روایت مدیر برنامه خاورمیانه اندیشکده بریتانیایی چتم‌هاوس از معادله ایران و آمریکا: نه توافق، نه جنگ تمام‌عیار
نشریه «نیویورکر» در گفت‌وگویی با «صنم وکیل» به بررسی وضعیت پیچیده روابط ایران و آمریکا پرداخت و نوشت که دو طرف در شرایطی میان تلاش برای توافق و آمادگی برای دور تازه درگیری قرار دارند.
به گزارش هم‌میهن آنلاین و به نقل از ایرنا، نیویورکر در گفت‌وگویی با «صنم وکیل»، مدیر برنامه خاورمیانه و شمال آفریقا در اندیشکده بریتانیایی چتم‌هاوس و استاد دانشکده مطالعات پیشرفته بین‌المللی دانشگاه جانز هاپکینز، به بررسی وضعیت کنونی درگیری میان ایران و آمریکا، آینده تنگه هرمز، روندهای دیپلماتیک و احتمال بازگشت درگیری نظامی در منطقه پرداخته است. در این گفت‌وگو، صنم وکیل وضعیت کنونی را نوعی «بن‌بست» توصیف می‌کند و معتقد است هر دو طرف، در عین تلاش برای یافتن راهی برای خروج از بحران، خود را برای احتمال دور دیگری از درگیری نیز آماده می‌کنند.
آیا ایران و آمریکا در یک بن‌بست قرار دارند؟
صنم وکیل در تشریح وضعیت کنونی روابط ایران و آمریکا می‌گوید دو طرف در یک بن‌بست قرار گرفته‌اند و هر یک شرایط را از زاویه متفاوتی ارزیابی می‌کنند. به گفته او، روایت آمریکا این است که زمان به نفع واشنگتن است، زیرا محاصره دریایی بر شرایط اقتصادی ایران تأثیر منفی گذاشته و دولت ترامپ نیز در زمینه محاصره، اجرای تحریم‌ها و وادار کردن متحدان ایران به رعایت آنها، اقدامات گسترده‌ای انجام داده است.
مقام‌های دولت ترامپ در ارزیابی واکنش ایران، تفاوت‌های موجود میان ایران و یک کشور غربی را به اندازه کافی در نظر نگرفته‌اند.او می‌گوید این جنگ برای ایران و رهبران آن ماهیتی بسیار مهم دارد و تصمیم‌گیری در ایران بیش از آنکه صرفاً تحت تأثیر شاخص‌های اقتصادی مانند کاهش رشد، کاهش ارزش پول ملی یا تورم باشد، بر اساس ملاحظاتی همچون امنیت، ثبات و بقا صورت می‌گیرد. به گفته این تحلیلگر، فشار اقتصادی برای مردم ایران دشوار است اما ایران تا زمانی که شرایط مذاکره مطلوب‌تر شود، به مقاومت ادامه خواهد داد و تسلیم فشارهای دولت ترامپ نخواهد شد.
ایران و آمریکا در شرایط کنونی خواهان دستیابی به توافق و یافتن راهی برای خروج از وضعیت موجود هستند اما همزمان نشانه‌ای از مصالحه جدی میان دو طرف مشاهده نمی‌شود. هر دو طرف تلاش می‌کنند فضای درگیری را مدیریت کنند و مانع از شکل‌گیری دور جدیدی از جنگ شوند اما در عین حال خود را برای احتمال بازگشت به یک درگیری تمام‌عیار آماده می‌کنند.
نگاه متفاوت در ایران به تفاهم اسلام‌آباد
در بخش دیگری از این گفت‌وگو، وکیل درباره تفاهم اسلام‌آباد و نگاه تصمیم‌گیرندگان ایرانی به این توافق توضیح می‌دهد. او ادعا می‌کند این تفاهم احتمالاً یکی از بهترین توافق‌هایی بود که ایران در سال‌های گذشته روی میز داشت و شاید در آینده نیز نتواند به توافقی مشابه دست پیدا کند.با این حال، به گفته صنم وکیل، ساختار سیاسی ایران یکپارچه نیست و در آن دیدگاه‌های مختلفی وجود دارد. او معتقد است دولت ترامپ ماهیت این جناح‌بندی‌ها را به اندازه کافی درک نکرده است.
