دین، جامعه و اعتراضات
پژوهشی جامعهشناختی دربارۀ موقعیت دین در اعتراضات سال ۱۴۰۱
پژوهشی جامعهشناختی دربارۀ موقعیت دین در اعتراضات سال 1401
آرمان ذاکری
نویسنده و پژوهشگر
مقدمه
دین در اعتراضات اخیر چه جایگاهی داشته است؟ میان اعتراضات1 اخیر و دین چه نسبتی برقرار است؟
در پاسخ به پرسشهای فوق، مدعیات اصلی این نوشته عبارتند از:
1-تغییرات فرهنگی-اجتماعیِ دهههای گذشته، «زندگی» و «خود» را بهارزشی محوری در جامعۀ ایران بدل ساخته است.
2-دین در بخش مهمی از جامعۀ ایران در پیوند با ارزشیافتن «زندگی» و «خود»، بازآفرینی شده و خصلتی متکثر، گزینشی و «زنانه» یافته است. ویژگی اصلی دین زنانه انتخابگریِ مذهبی در خدمت زندگی است.
3-حرکت اعتراضی «زن، زندگی، آزادی»، دینی نیست و مطالبه و زبان دینی ندارد، اما دینستیز هم نیست، با «دین زنانه» واجد قرابت ترجیحی است و آن را در کنار خود مییابد.
آنچه در پی میآید تلاش برای توضیح این سه مدعا در سه بخش مجزاست. برای رسیدن به این هدف، مسیر زیر را طی خواهم کرد:
نخست توصیفی از ویژگیهای پایهای بخشی از جامعه که اعتراضات در آن جریان یافته است. در این بخش عمدتاً به دادههای جمعیتی مرکز آمار ایران و تحقیقات انجامشده در حوزۀ ارزشها و نگرشهای ایرانیان متکی خواهم بود.
دوم توصیفی از تحولات دینداری در انتهای دهۀ 90. برای دستیابی به این توصیف، با استفاده از آرشیو نورمگز، کلیۀ مقالاتی که از سال 1397 به بعد در آنها کلمۀ «دینداری»، در عنوان یا متن وجود داشته، مطالعه شدند. از بین حدود 700 مقاله، تقریباً 60 مقاله واجد توصیفاتی از وضعیت دینداری بودهاند. تأکید من بر مقالاتی بوده که واجد ویژگی «تعمیم» و «کلیتبخشی» بودهاند. علاوه بر آن از تحقیقات شخصی و تحقیقاتی که از آنها مطلع بودهام، آثار جامعهشناسان دین نظیر دکتر فراستخواه، دکتر سراجزاده، دکتر محدثی و محسن حساممظاهری و نیز برخی گزارشهای رسمی نیز در تکمیل تحلیل خود استفاده کردهام.
سوم توصیفی از دین در جنبش. برای این توصیف به دو تحقیق مقدماتی متکی بودهام. نخست تحقیق منتشرنشدهای از دکتر سارا شریعتی که 20 ترانۀ پرمخاطب این حرکت را از حیث نسبت آنها با دین مورد مطالعه قرار داده است. نکتۀ قابل توجه در مورد این ترانهها آن است که متن برخی از آنها با مشارکت جامعه (انتخاب از میان توئیتها یا درخواست از جامعه برای توصیف خدا) تکوین یافته است. دوم تحقیق شخصی در توئیتر براساس هشتگهای واجد بار مذهبی.
در ادامه این سه بخش را توضیح میدهم.
الف) اعتراضات در کجا رخ داده است؟
این حرکت اعتراضی همۀ کشور را به یکسان درگیر خود نکرده است. مرکز ثقل اعتراضات جامعۀ شهرنشین کشور بوده است. ما با اعتراضاتی کاملاً شهری روبهرو بودیم، نه اعتراضاتی روستایی و دهقانی؛ اغلب با محوریت طبقۀ متوسط فرهنگی و با همراهی بخشهایی از طبقات پایین. مسائل جمعیت معترض در شهرهای مختلف تفاوتهایی داشته است.
