زبان پریشی
روزنامه هممیهن ، منتشر کننده آخرین و بروزترین اخبار داخلی و خارجی.
به مناسبت بازپخش سریال «جیران»سریالها و فیلمهای تاریخی از جذابترین و محبوبترین آثار سینمایی هستند که در کنار سرگرمی و جذابیت، آگاهیهای خوبی از تاریخ به مخاطبان خود میدهند. شاهکارهایی نظیر «سربداران»، «بوعلی سینا»، «هزاردستان»، «امیرکبیر» و «روز واقعه» نمونههایی هستند که سالها در خاطر علاقمندان خواهند ماند.
در این یادداشت به عاشقانهای تاریخی به نام «جیران»، ساخته حسن فتحی میپردازم که نویسندگیاش را خود او و احسان جوانمرد برعهده داشتهاند، اما چنانکه خواهم گفت، قلم نویسندگان و گفتوگوی شخصیتها هیچنشانی از تاریخ و زبان دوره قاجار ندارد. در این سریال با دیالوگهایی آشفته و پریشان روبهرو هستیم که ترکیبی است از تعدادی واژه و اصطلاح تاریخی و زبان امروزی که گاه هیچ سنخیتی با هم ندارند. جز لباس و دکور، تقریبا هیچچیز دیگری در این سریال نیست که نشان دهد با سریالی تاریخی مواجه هستیم و اصلماجرا که دیالوگ است، چیزی شبیه محاوره امروزی است؛ آنهم با زبانی عامیانه، سست، نادرست و آشفته.
نویسندگان تلاش کردهاند با گنجاندن چند واژه و اصطلاح قدیمی مثل «طغرای آزادی»، «استنطاق»، «البت»، «تمشیت» و «مقر آمدن» و نظیر اینها، وجه تاریخی گفتوگوها را پررنگتر کنند. درواقع زبان و لحن در طول سریال یکدست نیست. زبان شخصیتها متناسب با موقعیت اجتماعی آنها نیست. روستایی بیسواد و وزیر دربار، یکجور حرف میزنند و همین مساله شکوه سریال را از بین برده است و درحد یک عاشقانه عامیانه بعضا لوس و خنک پایینش آورده است.
کاربرد برخی واژهها و اصطلاحات درست نیست: صدراعظم برای بیان اوضاع وخیم و آشفته دربار خطاب به شاه میگوید: «دود از دمار همه بلند شده»! که اصطلاحی است مندرآوردی و کاملا غلط. «دمار» هر معنایی که داشته باشد چیزی نیست که بسوزد و دودش بلند شود. وقتی از اصطلاح یا ضربالمثل حرف میزنیم، یعنی یکچیز قراردادی که صورتی ثابت و کاربردی مشخص دارد. جای دیگری علیخان، هنگام استنطاق سیاوش، از تعبیر بسیار عجیب و خندهدار «خطا جُنبون» استفاده میکند و میگوید، بهخطایت اقرار کن و اسم خطا جنبونت را هم بگو! ظاهرا نویسندگان عزیز براساس تعبیر مشهور «قسمت جنبان»، دست به نوآوری زدهاند و خطاجنبان را هم به دایره اصطلاحات زبان فارسی افزودهاند و جالبتر اینکه در یک سکانس، ششبار تکرارش کردهاند. نمونه عجیبوغریب دیگر جایی است که روشن، تعبیر «زیر سیبیل سلطان نقاره زدن» را بهکار میبرد که میدانیم غلط است. اولا «روی یا سر سیبیل شاه نقاره زدن» درست است، ثانیا به معنای مرفه و آسوده زیستن است، نه آنکه روشن در معنای توطئه، دروغ و فریب بهکارش میبرد.
استفاده از شعر، ضربالمثل و اصطلاحات کنایی در دیالوگها، خوش ننشسته و گاه بسیار آزاردهنده است. لغزشهای زبانی و دستوری بسیار است: باز هم صدراعظم میگوید: «اوضاع غلیظتر از این حرفهاست سلطانم»! حتی عامهمردم هم چنین تعبیری را بهکار نمیبرند و واقعا توجیهی ندارد، حتی اگر جناب بازیگر فیالبداهه چنین ترکیبی را بر زبان رانده باشد. از موارد دیگر، اثرپذیری از فضای مجازی است که واقعا از شأن و شوکت سریال میکاهد؛ بهادر خطاب به شازده بصیر میگوید: «مارو دور ننداز ارباب! اینقدرهام که فکر میکنی ما بهدردنخور نیستیم»!
نمونههایی که ذکر شد، فقط مربوط به دو قسمت بیستم و بیستودوم این مجموعه است وگرنه درباره زبان و عناصر دیگر این مجموعه سخن بسیار است و غرضم نشان دادن مهمترین و بزرگترین مشکل فیلمنامه یعنی ضعف دیالوگ بود. قصدم قیاس این اثر با آثار دیگر جناب جوانمرد و آقای فتحی و حتی نویسندگان دیگر نیست؛ چراکه معتقدم هر اثر را باید با خودش، مقتضیات، مناسبات و ویژگیهای خودش مقایسه و تحلیل کرد. آنچه بر زبان شخصیتها جاری میشود، درخور نام و آوازه نویسندگان و دیگر عوامل سریال «جیران» نیست. محدود بودن دایره واژگان، نداشتن سواد و مواد لازم از حوادث تاریخی و ادبی و نیز درک نادرست از مخاطب، از مهمترین عواملی است که میتواند یک اثر هنری، ادبی یا سینمایی را به ابتذال بکشاند و از شکوهش بکاهد. بهنظرم دیالوگمحوری، مهمترین عنصر یک سریال یا فیلم تاریخی میتواند باشد. زبان و لحن که پریشان و شلخته باشد، مسلما بخشهای دیگر را هم تحتتاثیر قرار میدهد و از کیفیت اثر میکاهد.