جنبش اجتماعی و بیقراری ادواری طبقه عمودی
روزنامه هممیهن ، منتشر کننده آخرین و بروزترین اخبار داخلی و خارجی.
محمدمهدی مجاهدی
استاد علوم سیاسی
در پرداختن به پیشفرضهایی که این روزها در مورد ناآرامیهای اخیر مطرح میشود، میتوان آنها را به سه دسته پیشفرضهای نسلی، پیشفرضهای جنسیتی و پیشفرضهایی که این رویداد را استثنایی و متمایز از رویدادهای قبلی میبینند، تقسیمبندی کرد. عامل اصلی این اتفاقات بیاعتنایی ساختارمند و بیاعتمادی مداوم به علوم انسانی است که منجر به نشناختن وقایع و جامعه از جانب حکومت شده و به خطای شناختی و غافلگیری مدام ساختار سیاسی در برابر رخدادهایی نظیر بیقراریهای جاری انجامیده است. در بررسی ابعاد این دوره از ناآرامیها باید آن را یک حلقه برجسته از سلسلهای از پدیدههای بههمپیوسته دانست؛ رویدادهایی که ریشهها و ویژگیهای مشترکی دارند، ادواریاند، مستمر و تکرارشوندهاند، تناسخیاند؛ یعنی هر نوبت با چهره جدیدی رخ میدهند و به زبان جدیدی سخن میگویند. ماهیت تناوبی دارند و خودانگیختهاند؛ یعنی بدون طراحی پیشینی و سازماندهیاند، ولی همگی ریشههای مشترکی از جنس اقتصاد سیاسی و روانشناسی اجتماعی و جامعهشناسی سیاسی دارند. این پدیده، پدیدهای شناختهشده در علوم انسانی است که در سالهای گذشته قابل پیشبینی بوده است و خود من در مقالهای ناظر بر بیقراریهای سال ۱۳۹۶ با عنوان «بیقراری طبقه عمودی» ابعاد آن را تشریح کردهام.
«ناشهروند بیقرار (precariat) » به مجموعهای ساختنیافته و بینماینده و بهرسمیت شناختهنشده از اعضای جامعه اشاره دارد که شهروندی خود را انکارشده میبینند و حتی خودشان هم خود را شهروند نمییابند و نظام سیاسی هم این جایگاه را در عمل از آنها دریغ میکند. در جامعه ما، پیشتر این گروه بیشتر شاخصههای اقتصادی داشت، ولی در حال حاضر جنبههای هویتی برجستهای پیدا کرده است. بخش مهمی از جوانان و زنان به صرف جوانی و زنانگی به این گروه پرتاب شدهاند. این ناشهروندان بیقرار احساس میکنند خودشان جایگاه روشن و قرار و ثبات ندارند، ولی توانایی و انگیزه کافی دارند که سامان سیاسی و اجتماعی را انکار و بیقرار کنند، چون گویی جامعه و حکومت، قرار قبلی خود را با آنها شکسته است و آنها را به شمار نمیآورد. در نتیجه ایشان هم میخواهند آن قرار قبلی را بر هم بزنند تا شاید ثبات و قرار جدیدی شکل بگیرد که برای ایشان هم «زیستپذیر» باشد و بتوانند در آن (و با آن) زندگی کنند. شعار زندگی در کنار زن و آزادی از همینجا میآید. این «ناشهروند پنداشتهشدگان» از جایگاهی که پیشتر در آن قرار داشتهاند فرو افتادهاند و جایگاه ایشان انکار شده است. این بیقراری وجه مشترک بخشهایی از همه طبقات اجتماعی و اقتصادی جامعهای است که تقریبا 50سال است سالانه از تورم دورقمی رنج میبرد (جز چند سالی در دوره اصلاحات و یک سال پس از دستیابی نظام به توافق برجام)، زیر فشار تحریمهای فزاینده 40ساله است و گرفتار رکود و بیکاری و فقر فراگیر و فشارهای هویتی است.