از حیث جمعیتی، مطابق یافتههای آخرین سرشماری نفوس و مسکن کشور در سال 1395، جمعیت کشور در این سال 80 میلیون نفر بوده است. از این میان 58 میلیون نفر ساکن شهرها هستند. اگر جمعیت زیر 15 سال ساکن شهرها را به دلیل نرسیدن به سن فعالیت اجتماعی از شمول مطالعه خارج کنیم، با 39 میلیون نفر جمعیت شهرنشین بالای 15 سال روبهروییم.
اما درون این جمعیت چه خبر است؟ در میان این 39 میلیون نفر، 12 میلیون نفر دارای تحصیلات عالیاند. یعنی از هر 3.2 نفر یک نفر دارای تحصیلات عالی است. تحصیلات در جامعۀ شهرنشین ایران تا حد زیادی دموکراتیزه شده و جامعهپذیری دانشگاهی در بخش بزرگی از جامعه تسری یافته است. ویژگیهای جامعهپذیری دانشگاهی، در تحقیقات مختلف، توان بازاندیشی، فردگرایی، تساهل و مدارا و باور بیشتر به جامعۀ سیاسی دموکراتیک اعلام شده است.(جواهری، 1400) مشروعیت فرهنگی، در محیطهای اجتماعی و خانوادگی با همین اقشار تحصیلکرده است.
توزیع زنان و مردان در میان تحصیلکردگان تقریباً برابر است: 47.5 درصد زنان در برابر 52.5 درصد مردان. با توجه به گسترش آموزش عالی در دهههای 70 و 80، عمدۀ فارغالتحصیلان و دانشجویان دهۀ شصتی و دهۀ هفتادی و دهۀ هشتادیاند. بنابراین بستر این اعتراضات، جامعۀ جوانِ اغلب تحصیلکردۀ شهری است. پسِ پشتِ فرهنگیِ این حرکت دانشگاه است.
این جامعه امروز با مشکل اشتغال روبهروست. درصد اشتغال برای مردان تحصیلکرده 52 درصد کل جمعیت تحصیلکرده و برای زنان فقط 24 درصد است. این درصد برای مردان در کل جامعه شهرنشین 55 درصد و برای زنان فقط 10 درصد کل جامعه شهرنشین (جمع جمعیت فعال و غیرفعال) است. بنابراین جمعیت غیرفعال یا بیکار در جامعۀ شهرنشین گسترده است. در میان جمعیت شاغل نیز مشاغل اغلب موقتیسازیشدهاند و ما با پدیدۀ «بیثباتکاری» روبهروییم. جوانان تحصیلکرده آیندۀ روشنی پیش رویشان ندارند و انتظارات حداقلیشان در بازار کار برآورده نشده است. بیچشماندازی اقتصادی و فقدان آیندۀ روشن و احساس بدتر شدن مداوم اوضاع، آنها را شدیداً ناراضی کرده است.
از حیث ویژگیهای خانوار، بعد خانوار از 5 در ابتدای دهۀ 70 به 3.4 در سال 95 رسیده است. کاهش سریع بعد خانوار، بهمعنای پیدایش خانوادههای تکفرزند و افزایش فضای خصوصی برای فرزندان است. فرزندانی که در مقایسه با گذشته، از تربیت لیبرالتری برخوردار بودهاند، در خانوادههایی با روابط برابرتر پرورش یافتهاند، در دورهای تربیت شدهاند که هم جامعهپذیری معلمان در مدارس به درجاتی تغییر یافته و هم خانواده و مدرسه دیگر همدست یکدیگر در سرکوب دانشآموز نبودهاند. خانوادهها بیشتر حامی فرزندان بودهاند، بچهها بیشتر از حق و حقوق فردیشان آگاه شدهاند و دشوارتر زیر بار حرف زور میروند. آنها برابری بیشتری در روابط میطلبند و برای قانعکردنشان استفاده از استدلال جای استفاده از اقتدار را گرفته است.