این تحلیلگر می‌گوید برخی تصمیم‌گیرندگان اصلی در ایران به دلیل بی‌اعتمادی عمیق به ترامپ و اسرائیل، حتی یک توافق مطلوب را نیز می‌توانستند مقدمه فشارهای بیشتر تلقی کنند. همزمان تلاش‌های آمریکا برای ایجاد یک مسیر کشتیرانی در سمت عمان نیز از سوی برخی در ایران نشانه‌ای از تلاش واشنگتن برای تضعیف توافق ارزیابی شد. این نگاه تحت تأثیر دهه‌ها تجربه و مشاهده رفتار آمریکا شکل گرفته است؛ تجربه‌ای که از دید برخی تصمیم‌گیرندگان ایرانی نشان می‌دهد واشنگتن، به‌ویژه در قبال ایران، همواره به برنامه‌های خود پایبند نمانده است. او اضافه می‌کند که برخی در ایران رویکرد آمریکا را در چارچوب تجربه این کشور در قبال اتحاد جماهیر شوروی تفسیر می‌کنند و معتقدند هدف نهایی واشنگتن می‌تواند تضعیف و فروپاشی ساختار سیاسی رقیب باشد.
بی‌اعتمادی؛ مانعی در مسیر توافق
صنم وکیل در ادامه، مسئله اعتماد را یکی از موانع اصلی در مسیر توافق میان ایران و آمریکا می‌داند. به گفته او، از منظر نهادهای امنیتی ایران، مسئله تنها به مذاکرات هسته‌ای یا امتیازات متقابل محدود نمی‌شود بلکه موضوع حفظ ساختار سیاسی نیز مطرح است.
استاد دانشکده مطالعات پیشرفته بین‌المللی معتقد است برخی تصمیم‌گیرندگان ایرانی احساس می‌کنند هر بار که در گذشته در برابر آمریکا امتیاز داده‌اند، در نهایت متحمل آسیب شده‌اند؛ از جمله دو مقطع مذاکره با دولت ترامپ که پس از آن حملات نظامی رخ داد و همچنین خروج ترامپ در دوره نخست ریاست‌جمهوری‌اش از توافق هسته‌ای.
انتقاد از سازوکار تصمیم‌گیری دولت ترامپ
این تحلیلگر درباره شیوه تصمیم‌گیری دولت ترامپ نیز می‌گوید احتمال دارد رئیس‌جمهور آمریکا به اندازه رؤسای جمهور گذشته با بدنه گسترده دولت، نهادهای اطلاعاتی و جامعه کارشناسی مشورت نکند. به گفته او، به نظر می‌رسد در فرآیند تصمیم‌گیری کنونی، آن میزان از مشورت با کارشناسانی که می‌توانستند نسبت به پیامدهای اقدامات هشدار دهند، وجود ندارد.
وکیل همچنین به فضای افکار عمومی آمریکا اشاره می‌کند و می‌گوید بر اساس نظرسنجی‌ها، اکثریت بزرگی از مردم آمریکا با جنگ مخالف هستند. او در عین حال معتقد است دولت ترامپ تاکنون به‌طور مستمر توضیح نداده است که چرا این جنگ ضروری است و آمریکا دقیقاً به دنبال چه هدفی است. هدف آمریکا صرفا باز کردن تنگه هرمز نیست و بنابراین این پرسش همچنان مطرح است که واشنگتن از این جنگ چه می‌خواهد و چگونه قصد دارد از آن خارج شود.
