رسانهها و نقد حاکمیت
محمد عطریانفر و بیژن مقدم بررسی کردند
محمد عطریانفر و بیژن مقدم بررسی کردند
«امروز جریان حاکمیت با فضای متفاوتی در حوزه اطلاعات مواجه است، متناسب با این فضا طبیعتا کارکرد و عملکرد حاکمیت در افکار عمومی مورد قضاوت قرار میگیرد. کمتر کشوری در دنیا سراغ داریم که اتاق خبر 24 ساعته داشته باشد تا درباره یک کشور تولید محتوا کنند. گذشته از این اتفاق ما در داخل هم بحران مهارت رسانه داریم، بهنوعی که بعضا تبدیل به تقابل میشود. با کمال تاسف رسانهها به همه نوع موضوعات میپردازند الا موضوعاتی که مربوط به خودشان میشود، کمتر دیده میشود که درباره خود رسانه بحث شود. این موضوع دغدغهای است که نمیتوان درباره آن بیتفاوت بود.» این سخنان بخشی از مقدمهای است که محمد خدادی، معاونت مطبوعاتی وزارت فرهنگ و ارشاد در دولت روحانی برای شروع مناظره میان بیژن مقدم، روزنامهنگار و مدیرمسوول و سردبیر «سایت الف» و محمدعطریانفر، روزنامهنگار و سردبیر اسبق روزنامه همشهری با عنوان «واکاوی تحمل نقد حاکمیت در رسانه» مطرح کرده است. خلاصه این مناظره که در موسسه اطلاعات در ادامه سلسله نشستهای «راه گفتگو» برگزار شده است، در ادامه میآید.
محور اول
محمد عطریانفر:
مصیبت رسانهها نگاه چپ مارکسیستی به آن است
در گذشته نهادهای تولید خبر خیلی محدود بودند. یادم میآید زمانی رسانههایی مانند آسوشتیدپرس، یونایتد پرس، ایپی و فرانسپرس بودند و این رسانهها روزانه میلیونها کلمه تولید و عرضه میکردند. به مدد دنیای دیجیتال و نزدیک شدن انسانها در زندگی شهروندی، اتفاقات مهمی افتاد و نهادهای مولد و کانونهای تولید خبر و محتوا بهحدی گسترده شد که اگر امروز ادعا کنیم به اندازه هر شهروند یک کانون تولید خبر داریم، حرفی به گزاف نگفتهایم و فضا بهگونهای شده است که دیگر بهراحتی نمیتوان سر مخاطب کلاه گذاشت. یونسکو در جدولی که دارد میگوید به ازای هر هزار نفر اگر 130 عدد نشریه تولید شود، عددی معقول به شمار میرود. ما در مقاطعی در دولت اصلاحات به مرز 50 درصد این عدد رسیدیم، اگرچه این آثار زودگذر بود. واقعیت این است که امروز که به گذشته نگاه میکنیم، چیزی که با آن مواجه میشویم بسیار غمانگیز است و این موضوع ریشه در این مسئله دارد که قدرت تولید مطلب برای اقناع مخاطب را ندارند. رسانهها عمدتا اسیر گرفتاریهای روزمره هستند و بیشتر چیزی را عرضه میکنند که شب قبل مخاطب از آن خبر داشته است. اما من میگویم میتوان غیر از این بود و استدلالم در این بحث اینطور است که ما رسانههای غیرخبری در حوزههای مختلف داریم که چون غیرت مدیران آنها بهگونهای است که توانستهاند تولید اختصاصی داشته باشند، توانستهاند مخاطب خاص خودشان را پیدا کنند؛ مصیبتی که امروز بر سر رسانههای ما واقع شده، شاید تاثیر یک فرهنگ چپ مارکسیستی است که آنها جامعه را تغذیه کردند. بزرگانی در اندیشه چپ وجود دارند که کلا نگاه منفی به رسانه داشتهاند؛ که از مارکس گرفته تا آدورنو را شامل میشوند. اینها چون ذهنیت دولتگرای چپ داشتند، اساسا منزلتی برای رسانه قائل نمیشدند. این شخصیتها رسانه را ابزار سرکوب و سلطه میدانستند. واقعیت این است که الان هم این وضعیت را میبینیم، در فضای موجود رسانههایی پایدار میمانند که به لحاظ بازار آزاد، قدرت اقتصاد سالم را ندارند و بیشتر از سمت نهادها حمایت میشوند و به علت همین حمایت از سمت نهادها بیشتر در مقام تایید و توجیه عملکرد آن نهاد هستند.
