری: «این کار تداوم خواهد داشت و انشاءالله در قالب تفاهمنامه فیمابین شهرداری تهران و آستان حرم عبدالعظیم حسنی(ع)؛ یکمیلیون واحد مسکونی در ری احداث خواهد شد.» براساس گزارش تسنیم اما جانمایی این پنجهزار واحد مسکونی فقط مختص منطقه ۲۰ نیست و به هر ۲۲منطقه تهران اختصاص دارد و این تعداد در قالب ۱۸۰هزار واحد مسکونی در شهر تهران انجام میشود. مهدی هدایت، مدیرعامل سازمان نوسازی شهر تهران نیز در این مراسم تاکید کرده بود که زیرساختها برای احداث ۱۸۰هزار واحد مسکونی در شهر تهران در حال انجام است.
عملیات آغاز شد اما چگونه؟
اعضای شورای شهر تهران اما درباره قرارگاه مسکن نظرات متفاوتی دارند. حبیب کاشانی، خزانهدار شورا اولینبار زمستان پارسال گفته بود، اقدامات شهرداری تهران در حوزه ساختوساز واحدهای مسکونی در قرارگاه جهاد مسکن باید روشن شود. ناصر امانی، عضو کمیسیون برنامه و بودجه هم اردیبهشتماه پارسال گفته بود باتوجه به برداشتی که از توضیحات معاون شهردار داشته، قرارگاه مسکن موضوع تازهای نیست و همان کمیته عمران و شهرسازی است.
یکمیلیون مسکن ساخته میشود، اما تهران، پایتختی که حتی شاعرانش هم در وصف آن گفتهاند پایتخت دود و گوگرد، تا چه اندازه تاب و تحمل خانههای تازه و جمعیت تازه را دارد؟ خانهها بهدست چه کسانی میرسند؟ آیا بلدیه با آن همه وظیفه در شهر از پس ساخت مسکن هم بر میآید؟ اینها گزیدهای از انتقاداتی است که در روزهای اخیر به شهرداری تهران و قرارگاه جهادی مسکنش وارد شده است. سعید ایزدی، معاون اسبق وزیر راهوشهرسازی مدتی پیش گفته بود نیازی که اکنون از سوی مدیران شهری برای ساخت مسکن در تهران عنوان میشود، بدون توجه به این است که بدانند: «شهر تهران نه ظرفیتی برای توسعه دارد، نه تاب و تحمل هرگونه بارگذاری جدید را دارد. شهر تهران را بحرانهایی مثل فرونشست و زلزله هم تهدید میکند. تهران به هیچ عنوان امکان بارگذاری جدید ندارد و باید در وضع موجود ساماندهی شود. این موضوع را علاوه بر طرح جامع، طرحهای دیگری که حتی مدیریت شهری تهیه کرده است، تایید کردند، اما متاسفانه هنوز اصرار بر بارگذاری وجود دارد. ظرفیتهایی در شهر تهران برای بارگذاری از جنس مسکن وجود دارد، اما نه یکمیلیون.»
علی فرنام، کارشناس حوزه مسکن و شهرسازی هم در گفتوگو با خبرنگار هممیهن میگوید، وظیفه شهرداری بهصورت ذاتی خانهسازی نیست: «اما اینکه برای ساخت مسکن زمینهسازی بکند، براساس قانون شهرداریها وظیفه است. در قانون همچنین وظیفهای برای شهرداری جهت تامین مسکن کمدرآمدها تعیین شده است، موضوعی که البته شهرداری به آن ورود نکرده است. ما تقریبا در گذشته رویکرد مداخله حداقلی در حوزه مسکن داشتیم، یعنی اینکه صرفا سیاستهایی برای صدور پروانه و... لحاظ میشود، الان هم رویکرد حداکثری داریم که هر دو رویکرد میتواند تبعاتی داشته باشد.» فرنام تاکید میکند، اگر این خانهسازیها در قالب سقف جمعیتپذیری که در طرح تفصیلی دیده شده و ترجیحا براساس ساختوساز شخصی انجام شود و نوسازی بافت باشد، میتواند اقدامی مثبت باشد. اما بهعقیده این کارشناس شهری، اگر این موضوعات در نظر گرفته نشوند و صرفا کمیت تولید مسکن ملاکعمل باشد، ممکن است تولید مسکن افزایش پیدا کند ولی تبعات شهری بهدنبال خواهد داشت: «زیرا تمام اراضیای که در شهر در اختیار داریم، برای تولید مسکن نیست، بهطور معمول نیمی از شهر معمولا در مقیاس مسکن در نظر گرفته میشود و ۵۰درصد دیگر آن هم برای خدمات شهری است.» بهعقیده فرنام، باید این اطمینان حاصل شود که آنچه اکنون در شهر اجرا میشود به این تناسب آسیبی وارد نکند و در