از سویی از حیث فرهنگی با رشد ارزشهای فردگرایانه، «خود» و «زندگی» برای جامعه اهمیت بیشتری یافته است. جامعۀ جوان و حتی نسلهای گذشته، از «ایدئولوژی» جدا شدهاند. غریزۀ صیانت نفس و زندگیخواهی در جامعه و بهویژه در میان نسل جوان بسیار قوی شده است، آنها از خشونت میترسند، نمیخواهند خود را برابر گلوله قرار دهند و جانشان را فدای هیچ آرمانی کنند. برخلاف نسل انقلاب که شعارش «انالحیاه عقیده و جهاد» بود، این نسل نمیخواهد زندگی را فدای هیچ آرمان یا عقیدهای کند. آنها همهچیز را در خدمت زندگی میخواهند. قدرت بازاندیشی و انتقادیشان بسیار بالاست. با هنر پیوند دارند و بیان هنریشان بسیار قوی است. لحظهای از نقد و داوری بقیه باز نمیایستند. آنها مو از ماست میکشند و بههمین دلیل قدرت طردشان بالاست، در متقاعدکردنِ مرددها چندان ساعی و موفق نیستند و همین طردکنندگی زیاد مانع همبستگی و افزایش نیرویشان میشود. در عین حال همین نیروی انتقادی و طردکننده است که بهرغم بمبارانِ مداوم رسانههای خارج از کشور، این حرکت را قادر ساخته است تا زیر بار پذیرش هیچ نیرویی نرود، مرز آشکاری را با نیروهای سلطنتطلب اعلام کند و آنها را
وادار کرده است تا لااقل در کلام بهطور صریح از ایدۀ تشکیل سلطنت عقبنشینی کنند. جامعهپذیریِ دانشگاهی، دشوار سلطنت را بر دموکراسی ترجیح دهد. ادعایِ سیطرۀ رسانههای خارجی بر این حرکت و تقلیلِ واقعیت، به جنگ روایتها، به همین دلیل نادرست است. نوع تربیتِ افراد و زمینۀ مادیِ آنها، مانع از پذیرشِ «هر» روایت یا هر سلبریتیای است که در فضای رسانه حضور دارد. آنها تا حد زیادی رسانهها و سلبریتیها را مصرف میکنند، هر چند گاه تحت تأثیر توهماتِ تولیدیِ آنها هم قرار میگیرند، بهویژه در برآورد نادرستِ زمانِ تغییراتِ بزرگ.
سخن کوتاه؛ با جمعیتی با تحصیلات بالا، به نسبت مدرن، خردمند و زندگیخواه و با توان بازاندیشی بالا روبهروییم، جمعیتی که خودخواه هم هست و همین خودخواهی و قوت غریزۀ صیانت نفس آن را محافظهکار کرده و از خشونت دور میکند. به همین دلیل این قشر، مستعد خشونت گسترده نیست، خشونتش اغلب پراکنده، واکنشی و محدود است و بههیچروی به دنبال تشدید خشونت و افزایش هزینه برای خود نیست. بنابراین ما مطلقاً در این حرکت اعتراضی نه با خشونت گستردۀ روبهروییم و نه با چیزی از جنس «چرخۀ خشونت». انحصار خشونت سازمانیافته همچون گذشته و همچون همهجای دنیا، به دست نیروهای امنیتی است و آنها آن را اعمال میکنند.