بیژن مقدم:
تحمل نباشد، بال و پر نقد چیده خواهد شد
وقتی بهعنوان بحث که «تحمل نقد حاکمیت در رسانه» است، میپردازیم، باید به دو موضوع توجه کنیم. یک بخش، خود مقوله نقد است، این واژهای است که در نگاه اول به آن دید مثبتی در دیدگاهها داریم. بخش دوم این است که نقد ابزار توزیع میخواهد که اگر بخواهد موثر باشد این ابزار چیزی جز رسانه نیست. نکته بعد اینکه در معارف دینی ما، مفهوم نقد بهعنوان وظیفه دوطرفه از سمت مردم و حاکمیت شناخته شده است. اساسا نقد در چه جامعهای رشد میکند؟ هر چقدر جامعه آزادتر باشد، زمینههای رشد نقد فراهم میشود. از طرف دیگر زمانی باز هم بالنده میشود که مسئولان تحملشان نسبت به پذیرش و اصلاحگری افزایش پیدا کند. اگر این تحمل نباشد، بال و پر نقد چیده خواهد شد، اگر این تحمل نقد نباشد، افراد و رسانه خود را سانسور خواهند کرد. نکته بعدی این است که هر مقدار شنیدن نقد برای افراد و حاکمیت دشوار باشد، حتما میل به تحول و اصلاح کمتر میشود. این شاخص هم مهم است و باید به آن توجه کرد. البته مرزبندی بین نقد و توهین هم ضروری است، اما این مرزبندی سخت است. منتقد در لابهلای نقد، توهین میکند و میگوید من نقد کردهام. حاکمیت وقتی نگاه میکند میگوید که این نقد نبوده و توهین کرده است. این بزنگاهها باید درباره آن حرف زده شود، حتی ممکن است جاهایی به مرزهای نگفتنی نزدیک شویم، اما حاکمیت باید میزان سعهصدر خود را افزایش دهد. طی سالهای اخیر با برخی مسئولانی روبهرو شدهایم که گفتهاند من در طول دوران خدمت از هیچ رسانهای شکایت نخواهم کرد و اگر شکایتی بوده آن را پس میگیرم. این نگاه رشد یافته است، معنی این حرف این نیست که منتقد اشتباه نمیکند، به این معنی است که آن مسئول میداند که این هدیه است و راه مهمی را باز میکند که هدف بزرگ و آرمان مهمتری بهدنبال آن است.
محور دوم
محمد خدادی: یکی از مشکلاتی که پیرامون نقدِ حاکمیت، امروز خودش را بیشتر نشان داده، رسانهدار شدن دستگاههاست. وقتی دستگاهی که خودش متولی کاری است، رسانه تاسیس میکند، قاعدتا اهدافی دارد. امروز ما با این مسئله مواجه هستیم؛ به گونهای که این موضوع تا پایینترین سطوح رفته است. قاعدتا چنین رسانهای نمیتواند دغدغه نقد داشته باشد. پنج کشور شورای امنیت هر کدام یک خبرگزاری دارند، اما ما 41 مجوز خبرگزاری داریم، درحالی که با استاندارد خبر، یک خبرگزاری هم نداریم. یا ما 400 مجوز روزنامه سراسری داریم که تیراژ چاپی مجموع آنها زیر 500 هزار عدد است، اما هند با 350 میلیون تیراژ یومیه روزنامه، 50 روزنامه دارد. چقدر رسانهدار شدن دستگاهها و دولتی شدن مانع از موضوع نقد، مهارت نقد، استفاده از نقد و مهمتر از همه فرهنگ نقد در جامعه شده است؟
محمد عطریانفر: باید نسبت حاکمیت با رسانه حل شود