در واقع بخشی از هر طبقه به طبقات زیرین فروریخته است. در نتیجه یک طبقه عمودی شکل گرفته است که حاصل جمع فروریختگان همه طبقات است. اعضای طبقه عمودی همگی از آن جایگاه طبقاتی و منزلت اجتماعی که پیشتر داشتهاند به پایین فروافتادهاند. در پایینترین طراز این طبقه عمودی ما شاهد زیر طبقات (under class) هستیم که فاقد هرگونه جایگاه طبقاتیاند و طبقات فروریخته بالا به نوعی خود را در حال فرو رفتن در هاویه زیرطبقه میبینند، جایی که هویت، زندگی و حقوق فرد از اساس انکار و بلاموضوع میشود. ویژگی این طبقه عمودی این است که نه هویت طبقاتی مشترکی بین همه اعضای آن وجود ندارد و نه چشمانداز مشترکی برای تغییر. هر زیرگروهی از طبقه عمودی، بهدلایل و علل خاص خود، بیقرار و بیقرارگر است و چون احساس میکند چیزی برای از دست دادن ندارد، بروزهای متهورانه دارد.
در این وضعیت افراد حاضر در این طبقه خواسته مشخص و مشترک ندارند و بهطورکلی از مجموعه سامان و قرار حاکم ناراضیاند. بنابراین، ما با یک جنبش اجتماعی به معنای متعارف در علوم سیاسی و علوم اجتماعی سروکار نداریم. در واقع، اگر ما جنبش اجتماعی میداشتیم، اساسا با بیقراریهای ادواری طبقه عمودی مواجه نمیشدیم. جنبشهای اجتماعی پایگاه و بدنه مشخص، خواست معین، نمایندگان شناختهشده و قابل مذاکره و مخاطب خاص دارند و اول و آخر آنها رؤیتپذیر است. ولی به علت نابودی شرایط امکان شکلگیری هر نوع جنبش اجتماعی در جامعه، الان ما با بیقراری طبقه عمودی مواجهایم که هیچیک از ویژگیهای یک جنبش اجتماعی را ندارد. بنبست جنبشهای اجتماعی، اول ما را به قول آصف بیات با «ناجنبشهای اجتماعی» روبهرو میسازد که خصلت درونریز و درونزا دارند و در قالب سبک زندگی روان و جاری میشوند. ولی در مرحلههای بعد، به نظر میرسد این ناجنبشها برونریز میشوند و مثلا در بستر جامعه ما در شکل بیقراری طبقه عمودی فوران میکنند و چهبسا در پیوند با بیقراریهای مجاور خود، خاصیت برونزایی هم پیدا میکنند. به علل مختلف حکمرانی ما دو ویژگی نامطلوب دارد: هم خسته و هم گسسته است. خستگی ساختار سیاسی نتیجه از کار افتادن گردش نخبگان، کُندی چرخه نوسازی سیاستها و توقف تدریجی چرخه جوانسازی سیاستگذاران و کارگزاران است. گسستگی ساختار سیاسی به این معنی است که دستگاه تصمیمگیری تقریبا بر سر حل هر مسئله خُرد یا کلانی انسجام درونی خود را از دست میدهد و گسسته میشود و در نتیجه یا نمیتواند بر سر تصمیم مناسبی به اجماع برسد، یا اصلا به هیچ تصمیم مناسبی نمیرسد و پروندههای بسیاری بلاتصمیم رها میشود. این گسستگی علل مختلفی دارد. یک علت عمده این وضعیت سودبری و سوداگری و تعارض منافع مهارنشده درون چرخه سیاستگذاری و اجراست که عملا سیستم را بحرانزا و بحرانزی میکند و تداوم اقتصاد سیاسی غارتی - غنیمتی را برای گروههای ذینفع و ذینفوذ سودآور میسازد.
در چنین شرایطی ما با وارونگی مفهوم امنیت روبهرو هستیم، چرا که امنیت در خدمت توسعه نیست، بلکه برعکس، توسعه در خدمت امنیت است. مسئولیت ناشی از اخلاق آکادمیک ضروری است که پژوهشگران علوم انسانی و تحلیلگران اجتماعی بکوشند که تحلیلهایشان بخشی از چرخه کشف بهنگام مسائل جامعه و سیاست و حل بهینه آنها باشد. تحلیلهایی که به سیستم سیاسی، آرامش کاذب میدهد یا به جامعه، اضطراب کاذب وارد میکند، هر دو بخشی از مسئلهاند، نه بخشی از راهحل.