محمدجواد ظریف:آغازکنندگان جنگ هیچگاه به اهدافشان نمیرسند
محمدجواد ظریف با اشاره به تجربه خود از سالهای جنگ ایران و عراق و حضور در نمایندگی جمهوری اسلامی ایران در سازمان ملل متحد، گفت: تاریخ نشان میدهد جنگها معمولاً نهتنها به اهدافی که آغازکنندگانشان در نظر دارند نمیرسند، بلکه پیامدهای گستردهای برای مردم کشورهای درگیر و حتی سایر نقاط جهان به همراه دارند. او تأکید کرد که مهمترین سرمایه ایران مردم هستند و کشور باید با اتکا به این سرمایه، از فرصتهای موجود برای تأمین منافع ملی و خروج از شرایط جنگی استفاده کند.
محمدجواد ظریف با اشاره به تجربه خود از سالهای جنگ ایران و عراق و حضور در نمایندگی جمهوری اسلامی ایران در سازمان ملل متحد، گفت: تاریخ نشان میدهد جنگها معمولاً نهتنها به اهدافی که آغازکنندگانشان در نظر دارند نمیرسند، بلکه پیامدهای گستردهای برای مردم کشورهای درگیر و حتی سایر نقاط جهان به همراه دارند. او تأکید کرد که مهمترین سرمایه ایران مردم هستند و کشور باید با اتکا به این سرمایه، از فرصتهای موجود برای تأمین منافع ملی و خروج از شرایط جنگی استفاده کند.
به گزارش آوش، ظریف در مراسم رونمایی و معرفی کتاب «تاریخ یک همسایگی؛ روابط ایران و عراق در گذر زمان» با تشکر از دعوت برگزارکنندگان و تبریک به دکتر ماسوری و فیاض زاهد، از تلاشهای نویسندگان کتاب قدردانی کرد و گفت: وجود حدود ۱۸۰ صفحه استناد در این کتاب نشاندهنده پشتوانه پژوهشی و قوت آن است. همچنین نمایه پایانی کتاب امکان دسترسی به موضوعات و مطالب موردنظر را فراهم میکند. او افزود که از مطالعه کتاب و سخنان دیگر حاضران در نشست بهره برده است.
وی با اشاره به تجربه شخصی خود از دوران جنگ گفت: درست پس از آزادسازی خرمشهر، برای گذراندن دوره دکتری وارد نیویورک شدم و به درخواست مرحوم رجایی خراسانی، نماینده وقت ایران در سازمان ملل متحد، بهعنوان کارمند محلی در نمایندگی مشغول به کار شدم. نخستین مسئولیتی که به من واگذار شد، پیگیری موضوع جنگ ایران و عراق در سازمان ملل بود. از سال ۱۹۸۲ شاهد ظلمهایی بودم که در سطح بینالمللی به مردم ایران روا داشته میشد و همواره از اینکه نمایندگان کشور نتوانسته بودند آنگونه که شایسته مردم است از حقوق آنان دفاع کنند، احساس شرمندگی میکردم.
ظریف یکی از موضوعاتی را که به گفته او در کتاب میتوانست با تفصیل بیشتری بررسی شود، عملکرد شورای امنیت سازمان ملل متحد در دوران جنگ دانست و تصریح کرد: شورای امنیت در قبال مردم ایران رفتار بسیار ناعادلانهای داشت. این شورا شش روز پس از آغاز جنگ نخستین قطعنامه خود را صادر کرد؛ زیرا در آن مقطع، در آمریکا و بسیاری از محافل بینالمللی این تصور وجود داشت که ایران ظرف یک هفته شکست میخورد و حکومت آن سقوط میکند.
وی با اشاره به قطعنامه ۴۷۹ شورای امنیت گفت: در این قطعنامه حتی از دو عبارت متداول «آتشبس» و «عقبنشینی» استفاده نشده بود و بهجای آتشبس، از «پایان درگیری» سخن گفته شده بود. همچنین هیچ اشارهای به عقبنشینی نیروها به مرزهای بینالمللی وجود نداشت. به گفته ظریف، در مذاکرات غیررسمی شورای امنیت، نماینده وقت آمریکا با موضعی مخالفت کرده بود که بر خروج نیروهای عراقی از سرزمینهای اشغالی ایران و بازگشت به مرزهای بینالمللی تأکید داشت.
