روایتسازی پیشاجنگ: روایت به مثابه میدان نبرد
جنگ به چیزی بیشتر از توان نظامی نیاز دارد: مشروعیت داخلی، بینالمللی و اخلاقی. این مشروعیت میتواند در فرایندی طولانیمدت ساخته شود که آن را «روایتسازی پیشاجنگ» مینامیم.
جنگ پیش از پرتاب موشکها آغاز و پس از آتشبس ادامه مییابد. جنگهای مدرن، تنها در جغرافیا رخ نمیدهند؛ حوزه شناختی، افکار عمومی و حافظه جمعی نیز میدان نبردی هستند همپای میدان نظامی. هر آنچه در میدان عملیاتی رخ میدهد، در میدان روایی، در ذهن مخاطب معنا میگیرد. روایتها در تعیین اینکه یک عملیات نظامی، دفاع مشروع است یا تجاوز، پیروزی است یا شکست، آتشبس است یا تسلیم، نقش دارند.
جنگ به چیزی بیشتر از توان نظامی نیاز دارد: مشروعیت داخلی، بینالمللی و اخلاقی. این مشروعیت میتواند در فرایندی طولانیمدت ساخته شود که آن را «روایتسازی پیشاجنگ» مینامیم. در این فرایند، یک بازیگر سیاسی تصویری از طرف دیگر میسازد که اعمال خشونت علیه آن، ضروری، عقلانی و اخلاقی به نظر برسد. روایتها به تنهایی جنگ ایجاد نمیکنند؛ اهداف استراتژیک، فرصت سیاسی، محاسبه قدرت و رفتار طرف مقابل را به داستانی قابل قبول برای جامعه ترجمه میکنند.
در شکل عریان پروپاگاندا، گزارهای مانند «آنها دشمن هستند» تکرار میشود؛ در روایتسازی، جهانی ساخته میشود که چرایی و چگونگی دشمن بودن در آن تثبیت شده است. رسانهها، گزارشهای امنیتی، نهادهای فکری و صنعت سرگرمی در این فرایند مشارکت دارند. یک دولت فقط اعلام نمیکند که «باید حمله کنیم»؛ پیشتر میکوشد جهانی بسازد که حمله در آن گریزناپذیر باشد. معرفی مسئله به عنوان «تهدید وجودی»، پذیرش عبور از قواعد عادی سیاست را آسانتر میکند.
روایت، آزادی عمل راهبردی میسازد و چهار کارکرد اصلی دارد: تثبیت دشمن، مشروعسازی خشونت، مدیریت افکار عمومی و شکل دادن به حافظه جمعی. مخاطب، رخدادهای جدید را در قالبی از پیش ساخته تفسیر میکند؛ عباراتی مانند «دفاع پیشدستانه» و «خسارت جانبی» حساسیت نسبت به خشونت را کاهش میدهند؛ و حتی پس از پایان عملیات، نزاع برای تعریف معنا و پیروز جنگ ادامه مییابد. تاریخ را فقط طرف برنده نمینویسد؛ روایت برنده نیز در نوشتن آن سهم دارد.
عراق در سال ۲۰۰۳، نمونه روشنی از این سازوکار است. پس از جنگ خلیج فارس، تحریمها، پرونده تسلیحاتی و خشونتهای رژیم عراق، تصویر صدام را به عنوان تهدید تثبیت کردند. حملات ۱۱ سپتامبر امکان پیوند دادن عراق، القاعده، تروریسم و سلاحهای کشتار جمعی را در یک زنجیره معنایی فراهم کرد. گزارشهای امنیتی و پوشش رسانهای به روایت اعتبار بخشیدند؛ احساس فوریت، ضرورت اقدام را ساخت و وعده آزادسازی مردم عراق و دموکراسی، چارچوب اخلاقی جنگ را تکمیل کرد. پس از حمله و پیدا نشدن ذخایر ادعایی سلاحهای کشتار جمعی، تاکید بر حذف صدام و ایجاد ثبات پررنگتر شد. روایت با تغییر مرکز ثقل خود، برای حفظ مشروعیت جنگ تلاش کرد.