علاوه بر آن ما با جنگ مردم علیه مردم هم روبهرو نیستیم. بخشهای مختلف جامعه در محیطهای متعددی مثل خانواده، محیطهای خویشاوندی، روابط دوستانه و روابط محل کار با هم برخورد میکنند و تا حد زیادی با هم کنار میآیند. شواهد گستردهای از طرد افراد مذهبی یا غیرمذهبی از خانواده و محیطهای دوستانه و محل کار در دسترس نیست. بهعکس مادران با فرزندان، دوستان با هم، مذهبی و غیرمذهبی در میان خویشاوندان و در محیط کار اغلب هر چه بیشتر همدیگر را بهرسمیت شناختهاند و «زندگی» فراسوی «اعتقادات» آنها را به هم پیوند زده است. از این حیث حکومت، فرسنگها از جامعه عقب است. همین مسئله تحقق مطالبات حکومت در جامعه را تقریباً ناممکن کرده است.
رشدفردگرایی در فقدان تشکلیابی، میتواند موجب اتمیزاسیون و تودهای شدن جامعه شود و در شرایط ظهور بحرانهای پیدرپی اقتصادی، جامعۀ «فردگرای خودخواه» را به سمتِ اقتدارگرایی، تکوین «شخصیت اقتدارطلب» و پذیرش پیشوای نجاتبخش سوق دهد. اما به نظر میرسد در این حرکت اعتراضی سهم زیاد زندگیخواهی، نیروی همبستگیساز زنانه و تربیت و جامعهپذیریِ دانشگاهی، تا اینجا آن را از گرایش به اقتدارگرایی مصون نگاه داشته است. از این حیث تصویر هیولاواری که گاه از خیابان ارائه میشود و با بازنماییهای هالیوودی همچون ایدۀ گیمرها در خیابان پیوند میخورد، را بیشتر باید در پیوند با منافع جریانهای سیاسی ارزیابی کرد.»
ب) دینداران در جامعۀ فعلی چگونهاند؟
در سالهای گذشته در جامعه با وضعیتی طرف بودهایم که «تقدسزدایی» شده است. «عمومیسازی امر قدسی» حریم و حرمت آن را از بین برده است و «حکومتی شدن» آن را با ناکارآمدیهای آن پیوند زده است. نتیجۀ هر دو از بین رفتن اقتدار اخلاقی دین در جامعه بوده است. به موازات این روند، فردگرایی در جامعه افزایش یافته و تأثیر خود را بر شکل دینداری گذاشته است. اغلب پژوهشهای انجامشده دربارۀ دینداری در سالهای اخیر تحولات دینداری را با واژگانی چون متکثر شدن و سیالیت، تنوعپذیری، فردگرایی معرفتشناختی، عرفیشدن، پسامدرن و بریکولاژی شدن، تغییر شکل دینداری، بیشکلشدن، اقتضاییشدن، فردگرا شدن رشد معنویتهای جدید و صوفیانه، کاهش اقبال به دین رسمی، عاطفیشدن، پیوند خوردن با زندگی، نوگروی دینی و دینداری خودمرجع توضیح دادهاند. کاهش میزان مخالفت با حضور در مراسمهایی که در آنها شرعیات زیرپا گذاشته میشوند(بیحجابان حضور دارند، یا مشروب مصرف میشود) با همین وضعیت در پیوند است. این تغییرات به معنای از بین رفتن دین سنتی یا دین عامه نیست. فربهی مناسکی و احیاء دین عامه از دیگر توصیفات صورتگرفته در مورد تحولات دینداری در جامعۀ ایران است.
رشدِ دین عامه و فربهی مناسکی را میتوان واکنشی به بحرانهای اقتصادی دهۀ 90 دانست.
وجه مشترک همۀ این تحقیقات را میتوان در رشد تکثر در دینداری و گزینشی شدن آن دانست. هر چند هیچیک از تحقیقات تداوم حضور دینِ سنتی در بخشهایی از جامعه را نفی نمیکنند. در یک کلام میتوان گفت دینداری در ایرانِ دهۀ 90 در بخشهای بیشتری از جامعه زنانه شده و اقبال به دین رسمی رو به افول بوده است. گزینشگری زنانه دینداری را هر چه بیشتر از یک منظومۀ اعتقادی منسجم به مجموعهای از رفتارها در خدمت زندگی تغییر داده است. دین زنانه عاطفی و پیوندساز است، جزئینگر و منعطف است. مرزبندیهای محکمش کم است و گزینشگریاش بسیار. دین زنانه انتخابگریِ مذهبی در خدمت زندگی است.