او افزود: تا زمان تصویب قطعنامه ۵۱۲، پس از آزادسازی خرمشهر، اشارهای به مرزهای بینالمللی در قطعنامههای شورای امنیت صورت نگرفت. به این ترتیب، این شورا حدود دو سال مردم ایران را در برابر تجاوز و اشغال تنها گذاشت. ظریف این رفتار را با رویکرد شورای امنیت در قبال تجاوز اخیر آمریکا و اسرائیل به ایران مقایسه کرد و گفت: در جنگ اخیر نیز قطعنامه ۲۸۱۷ صادر شد که گویی اساساً حملهای به ایران رخ نداده و هیچ اشاره ای به تجاوز آمریکا و اسراییل نشده است.
وزیر پیشین امور خارجه با اشاره به استفاده عراق از سلاحهای شیمیایی در جنگ تحمیلی اظهار کرد: با وجود گزارشهای متعدد دبیرکل سازمان ملل متحد که استفاده عراق از سلاح شیمیایی را تأیید میکرد، شورای امنیت در طول جنگ از محکوم کردن صریح این اقدام خودداری کرد. حتی در گزارشها و اسناد بینالمللی نیز تا مدتها از این جنایت بهدرستی نام برده نشد. او تأکید کرد که سکوت در برابر استفاده از سلاح شیمیایی علیه مردم ایران، از جمله مردم سردشت و نیروهای ایرانی، و نیز مردم حلبچه، یکی از نمونههای روشن ناکامی و رفتار دوگانه نهادهای بینالمللی است.
ظریف در ادامه با اشاره به اینکه جنگها معمولاً با تصور پیروزی سریع آغاز میشوند، گفت: از جنگ جهانی اول به این سو، با گسترش جنگ از جبهههای نظامی به سراسر جامعه و تبدیل آن به جنگ تمامعیار، دیگر امکان دستیابی آسان به اهدافی که آغازکنندگان جنگ در نظر دارند وجود ندارد. به همین دلیل نیز کشورها در سال ۱۹۲۸ در پیمان پاریس، جنگ را غیرقانونی اعلام کردند.
وی با اشاره به نمونههای معاصر افزود: آمریکا در سال ۲۰۰۳ با تصور وارد کردن ضربهای سریع و تعیینکننده به عراق، جنگ را آغاز کرد، اما سالها درگیر پیامدهای همان جنگ ماند. در افغانستان نیز آمریکا پس از بیست سال جنگ، ناچار شد با همان نیروهایی مذاکره کند که برای بیرون راندنشان به افغانستان رفته بود.
در جنگ اخیر علیه ایران نیز، به تعبیر باراک اوباما، دونالد ترامپ جنگی را با ادعای مقابله با سلاح هستهای آغاز کرد که وجود نداشت و اکنون به دنبال بازگشایی تنگه هرمز است که پیش از جنگ باز بود.
ظریف تأکید کرد که این تصورِ پیروزی سریع، تنها اشتباه صدام نبود و در جنگهای دیگر نیز تکرار شده است. به گفته او، صدام بر اساس وعدههایی که از برخی مخالفان جمهوری اسلامی، از جمله بختیار و اویسی، دریافت کرده بود، تصور میکرد میتواند در مدت کوتاهی ایران را شکست دهد. همین محاسبه غلط، هزینه سنگینی بر مردم ایران و عراق تحمیل کرد. امروز نیز اشتباه محاسباتی قدرتهای بزرگ با مشاوره برخی خارج نشینان پیامدهایی فراتر از مرزهای منطقه داشته و آثار آن در افزایش قیمت سوخت، تورم و رکود اقتصادی در نقاط مختلف جهان دیده میشود.
وی با اشاره به تجربه نخستین روزهای حضور خود در نمایندگی ایران در سازمان ملل گفت: در آن زمان، حدود دو سال از جنگ گذشته بود و شورای امنیت تازه در آستانه تشکیل جلسه قرار داشت. از تهران دستورالعمل مشخصی برای نحوه حضور در جلسه دریافت نشده بود. در داخل کشور نیز درباره ادامه جنگ پس از آزادسازی خرمشهر اختلافنظر وجود داشت.
