رادیکالیزه شدن فضای سیاسی
روزنامه هممیهن ، منتشر کننده آخرین و بروزترین اخبار داخلی و خارجی.
ابوالفضل دلاوری
استاد دانشگاه علامه طباطبایی
آنچه در این روزها در ایران جریان دارد، از سالها پیش کموبیش پیشبینی شده بود و راهحلهای پیشگیرانه نیز برای آن ارائه شده بود، اما اصولا توجهی به آنها نشده بود. گویا در این سالهای اخیر جامعه ایران به یکسو مینگریست و به راهی میرفت و نظام حکمرانی به سوئی دیگر و راهی دیگر.
عنوان گفتار من «هزار نکته باریکتر ز مو» است و هدف از انتخاب این عنوان زمینهها و علل و عوامل رویدادهای جاری بسی وسیعتر و عمیقتر از مسئله حجاب و مرگ مهسا امینی و یا جهش نسلی و... است. انباشت مستمر بحرانهای اجتماعی، اقتصادی و سیاسی بهخصوص طی 10سال اخیر در درون جامعه از یکسو و تداوم سیاست تنازع، طرد، انتزاع و خشونت از جانب نظام حکمرانی از سوی دیگر زمینهساز و عامل اصلی بروز ناآرامیهای اخیر است و در این مورد بهویژه بر انتزاع روزافزون نظام حکمرانی از محیط داخلی و خارجی تأکید دارم. چنین انتزاعی موجب شده تا نظام حکمرانی درک چندان درست و دقیقی از واقعیتهای محیط داخلی و خارجی خود نداشته باشد و در یک تصور و تصویر خودساخته به سر بَرَد یا در سایه برخی اولویتهای مُصرانه خود این واقعیتها را نادیده بگیرد یا حتی انکار کند.
چنین وضعیتی بهویژه طی سالهای اخیر از یکسو باعث انباشت حجم عظیمی از نارضایتیها، عصبانیتها و خشمهای پیدا و پنهان در میان اقشار و بخشهای مختلف جامعه بهویژه بخشهایی شده است که فشارهای مضاعفی را تحمل میکردهاند؛ نظیر زنان و جوانان. این بار این نارضایتیها و خشمها با شدت و حدّت بیشتری از گفتار و کردار بخشهای آسیبدیدهتر و نگرانتر جامعه، یعنی زنان و جوانان خود را نشان میدهد. البته این نباید ما را دچار اشتباه سازد که این رویدادها را صرفا به مسائل و نارضایتیهای موردی جنسیتی و نسلی تقلیل دهیم. چنانکه علاوه بر زنان، نوجوانان، جوانان، دانشجویان و دیاسپورای ایرانی (ایرانیان خارج از کشور) و بخشهای دیگری از جامعه نیز آشکار و پنهان و به شکلهای مختلفی با این حرکت همراهی میکنند. با توجه به ویژگیهای نامبرده و همچنین تداوم و نظام گفتاری ناآرامیهای اخیر میتوانیم آن را نه یک شورش موقتی داخلی یا توطئه خارجی؛ بلکه یک حرکت اجتماعی-سیاسی ریشهدار قلمداد کنیم که روز به روز سویههای سیاسی آن بیشتر میشود.
اینکه در نظام گفتاری رایج در این ناآرامیها شاهد خشونت کلامی شدیدی هستیم، فقط بخشی به خرده فرهنگ جوانان حاضر در آن برمیگردد و بخشی دیگر به خشم انباشته و بخشی هم به خشونت کرداری طرف مقابل مربوط است. حذف کامل نیروهای سیاسی میانجی و میانهرو از فضای سیاسی ایران طی سالهای اخیر نیز در رادیکالیزه شدن فضای سیاسی و نظام گفتاری معترضان نقش بسیار مهمی داشته است. نقش رسانهها یا نیروهای خارجی در این ناآرامیها نقشی ثانویه و در حد تلاش برای مصادره کردن یا استفاده احتمالی از آن است و نه نقش ایجادکننده و تداومبخش. بنابراین تقلیل رویدادها فقط به عوامل خارجی که از رسانههای رسمی، عنوان میشود؛ همه مساله نیست.
گرچه این اعتراضات برخی سویههای انقلابی دارد، اما ساختار آن هنوز بهگونهای نیست که بتوان آن را یک جنبش انقلابی نامید که ایران را وارد وضعیت انقلابی کند، زیرا هنوز فاقد ایدئولوژی مشخص، سازمان و رهبری متمرکز است. بنابراین هنوز قابل برگشت است، اما اشتباه است که راه برگشت آن را در تداوم برخورد ببینیم؛ زیرا جمعیت حاضر در صحنه هرچند متمرکز و سازمانیافته نیست، اما نشان داده است که اولا کنترل ارتباطات مانع چندانی برای تداوم آن ایجاد نکرده است و چندان ترسی هم از نیروهای کنترلکننده ندارد و از آنها فرار نمیکند بلکه حتی در مقابل آنها سویه تهاجمی از خود بروز میدهد. بنابراین راه مواجهه با این ناآرامیها صرفا سیاسی است. به نظر بنده باید فضای امنیتی موجود پایان یابد و برعکس عمل شود یعنی اجازه داده شود نیروهای سیاسی میانجی و میانهرو که تاکنون نظارهگر بودهاند وارد فضای عمومی شوند.