ما در مقام آسیبشناسی باید دو سطح از بحث را تفکیک کنیم. یک بخش به مفردات برمیگردد که به آن اشاره شد که نهادهای اجرایی میآیند و برای خودشان حریم درست میکنند. اگر بخواهیم مسئله را عمیق نگاه کنیم، واقعیت این است که ما تا نتوانستهایم نسبت حاکمیت را با مقوله رسانه در کشور مشخص کنیم، هر بحثی ما را دچار رهزنیای میکند؛ آن هم به سمتی که راهی پیدا نشود. سوالی که ما با آن مواجه هستیم این است که آیا میتوانیم به حاکمیت اثبات کنیم رسانه و در ادامه آن احزاب و نهادهای مدنی از مولفههای تعیینکننده در جامعه هستند؟ آیا میتوانیم به رسانه اصالت دهیم و بگوییم که جامعه نمیتواند از این نهاد محروم باشد؟ تا این مسئله حل نشود نمیتوانیم پاسخ روشنی بدهیم. من باور دارم که در وضعیت حکومت کردن در جهان معاصر، سهم بزرگی از کنشها و واکنشها و شباهتها وجود دارد. این دلالت میکند که ما در مقوله نسبت بین رسانه و حاکمیت هم زبان مشترک جهانی را بهرسمیت بشناسیم، اما آیا میپذیریم که رسانه ابزاری است فیمابین رأس قدرت که حاکمیت است و قاعده هرم، که مردم هستند؟ عملکرد دستگاههای اجرایی برای برپایی رسانه میتواند مانع باشد اما تا زمانی که اصل کلی حل نشود و حکومت نپذیرد که رسانه بهعنوان ابزار قدرتمند موثر میتواند ایفای نقش کند، ما هر تلاشی کنیم راه به جایی نمیبریم. ما ابتدا باید با حاکمیت به توافق برسیم، اگر این توافق رخ نداد تلاش ما در حوزه رسانه اسیر همین داستانهاست. یک مقطعی در گذشتههای دور باور یکی از بزرگان این است که باید از رسانه استفاده شود اما چون جریانی که دلبسته جمهوری اسلامی هستند در حوزه رسانه و فرهنگ رسانه ظرفیت تام و تمام ندارند و در این سرفصل چپ مارکسیستی در ایران موفقتر بوده است، اگر این میدان باز شود، آنها پیشی خواهند گرفت و نیروهای ما قافیه را خواهند باخت. پس ما نباید مقدمات را فراهم کنیم. اما تا چه زمان باید در این نوع نگاه باشیم؟ ما نیازمند استقرار و ثبات هستیم، این جنگی که ما داریم و در مقایسه با غرب دچار علامت سوال و عدم فهم درست هستیم، مگر ما نمیگوییم رسانه دیجیتال به جنگ رسانه مکتوب آمده است، همین اتفاقات در غرب هم رخ داده است. ما اینجا خانهای بنا کردهایم در کنار ساحلی که زیرپای آن شل است.
بیژن مقدم:
با داشتن 41 مجوز خبرگزاری مضحکه شده ایم
من دو سه نکته را از صحبتهای شما (مجری) و آقای عطریانفر وام گرفتهام. رسانه در ذات خود قدرت دارد و فردی که آن را داشته باشد، مسلح میشود. نکتهای که درباره نهادها و دستگاهها اشاره شد، ایراد به ساختار ماست. از نظر من خود دستگاهی که صدور مجوز میکند، بیتوجهترین دستگاه برای رسانه است. شما الان بخواهید مطب بزنید، به نظام پزشکی که بروید، مدرک میخواهد که شما بتوانید مطب بزنید. تنها جایی که از شما تخصص نمیخواهد، همین حوزه رسانه است. روابط قدرت و رانت و ساختار غلط باعث شده که این شرایط ایجاد شود و ما با داشتن 41 مجوز خبرگزاری مضحکه شویم. آن خبرگزاریهایی که مجوز گرفتهاند کجای کار قرار دارند؟ بروید بررسی کنید ببیند چه میکنند. من اعتقاد دارم برخی از آنها از سایت خبری ده نفره ضعیفتر هستند. سال 82 ما خبرگزاری فارس را راه انداختیم، دولت آقای خاتمی روی کار بود و آقای ابطحی ریاست دفتر را برعهده داشت. من سردبیر خبرگزاری فارس بودم و میگفتند شما را قبول نداریم. برخورد با رسانه در همه ادوار بالا و پایین داشته است. ما در دورهای که فارس را راه انداختیم از سمت جریان اصلاحات تحریم شدیم. رفتار دستگاه و دولت همیشه بالا و پایین داشته