تنگه هرمز؛ مسیرهای رسمی و غیررسمی عبور کشتی‌ها
صنم وکیل درباره وضعیت تردد کشتی‌ها در تنگه هرمز می‌گوید آمریکا در ایجاد نوعی مسیر امن برای عبور شمار زیادی از کشتی‌ها نقش دارد اما همزمان اتفاقاتی نیز خارج از سازوکارهای رسمی در حال وقوع است. به گفته او، برخی کشتی‌ها رادار خود را خاموش می‌کنند و برای عبور از تنگه با ایران توافق‌های جداگانه‌ای انجام می‌دهند لذا نمی‌توان وضعیت تردد در تنگه هرمز را تنها با یک روایت توضیح داد و در کنار مسیرهای رسمی، احتمال وجود ترتیبات دیگری نیز مطرح است.
وکیل به شایعات درباره توافق‌های احتمالی میان برخی کشورهای عربی خلیج فارس و ایران اشاره می‌کند و می‌گوید ممکن است چنین ترتیباتی در این زمینه وجود داشته باشد. او همچنین می‌افزاید اگر این تعداد کشتی، به‌صورت رسمی یا غیررسمی، از تنگه عبور می‌کنند، احتمالاً بخشی از سوخت ایران نیز در حال جابه‌جایی است.
ایران همچنان توان ایجاد اختلال در هرمز را دارد
افزایش عبور و مرور از تنگه به معنای از بین رفتن توان ایران برای ایجاد اختلال نیست. به گفته او، کنترل هرمز لزوماً به معنای کنترل کامل تمام ترافیک دریایی نیست بلکه به این معناست که ایران همچنان می‌تواند در روند عبور و مرور اختلال ایجاد کند و در صورت تصمیم به ادامه این روند، اقدام‌های آن می‌تواند همچنان پیامدهای قابل توجهی داشته باشد. او معتقد است باید تحولات هرمز را در چارچوب گسترده‌تر منطقه‌ای بررسی کرد و کاهش فعلی سطح اختلالات می‌تواند با تحولات دیپلماتیک و شرایط منطقه‌ای مرتبط باشد.
نقش قطر و عمان در مسیر دیپلماسی
وکیل یکی از دلایل کاهش سطح تنش در تنگه هرمز را فعال بودن روندهای دیپلماتیک می‌داند. به گفته او، قطر و عمان در این روند نقش دارند و چندین پیشنهاد درباره ترتیب اجرای مجموعه‌ای از اقدامات و تدابیر مطرح شده است تا زمینه برای بازگشت به مذاکرات رسمی هسته‌ای میان ایران و آمریکا فراهم شود.
او همچنین به نقش حوثی‌ها به‌عنوان متغیر دیگری در معادلات منطقه‌ای اشاره می‌کند و می‌گوید ایران احتمالاً نمی‌خواهد همزمان در دو گلوگاه مهم منطقه‌ای اختلال ایجاد کند یا آنها را ببندد؛ حداقل در شرایط فعلی که چنین اقدامی می‌تواند زمینه بازگشت درگیری نظامی را فراهم کند.
تحولات یمن و تأثیر آن بر امنیت دریای سرخ
وکیل در ادامه به تحولات اخیر یمن می‌پردازد و می‌گوید نیروهای دولت یمن در هفته‌های گذشته کارزاری علیه حوثی‌ها آغاز کردند، اما واکنش نظامی حوثی‌ها مؤثرتر از آن چیزی بود که انتظار می‌رفت. به گفته او، حوثی‌ها نیروهای دولتی را در مناطق مهم، از جمله منطقه دریای سرخ، عقب راندند و این وضعیت علاوه بر تشدید درگیری داخلی یمن، بر درگیری میان حوثی‌ها و عربستان سعودی نیز تأثیر گذاشته و کشتیرانی در دریای سرخ را مختل کرده است.
او همچنین به حملاتی از عراق اشاره می‌کند که به گفته عربستان سعودی، در جریان آن خط لوله شرق ـ غرب این کشور برای چند روز از مدار خارج شد. با این حال، وکیل تأکید می‌کند که ایران تاکنون به‌طور مستقیم وارد هیچ‌یک از این دو درگیری نشده است. به اعتقاد او، ایران در شرایطی که روندهای دیپلماتیک در جریان است، نمی‌خواهد درگیری را دوباره فعال یا گسترده کند.