اراضیای که ذخیرهای برای تامین خدمات بودند، ساختوسازی انجام نشود: «زیرا تامین پارک، مدرسه و درمانگاه ازطریق تملک زمین، غیرممکن است. همین الان هم که در طرحهای شهری، زمینهایی با کاربریهای درمانی، فرهنگی، مذهبی و ورزشی وجود دارد، به این دلیل که دستگاهها دیگر پول احداث ندارند، حتی زمینی که تخصیص داده میشد را هم نمیتوانند زیر توسعه آن کاربری ببرند؛ به همین دلیل اگر این اراضی هم تخصیص پیدا کنند درجایی که کمبود کاربری وجود دارد، دیگر هیچگاه سرانه خدمات شکل نمیگیرد.» او با اشاره به ساختوسازها در منطقه ۲۰ شهرداری تهران میگوید برخلاف ساخت در مناطق یک، دو، سه، شش و ۲۲ که ریههای تنفسی را از بین میبرند، ساختوساز در مناطق جنوبی میتواند تاحدی حتی تاثیراتی در قیمت مسکن هم داشته باشد: «عمده اراضی توسعهنیافته شهریمان یا اراضی بایر بزرگی که در مالکیت شهرداری یا دولت است، در رینگ جنوبی شهر تهران قرار دارد، براساس ملاحظات طرح تفصیلی هنوز ظرفیت برای پذیرش جمعیت دارد، همچنین اثربخشی برای تعدیل قیمت مسکن نیز دارد.»
فرنام که معتقد است شیوه اجرا، هماهنگی و اجتناب از یکسونگری میتواند در فواید طرحهای این قرارگاه موثر باشد، میگوید با اتکا به همین صفات نمیتواند به سوالات و انتقادات پاسخ قطعی بدهد و اقدامات قرارگاه باید موردی در مقیاس مناطق و مطالعات شهرسازی بررسی شود: «این موضوع بهطور کلی اگر در چارچوب باشد، موضوعی بینابینی است.» او اما یک ملاحظه کلان هم دارد، از جنس ملاحظه ایزدی: «بحثهای آمایش سرزمینی در این میان وجود دارد اما این موضوع برمیگردد به اینکه اساسا شهر تهران باید پالایش جمعیتی شود که این برعهده شهرداری نیست و برعهده سیاستگذار ملی است که باید در باقی نقاط سرزمین، امکانات مناسب، شغل مناسب و مسکن مناسب ایجاد کند تا این فشار تقاضای روزافزون روی شهر تهران، کاهش پیدا کند و مردم با اشتیاق، نه بهصورت سلبی به دلیل گرانی از شهر رانده شوند.»
سعید معنوی، شهرساز هم در گفتوگو با خبرنگار هممیهن معتقد است شهر تهران نیاز به ساخت مسکن دارد، اما نه همه مناطق آن: «اینکه این خانهها در کجای شهر تهران بنا شوند، اهمیت دارد، زیرا برای هریک از مناطق شهر تهران یکمیزان از جمعیتپذیری تعیین شده است و نباید این تعادل بههم بخورد.» او همچنین معتقد است، شهرداری متولی اصلی ساخت مسکن نیست و فقط بهواسطه مسئولیت اجتماعی میتواند به موضوع ورود کند. او همچنین معتقد است، حتی ورود شهرداری به عرصه قیمتگذاری خانه هم تاثیر آنچنانی در قیمتها نخواهد داشت، چون شهرداری قدرتی در این حوزه ندارد و ملاکعمل نیست.
فارغ از این انتقادات، حالا سروکله یک اشکال تازه در عملیات مسکنسازی شهرداری پیدا شده و آن پروانهساخت است. ناصر امانی، عضو شورای شهر تهران مدتی پیش گفت، هنوز پروانه شهرسازی گرفته نشده اما کلنگزنی پروژه آغاز شده است: «از این جهت کلنگزنی کردند که مصوبه کمیسیون ماده 5 را گرفتند، سهم شهرداری و سهم سرمایهگذار مشخص شده و قرار است در آن زمین پروژه مسکونی ساخته شود. طبیعتا اگر بخواهند شروع به ساخت کنند، حتما باید پروانه شهرسازی بگیرند. من یقین دارم این کلنگها برای ساختوساز نیست؛ بلکه این کلنگزنیها برای این است که ما به مردم اعلام کنیم اینجا را براساس مصوبه کمیسیون ماده 5 گرفتیم، 70درصدش را قرار است صرف سرانهها کنیم و 30درصدش را مالکین ساختوساز میکنند.»
با تمام این اشکالات و انتقادات باید دید آیا شهرداری در سودای مسکنسازی میتواند عمر آرزوی خانهدار شدن پایتختنشینان را کوتاه کند؟ اصلا آیا این پروژهها درنهایت روی زمین سبز میشوند؟