ظریف ادامه داد: در آن مقطع، متنی تهیه کردم که در آن به رفتار شورای امنیت اعتراض شده بود؛ اینکه چرا زمانی که سرزمین ایران در اشغال بود، این شورا تهدیدی علیه صلح و امنیت بینالمللی احساس نمیکرد، اما پس از آزادسازی سرزمینهای اشغالی ناگهان نگران صلح و امنیت شد. پیشنهاد من این بود که در اعتراض به این رویکرد، در آن جلسه شورای امنیت شرکت نکنیم. این تصمیم و پیشنهاد، بهتدریج به سیاستی تبدیل شد که جمهوری اسلامی برای شش سال ادامه داد.
او با تأکید بر ضرورت بازنگری در تصمیمهای گذشته گفت: من نیز مانند دیگر تصمیمگیران و مسئولان، اشتباهاتی داشتهام و یکی از آنها همین موضوع بود. باید بپذیریم که تصمیمها گاهی بر پایه تصورات نادرست و ارزیابیهای اشتباه از شرایط گرفته میشوند و ممکن است پیامدهای طولانیمدتی داشته باشند.
ظریف در بخش دیگری از سخنانش به گزارش رسمی دبیرکل سازمان ملل متحد درباره آغاز جنگ اشاره کرد و گفت: برخلاف روایتهای مختلفی که درباره آغاز جنگ مطرح میشود، گزارش رسمی دبیرکل تصریح میکند که با وجود وقوع رویدادهای متعدد، هیچیک از آنها حمله گسترده عراق به ایران در ۲۲ سپتامبر ۱۹۸۰ را توجیه نمیکرد. با این حال، شورای امنیت حتی این گزارش را نیز نادیده گرفت.
وی با بیان اینکه ساختار قدرت در نهادهای بینالمللی تغییر بنیادینی نکرده، تصریح کرد: همان شورای امنیتی که در برابر تجاوز عراق و استفاده این کشور از سلاح شیمیایی سکوت کرد، امروز نیز رفتار مشابهی دارد. از نظر حقوقی، اخلاقی و انسانی، میان قطعنامه ۴۷۹ و قطعنامه ۲۸۱۷ که در پی تجاوز اخیر علیه ایران صادر شد، شباهتهای قابلتوجهی وجود دارد. همچنان قدرتهای سلطهگر بر مناسبات بینالمللی اثرگذارند و کشورها نمیتوانند امنیت و منافع خود را به حمایت دیگران وابسته کنند.
ظریف در پایان با تأکید بر اینکه ایران باید در همه شرایط، چه در جنگ و چه در صلح، بر توان و ظرفیتهای خود تکیه کند، گفت: نه در جنگ و نه در صلح، کسی بهجای ما از منافعمان دفاع نمیکند؛ خودمان باید زمانشناس باشیم و فرصتها را از دست ندهیم. شرایط همواره ثابت نمیماند و پیروزی امروز ممکن است به شکست فردا تبدیل شود.
او افزود: همانگونه که در مقاطعی از جنگ ایران و عراق، از جمله پس از فتح فاو و در عملیاتهای مختلف، دست بالا با ایران بود، نمیتوان تصور کرد که این وضعیت تا پایان جنگ الزاماً ادامه خواهد داشت. یکی از درسهای مهم جنگ، توجه به ناپایداری شرایط و ضرورت استفاده درست از فرصتهاست.
ظریف در جمعبندی سخنانش گفت: باید از تجربه جنگ آموخت که نه در جنگ و نه در دیپلماسی نباید به دیگران اتکا و اطمینان داشت و نباید تصور کرد شرایط همواره به همین شکل باقی میماند. بزرگترین سرمایه ایران مردم آن هستند؛ مردمی که هم در جنگ ایران و عراق، هم در تحولات چهار دهه گذشته و هم در جنگ اخیر با حضور در خیابانها، حمایت خود را از کشور نشان دادهاند. باید با تکیه بر این سرمایه و شناخت درست زمان، بهترین فرصت را برای تأمین منافع ملی و خروج از شرایط جنگی به کار گرفت.