است. ما امروز برای خروج از اشکالاتی که در گذشته داشتهایم، باید به گذشته برگردیم و این اصلا اشکالی ندارد. نکته بعد این است که ما در نگاه مثبت بین حاکمیت و رسانه مقداری جلو آمدهایم. مثلا بحث شفافیت امروز جدی است و از خیلی از مرزهایی که تابو بوده، عبور کردهایم و الان هم از این مقاومتی که وجود دارد، عبور میکنیم. بحث جریان آزاد اطلاعات، قانون دارد، این قانون است که دستگاهها اطلاعاتی که میخواهید را ارائه کنند. در بحث مبارزه با فساد، برخی رسانهها نقش جدی داشتهاند و الان مطالبه عمومی شده است و به اینجا که رسیدهایم یکی از نقشهای رسانه است که ایفا شده است. حمایت از سوتزنان و افشاکنندگان فساد یکی از مسائلی است که در دنیا سابقه دارد، اما تازه در ایران مطرح شده است. علاوه بر اینکه نباید به کسی که فسادی را افشا کرد حمله شود، باید تشویق هم شود. اینها گامهای خوبی به سمت این هدف است که رسانه قدرتمند شده و حاکمیت به درک ضرورت رسانه رسیده است. نکته آخر این است که هیچ مقام مسئولی نباید کاری که بر عهده دارد را به گردن دیگری بیاندازد و این منحصر به یک نفر نیست.
محور سوم
محمد خدادی: بحثهایی که عنوان شد خیلی جامع و ضروری است و زوایای متعددی دارد. به دو نکته باید توجه کرد؛ رسانه میگوید من نقد میکنم، حاکمیت میگوید تو تخریب و یا یک پله جلوتر توهین میکنی. کار به تقابل میرسد و به نقطهای میرسیم که فلان مسئول خبرنگار را بیرون میکند. این دوگانگی که ایجاد شده در چه چیزی ریشه دارد؟ نکته بعد مهارت بحث در نقد است، رسانههای ما به علت کثرت و رسانهداری و مستأجر بودن مدیران رسانههای دولتی چه مشکلاتی دارند؟ و نکته پایانی این است که قوانین ما چقدر از نقد حمایت میکنند؟
محمد عطریانفر:
قانون رافع مشکل نیست
من چون ذهن مهندسی دارم، برای این موضوع از یک مثال استفاده خواهم کرد و به یک نتیجه منتهی میشوم. وقتی من خودم تنها زندگی میکنم و بهعبارتی زندگی مجردی دارم، هر قاعدهای را میتوانم برای خودم تعریف کنم؛ یعنی هر طور بخواهم غذا میخورم یا میخوابم اما به محض اینکه تشکیل خانواده میدهم، اجازه ندارم هر طور بخواهم برخورد کنم و باید بهخاطر اینکه دیگر تنها نیستم، یکسری قواعد و قوانین را تعریف کنم و براساس همانها رفتار کنم. از این مثال استفاده کردم تا وارد این بخش از بحث شوم. در عرصه قدرت و حکومت و شهروندان، معادلاتی وجود دارد که میگوید یک ملک مشاعی وجود دارد که این ملک نیاز به قواعدی دارد. اینطور نیست که در این ملک مشاع هر کسی به هر نحو که دوست دارد زندگی کند، اگر در محیط مشاع، هر کسی بخواهد ساز خودش را بزند، هیچ زبان مشترکی پیدا نخواهد شد. من بر این باورم که در جایی که قدرت به مفهوم متکثر فراگیر میشود، این قاعده و قانون پایه عرف خواهد شد و عرف ساحتی بالاتر از قانون دارد. در این ملک مشاع قانونی میتواند معتبر و مورد قبول باشد که بر عرف سوار شده باشد. حتی اگر قضاوت هم مبتنی بر عرف نباشد، شکست میخورد. ما چیزی را عرضه میکنیم و یک نفر آن را نقد تلقی میکنیم، یک نفر آن را توهین میداند. اما نکته این است که مرجع تشخیص کجاست؟ ما باید مرجعی برای تعیین اینکه بین نقد، تخریب و توهین چه تفاوتی است و کدام موضوع نقد است و کدام توهین را سرپا و عرضه کنیم؛ چیزی که قبلا بود و مرحوم عسگراولادی در آن حضور داشت. چنین محکی تشکیل شود، حتما در آن دستاورد به دست خواهد آمد. ما اگر بین حوزه پرسشگری و اختیارات یک نسبتی برقرار کنیم، بسیاری از گرفتاریهای ما حل خواهد شد. مصیبت ما این است که نهاد قدرت در یک نقطه قرار دارد و نهاد مسئولیتپذیر جای دیگری است. در بخش قوانین هم من نمیدانم بگویم واقعا قوانینی داریم یا نداریم، اما این را میگویم که قانون رافع مشکل ما نیست. تصور کنید امروز مجلس بیاید و بگوید ما از نقاد حمایت میکنیم، این وقتی در عرصه مصداقسنجی قرار میگیرد، اینجا گیر پیدا خواهد کرد و دچار مشکل میشود. تا زمانی که عنصری که در این میدان نقش تعیینکننده دارد، توسعهیافته و صلاحیت نداشته باشد، هیچ اتفاقی نخواهد افتاد و آن عنصر تعبیر دیگری پیدا خواهد کرد. این داستان را ما قبلا داشتهایم و این دوگانگی و دورفتاری را دیدهایم که ناشی از همان عنصری است که رفتار مساوی انجام نمیدهد.
بیژن مقدم:
نیاز به نهاد واسط داریم
یکی از نکاتی که درباره قانون اشاره شد، باید گفت کار سختی است و همه جا این مشکل وجود دارد که هر چه مینویسند در قالب چند کلمه است و این کلمه قابل توسعه و برداشتهای مختلف است. ما الان چیزی تحت عنوان «تشویش اذهان عمومی» داریم، این تشویش اذهان یعنی چه؟ من خودم به این اتهام دادگاه رفتهام. گفتم این مطلب من را کسی ندیده است، این مطلب را بارگذاری کردم و خودم فهمیدم که اشتباه است و آن را برداشتم. اگر آدم فنی دارید بفرستید تا ببیند این مطلب را چند نفر دیدهاند. 8 نفر مطلب را دیده باشند میشود تشویش اذهان عمومی؟ هر واژهای را قرار بدهیم، قابل توسعه است، مگر اینکه نهاد واسطی مثل هیئت منصفه وجود داشته باشد که بیاید بین منتقد و روزنامهنگار قرار بگیرد و تفسیر کند و آن تفسیر که توسط نهاد واسط ارائه میشود مورد قبول دو طرف قرار بگیرد. نکته بعدی که قابل توجه است، این موضوع است که افراط و تفریط در هر حوزهای بد است. افراط این است که حاکمیت خودش را صاحب حق بداند و منتقد را محکوم کرده و همیشه این موضوع باشد؛ این حرکت افراطی است. تفریط هم این است که بگوییم هر چه رسانه میگوید درست است. من میگویم اساسا مصونیت ایجاد کردن برای هر دستگاه و هر نهادی فسادزا خواهد بود،؛ حالا این دستگاه چه حاکمیت باشد، چه رسانه. اگر مصونیت ایجاد کنید، فساد ایجاد خواهد شد. حرف بعدی من این است که این کاری که میخواهد انجام شود باید مسئولیت دوطرفه ایجاد کند، یعنی من که حرفی را بیان میکنم باید مسئولیت حرف و ادعایم را بپذیرم. بعضی از دوستان همفکر ما با یک مقام قضایی جلسهای داشتهاند و به آن مقام گفتهاند آقا تو را به خدا این را جمع کنید، این همه شکایت از ما میشود و ما این همه به دادگاه میرویم. این حرف را یک رسانه اصولگرا به مقام قضایی زده است. من به آنها گفتم که این چه درخواستی است که مطرح کردهاید. شما صاحب قدرت و قلم هستید، درباره یک فردی مطلبی نوشتهاید و با صدای بلند از بلندگویی که دارید آن حرف را پخش کردهاید اما حالا میآیید و میگویید چرا آن فرد یا نهاد رفته از شما شکایت کرده است؟ من میگویم حق با اوست. من که این حرف را میزنم بارها با شکایت طیفهای مختلف به دادگاه رفتهام. ما روزنامهنگار هستیم و کار ما این است. از یک قاتل تا آدم عادی تا وزیر و قوه از من شکایت کردهاند و رفتهام دفاع کردهام و هیچوقت نگفتهام چرا رفتهاید شکایت کردهاید. اگر برای من مصونیت ایجاد کردید حتما دچار فساد میشوم. نکته بعد این است که چه کسی میتواند نقد کند؟ ما الان با تغییرات فضای رسانهای در جهان در شرایطی هستیم که رسانه بیشناسنامه داریم و نمیدانم چه کسی است. من سه چهار روز تمام دنبال رسانهای بودم که نمیدانستم کیست و چه شناسنامهای دارد؟ من به اینها رسانه بیشناسنامه میگویم، رسانهای که بیمسئولیت است و هیچ ادبیات و حریمی قائل نیست. رسانه هر چیزی که میخواهد نمیتواند بگوید، نمیشود که رسانه به فردی توهین کند و حاضر به پاسخگویی نباشد. اینکه چگونه بگوییم یک بحث مفصلی است که باید افراد صاحب نظر بگویند با چه زبانی باید نقد را بیان کرد. ولی آن زبان و زمانی که باید بیان شود را باید مورد بررسی قرار داد. حتی این مهم است که نقد عمومی صورت بگیرد یا خصوصی باشد. با توجه به این مسائل و برخی عباراتی که گفتم، میتوان برخی برداشتها را کم کرد.
محور چهارم
محمد خدادی: ما درباره نقد حرف زدهایم، اما با بحرانی به نام باج نیوز روبه رو شدهایم که مراجعه میکنند و میگویند ما فلان چیز را میخواهیم و اگر ندهید، تو را رها نمیکنیم. این واقعیتی است که به خصوص در سطوح پایین وجود دارد. این چه رمزی است که رسانههای اصولگرا نقطه قوتی در دولت اصلاحطلب نمیبینند؟ رسانههای اصلاحطلب هم نقطه قوت اصولگرا را نمیبینند و فقط دنبال نقد هستند. این چه پدیدهای است و باید چگونه از آن خارج شویم؟
محمد عطریانفر:
رسانه مکلف به رازداری است
ریشه این موضوع در تمامیتطلبی و تمامیتخواهی است، قاعده همه یا هیچ است. درحالیکه عرصه زندگی این جهان عرصه مشارکت و زندگی و همزیستی است. وقتی ما اسیر این بیماری شویم، نقش خود را خواهد گذاشت. این بیماری باید پیدا و مرتفع شود. من چند آیتم در ذهنم وجود دارد، در آن خطابی که حضرت امیر(ع) به مالک دارد، یکی از فرازها این است که میفرمایند این مردم یکسری خطاهایی ممکن است صورت دهد و هیچکس محقتر از حاکمیت نیست که آن را بپوشاند. همینطور که وکیل موظف به صیانت از حقوق موکلش است، حوزه رسانه هم مکلف به رازداری است، اینکه من هر چه به دستم بیاید بروم آن را پیراهن عثمان کنم درست نیست. واقعیت این است که تا زمانی که روحیه تمامیتطلبی وجود داشته باشد و به قاعده منطقی برنگردیم، این گرفتاریها ادامه خواهد داشت.
بیژن مقدم:
رسانه نباید قربانی انتخابات شود
نکاتی که اشاره شد، بخشی طبیعی است و وجود دارد. یک بخش هم این است که نگاه حزبی و گروهی غلبه پیدا کرده است. ما تقریبا رسانه ارگان نداریم، من پیش از این گفتهام و سعی کردهام اینطور باشم که رسانه فراتر از یک حزب است. رسانه نباید خودش را قربانی یک انتخابات کند. باید از رسانه مراقبت کرد که خودش را نابود نکند، بعضا رسانه رفتار انتحاری دارد و خودش را پای یک انتخابات قربانی میکند.