همین متکثر شدن و افول اقبال به گفتارهای رسمی را در مسئلۀ حجاب نیز میتوان مشاهده کرد. این مسئله به قدری روشن بوده است که در گزارشهای رسمی نیز مورد تأکید قرار گرفته است. برای نمونه در گزارش مرکز پژوهشهای مجلس شورای اسلامی، با نام «عوامل موثر بر اجراییشدن سیاستهای حجاب و راهکارهای پیش رو»آمده است: «شكلگیری وضعیت جدیدی در نظام ارزشی جامعه نشاندهندۀ شكلگیری نوعی نگرش ضدالزام حجاب در جامعه است. این نگرش كه ناشی از غلبۀ اكثریت بدحجاب در جامعه است با مقاومت پایدار محجبهها در جامعه همراه است كه نزدیک به سه دهه و از سالهای آغازین دهه 1370 در برابر فشارهای اجتماعی مقاومت كرده و تبدیل مسئله حجاب به دال گفتمانی و هویتی امكان تداوم سیاستهای كنترلی را در جامعه فراهم كرده است. وضعیت جدید همان بستری است كه سیاستهای آینده حجاب در تعامل و برهم كنش با آن ایجاد خواهد شد. ویژگی بارز این دوره ظهور اقلیت مخالف حجاب و افزایش حجاب عرفی در جامعه است كه برخلاف دورۀ اول امكان اعمال سیاستهای كنترلی را منتفی میكند. در واقع سیاستهای كنترلی بهشدت وابسته به حد بالایی از انسجام اجتماعی است. در شرایط تضعیف انسجام اجتماعی و
حضور اقلیت نیرومند در جامعه، امكانات سیاستی پیشروی نظام سیاستگذاری محدود شده و تمركز بر جنبههای ذهنی و بینشی افزایش مییابد.»(مرکز پژوهشهای مجلس، 1397: 31) در ادامۀ گزارش وضعیت حجاب در چند حوزۀ مختلف چنین گزارش شده است:
«1- وضعیت ارزشی: ارزش حجاب در جامعه كاهش یافته و نوعی فشار اجتماعی علیه حجاب وجود دارد.
2-وضعیت رفتاری: محجبهها بهرغم در اقلیت بودن در جامعه انسجام نسبتاً بالایی دارند. بخش عمده بدحجابیها، بدحجابیهای عرفی است كه قشر خاكستری را تشكیل میدهند.
3-وضعیت مطالبهگری: مخالفت ذهنی با مداخله دولت بهصورت گشت ارشاد فعلی بسیار زیاد است.
4- عوامل مهم مؤثر : جوانان تحصیلكرده با مصرف رسانهای خاص، كه بیكار یا كارمند بخش خصوصی هستند، بیشترین میزان بدحجابی را دارند.» (همان: 34)
با وجود چنین تحقیقاتی در مجموعههای خودی -نگارندۀ این تحقیق در حال حاضر در دولت آقای رئیسی معاون وزیر است- باید به این سوال پاسخ دهیم که چرا با وجود وقوف مسئولان کشور به وضعیتِ جامعه، در ابتدای سال 1401 موجی از سختگیری در مقولۀ حجاب آغاز شد؟ شاید یکی از پاسخها را بتوان به ضرورتهای حفظ موقعیت افراد در سلسلهمراتب فرهنگی قدرت در سال اول روی کار آمدن دولت نسبت داد. سال اول روی کار آمدن دولت، سال بازآرایی سلسلهمراتب قدرت است. ساختار قدرت بهگونهای آرایش یافته که گاه به کسانی پاداش میدهد که با ایستادگی بیشتر در برابر خواست اکثریت جامعه از یکسو و اصرار بر سر سیاستهای مطلوب نظام از سوی دیگر، نشان میدهند از هزینهدادن نمیهراسند و بیش از بقیه «پای کار نظام هستند.» بنابراین انگیزههای فراوانی در ساختار قدرت برای تندروی به انگیزۀ بقا و ترقی در سلسلهمراتب قدرت وجود دارد. پیامدهای اجتماعی کنش در این ساختار اهمیت خود را از دست میدهد.