اما هر روایت تهدیدی به جنگ منجر نمیشود. روایتها میتوانند پشتوانه تحریم، فشار دیپلماتیک، عملیات محدود یا تقابلی دیرپا و هویتی باشند؛ چنانکه در ونزوئلا و کوبا دیده میشود. کارکرد آنها، فراهم کردن «آمادگی راهبردی بدون تعهد اقدام» است. همزمانی پختگی روایت، آمادگی نظامی و فرصت سیاسی میتواند احتمال جنگ را افزایش دهد، اما روایت، جای محاسبه هزینه و فایده را نمیگیرد.
در مورد ایران نیز زمینههای روایی رویارویی با آمریکا طی دههها شکل گرفته است: از اشغال سفارت آمریکا تا برنامه هستهای، تنشهای منطقهای، گروههای نیابتی و تحریمها. گزارشهای نهادی و پوشش رسانهای، این موضوعات را در تصویر یک تهدید بینالمللی کنار هم قرار دادهاند. رخدادهایی مانند حملات آرامکو، ۷ اکتبر و تنش با اسراییل نیز در این چارچوب بازخوانی شدهاند؛ قرار گرفتن آنها در یک روایت، به معنای اثبات مسئولیت مستقیم ایران در همه آنها نیست. پیامهای مربوط به نزدیک بودن دستیابی به سلاح هستهای، احساس فوریت میسازند و ارجاع به آزادی مردم، به اقدام نظامی چارچوب اخلاقی میدهد.
این مسیر همواره به جنگ نرسیده است؛ هزینه اقتصادی، وضعیت بازار انرژی، فرصت سیاسی و مخالفتهای داخلی و خارجی بر تصمیم اثر میگذارند. حملات ژوئن ۲۰۲۵ و فوریه ۲۰۲۶ را نیز باید در کنار این عوامل فهمید. پس از کاهش درگیری یا آتشبس، روایتها برای تعریف پیروزی، بازدارندگی و تابآوری بازسازی میشوند و نزاع بر سر حافظه جمعی ادامه مییابد.
روایتها همچنین شاخص هشدارند. عبور زبان سیاسی از «اختلاف» به «تهدید وجودی» و سپس «ضرورت اقدام فوری»، میتواند از گسترش مقبولیت گزینه نظامی خبر دهد؛ اما پیشبینی قطعی جنگ نیست. بررسی کلمات، گویندگان و مخاطبان، باید در کنار تحرکات نظامی، شرایط اقتصادی و دیپلماسی قرار گیرد.
پلتفرمها این میدان را پیچیدهتر کردهاند. اکنون دولتها تنها راویان جنگ نیستند؛ دیاسپورا، اینفلوئنسرها، سربازان، قربانیان و تولیدکنندگان محتوا نیز مشارکت دارند. روایتها طی چند دقیقه شکل میگیرند و محتوای عاطفی و تکاندهنده، با کمک الگوریتمها، مجال بیشتری برای انتشار مییابد. هوش مصنوعی نیز تولید و تکثیر محتوا را آسانتر کرده است. حاصل میتواند شکلگیری روایتهای موازی و تشدید قطبیشدن جامعه باشد.
همه خبرها جعلی و همه تهدیدها ساختگی نیستند؛ اما حقیقت در قالب روایت سازماندهی میشود. راستیآزمایی خبر ضروری است، ولی کافی نیست. باید پرسید چه چیزی برجسته شده، چه چیزی حذف شده و کدام نتیجه از پیش بدیهی فرض شده است. ما فقط مخاطب خبر نیستیم؛ هدف جنگ شناختی نیز هستیم. پرسش اصلی این است: این روایت چه گزینهای را برای فردا مشروع میکند؟