نه جنگ، نه صلح، و نه برنامه
حاکمیت دستکم برای خودش باید روشن کرده باشد که اقتصاد، معیشت و صبر اجتماعی تا کجا کشش دارد و از کجا به بعد آسیبها جبرانناپذیر میشود.
مدتهاست که پس از تأکید رهبری، از رئیسجمهور و رئیس مجلس تا وزیر امور خارجه و برخی فرماندهان، همه این جمله را تکرار میکنند که «وضعیت نه جنگ، نه صلح نمیتواند و نباید ادامه پیدا کند.» این سخن درست است و بعید است هیچ عاقلی در آن تردید داشته باشد. اقتصادی که سالها زیر فشار تحریمهای سنگین بوده و اکنون با محدودیتهای فزاینده در مبادلات دریایی و ترانزیت زمینی نیز روبهروست، بازاری که هر روز با خبر و شایعه جنگ دستخوش نوسان میشود و مردمی که نمیدانند فردای معیشتیشان چه خواهد بود، بیش از این تاب بلاتکلیفی را ندارند.
اما تکرار مدام این جمله، تنها بازگفتن دردی است که هنوز کسی نسخهای برای درمانش ننوشته است. برای پایان دادن به این وضعیت چه باید کرد؟ قرار است بجنگیم یا صلح کنیم؟ منتظر تصمیم آمریکا نشستهایم یا خودمان برنامه و ابتکاری داریم؟ هدف نهایی سیاست خارجی کشور چیست و از چه مسیری باید به آن رسید؟ مسئولانی که هر روز از ضرورت پایان این وضعیت سخن میگویند، کمتر توضیح دادهاند که این هدف با چه راهبردی، در چه افقی و با چه هزینهای محقق خواهد شد.
تا امروز تنها پاسخی که شنیدهایم، تأکید پیاپی بر «هفت شرط» بوده است. این شروط ریشه در تفاهمنامه اسلامآباد دارد، اما آن تفاهمنامه به هر دلیل و به هر تقدیر امروز کمجان شده و دستکم از سوی طرف آمریکایی بیاعتبار اعلام شده است. شرط گذاشتن در هر مذاکرهای طبیعی است، اما شرط جای راهبرد را نمیگیرد. وقتی فقط تکرار میشود که این شروط باید پذیرفته شود و از هیچ راه بدیلی سخن به میان نمیآید، حق داریم بپرسیم تا کی باید منتظر بمانیم که آمریکا شرایط ما را بپذیرد.
به نظر میرسد اکنون زمان آن رسیده است که این فهرست هفتگانه، بهجای شروطی غیرقابل مذاکره که باید یکجا پذیرفته شود، بهعنوان چارچوب خواستههای ایران در مذاکره مطرح شود، چارچوبی که درباره ترتیب اجرا، زمانبندی، تضمینها و شیوه تحقق آن بتوان گفتوگو کرد. این به معنای چشمپوشی از منافع ملی نیست، بلکه به معنای تفکیک هدف از ابزار رسیدن به آن است. پافشاری بر هدف ضروری است، اما پافشاری بر یک روش واحد، لزوماً عقلانی نیست. اگر توافق جامع در شرایط فعلی دشوار است، آیا نمیتوان برای توافقهای محدود، مرحلهای و متقابل تلاش کرد؟ حتی بدون توافق نهایی، کاهش تنش، جلوگیری از تشدید بحران، حفظ مسیرهای ارتباطی و حداقلی از ثبات و پیشبینیپذیری، خود بخشی از منافع ملی را تأمین میکند. سیاست خارجی به دو گزینه تسلیم و تقابل محدود نمیشود، و هنرش در یافتن راههایی است که حتی در شرایط دشوار، هزینهها را بکاهد و روزنههای تازه بگشاید.
اگر همچنان بر این شروط به عنوان مجموعهای غیرقابل مذاکره پافشاری کنیم، احتمال رد آنها از سوی ترامپ را باید بسیار جدی گرفت، بهویژه با شناختی که از منش سیاسی او داریم. ترامپ دستکم تا بهمن ۱۴۰۷ در کاخ سفید خواهد بود و کشور نمیتواند راهبرد خود را بر انتظار برای پایان دوره یک فرد در آمریکا بنا کند. اگر تا آن زمان تغییری در سیاست واشنگتن رخ ندهد، برنامه ما برای این دو سال چیست؟ آیا قرار است همچنان زیر همین فشارها و محدودیتها بمانیم؟ اگر چنین است، آیا بهتر نیست تبعات این انتخاب، از معیشت و اشتغال تا تولید و سرمایهگذاری، شفاف و بیپرده با مردم در میان گذاشته شود؟
و آیا تدوین یک برنامه ملی برای مدیریت این شرایط، با مشورت کارشناسان و صاحبنظران، ضرورت ندارد؟ مردمی که قرار است هزینه یک انتخاب ملی را بپردازند، باید اطمینان داشته باشند که این هزینه عادلانه توزیع میشود و صاحبان قدرت و ثروت نیز به اندازه توان و مسئولیت خود در آن سهیماند، و دستکم بدانند چگونه، برای چه و تا کی.
از همه مهمتر، آیا تصمیمگیران از تابآوری کشور و ملت برای دو سال دیگر اطمینان دارند؟ تابآوری را نه با شعار میتوان سنجید و نه فقط با شاخصهای نظامی و امنیتی. حاکمیت دستکم برای خودش باید روشن کرده باشد که اقتصاد، معیشت و صبر اجتماعی تا کجا کشش دارد و از کجا به بعد آسیبها جبرانناپذیر میشود.
اما در کنار تکرار مدام این سخن که وضعیت نه جنگ و نه صلح نباید ادامه یابد، همچنان بر طبل جنگ نیز کوبیده میشود. از یک تریبون از پایان بلاتکلیفی سخن گفته میشود و از تریبونی دیگر از تکلیفی معین، جنگ تمامعیار و قاطع. مردم کدام را باور کنند و خود را برای کدام آماده کنند، جنگ، صلح یا تداوم وضعیتی که همه از ضرورت برونرفت از آن سخن میگویند؟ پایان دادن به این وضعیت با تکرار ممکن نیست و تصمیم، راهبرد و برنامه میخواهد، برنامهای که روشن کند کشور چه میخواهد، از چه مسیری به آن میرسد و اگر آن مسیر به نتیجه نرسید چه گزینهای پیش رو دارد، و هزینهها و افق زمانی آن صادقانه با مردم در میان گذاشته شود.
شمردن روزها تا پایان دوره ترامپ و گذراندن آنها به تکرار و انتظار، فقط ورق زدن تقویم نخواهد بود. بهمن ۱۴۰۷ فرا میرسد، اما معلوم نیست تا آن روز از تاب و توان این ملت چه باقی مانده باشد.