عربستان؛ نگرانی همزمان از جنگ ایران و بحران یمن
او در بخش دیگری از گفت‌وگو، جنگ با ایران را چالشی بزرگ برای عربستان سعودی و دیگر کشورهای خلیج فارس توصیف می‌کند. به گفته او، این جنگ فشارهای اقتصادی و امنیتی گسترده‌ای بر کشورهای منطقه وارد کرده که در دهه‌های اخیر سابقه نداشته است. در دولت عربستان این نگاه وجود دارد که ترامپ بدون توجه کافی به منافع و روابط کشورهای خلیج فارس، تحت تأثیر بنیامین نتانیاهو، نخست‌وزیر اسرائیل، وارد جنگ با ایران شده است.
به گفته وکیل، عربستان سعودی و دیگر کشورهای خلیج فارس در جریان درگیری با ایران تلاش کرده‌اند دولت ترامپ را از بازگشت به درگیری نظامی بازدارند و در تماس‌های خود هشدار داده‌اند که حمله به زیرساخت‌های حیاتی ایران می‌تواند واکنش ایران علیه کشورهای منطقه را به دنبال داشته باشد. او می‌گوید کشورهای عربی خلیج فارس همچنین در ایجاد کانال‌های دیپلماتیک مورد استفاده در مذاکرات کنونی ایران و آمریکا نقش داشته‌اند.
ریاض خود را به اندازه کافی برای تحولات یمن آماده نکرده بود و توان نیروهای یمنی را بیش از حد برآورد کرد. اختلاف عربستان و امارات در دسامبر گذشته و خروج امارات از جنوب یمن نیز به تضعیف بیشتر نیروهای دولت یمن منجر شد. عربستان در سال‌های گذشته تصور می‌کرد زمان به نفع این کشور است و می‌تواند در برابر حوثی‌ها زمان بخرد، اما توان نظامی حوثی‌ها را به‌درستی ارزیابی نکرد. به گفته وکیل، در سال ۲۰۲۲ میان حوثی‌ها و عربستان آتش‌بس برقرار شد و پس از آن نیز مذاکراتی انجام گرفت، اما این روند پس از ۷ اکتبر تا حد زیادی متوقف شد. در ادامه، درگیری‌های مختلف منطقه‌ای به یکدیگر سرریز شدند و عربستان در شرایطی قرار گرفت که برای آن آمادگی کافی نداشت.
احتمال تکرار سناریو جنگ ناتمام
در پایان این گفت‌وگو، وکیل درباره چشم‌انداز پس از انتخابات میان‌دوره‌ای آمریکا می‌گوید که از نظر او انتخابات لزوماً تغییری در وضعیت ایجاد نخواهد کرد و احتمال دور دیگری از درگیری نظامی با ایران وجود دارد. او معتقد است زمان وقوع چنین درگیری می‌تواند به تحولات سیاسی داخلی آمریکا و نتیجه انتخابات بستگی داشته باشد و در عین حال تأکید می‌کند که ممکن است در این ارزیابی اشتباه کند.
وکیل همچنین هشدار می‌دهد که تداوم حضور و عملیات آمریکا برای تسهیل عبور و مرور در تنگه هرمز، هزینه‌های اقتصادی و نظامی قابل توجهی به همراه خواهد داشت و منابع آمریکا را از دیگر درگیری‌ها دور می‌کند. به گفته او، ادامه این وضعیت می‌تواند در نهایت به یک درگیری طولانی‌مدت شبیه جنگ روسیه و اوکراین تبدیل شود؛ سناریویی که به اعتقاد وی پیامدهای دشواری برای منطقه خواهد داشت.
به کانال تلگرام هم میهن بپیوندید
به کانال بله هم میهن بپیوندید
به کانال روبیکا هم میهن بپیوندید