به هر حال آنچه از حیث وضعیت دینداری در جامعۀ ایران اهمیت دارد متکثر، گزینشی و زنانهشدن دینداریِ شهری است. اصناف جامعه از حیث نسبت با دین را میتوان چنین توضیح داد:
غیردینداران؛ شیعیان دوازدهامامی حکومتی؛ شیعیان دوازدهامامی سنتی غیرحکومتی؛ شیعیان دوازدهامامی غیرسنتی غیرحکومتی؛ اهل سنت؛ پیروان سایر ادیان؛ پیروان سایر فرق تشیع؛ پیروان شبهدینها و معنویتهای جدید و فرقههای صوفیانه.
با این توصیف امروزه ما دیگر با جامعۀ یکدست «شیعیان دوازدهامامی» روبهرو نیستیم. با جامعهای متکثر و بهرهمند از دینداری گزینشی روبهروییم که هم نهادهای سنتی و هم بخشهای مختلف جامعه برای حفظ صلح اجتماعی باید نسبت خود را با این تکثر روشن کنند. دینِ سنتی اگر در مسیر زندگی قرار نگیرد، هرچه بیشتر منزوی و مولد ستیزه در جامعه خواهد شد.
ج) دین چه نسبتی با اعتراضات دارد؟
تحلیل محتوای 20 ترانۀ پرمخاطب نشان میدهد این حرکت نه زبان دینی دارد و نه مطالبۀ دینی، اما واجد سویههای پررنگ «نقد دینی» است.
از سوی دیگر تحلیل محتوای هشتگهای مذهبی در توئیتر، نشان از یک فضای دوقطبی میان مذهب حکومتی و طرفداران جنبش دارد. تا جایی که به هشتگهای طرفداران باز میگردد این موضوع تأیید میشود که این حرکت، زبان دینی و مطالبۀ دینی ندارد، اما نقد دینی در آن پررنگ است. هشتگهایی مانند «حجاب_بیحجاب»، «اعتراض_به_حجاب_اجباری»، «حجاب_اختیاری»، «حجاب_بی_حجاب»، برجستگی نقد دینی را در این حرکت نشان میدهند. این موضوع هم تأیید میشود که فضای غالب طرفداران اعتراضات، نه فقط ستیزهجویی مذهبی نیست بلکه تأکید بر این است که آنها مشکلی با افراد مذهبی ندارند بلکه مشکلشان با مذهبیهایی است که از اقدامات اجباری دفاع میکنند و یا با آن مرزبندی نمیکنند.
طیفی از مذهبیها هم البته وجود دارد که بهطور کلی در برابر این حرکت اعتراضی سکوت کردهاند. بخش مهمی از مراجع تقلید و مذهبیون سنتی غیرحکومتی را میتوان در این دسته قرار داد. آنها بهرغم فشارهایی که هم از جانب حکومت و هم از جانب جامعه تحمل میکنند نه حاضر شدهاند مواضع مطلوب رسمی را بگیرند و نه در کنار مردمان معترض قرار گرفتهاند.
سکوتکنندگان به کنار؛ آنچه جالب توجه است استفادۀ برخی طرفداران گفتمان رسمی از هشتگهای «مذهبی_صورتی» و «تشیع_یواش» برای نامیدن طیفی از افراد مذهبی است که به نوعی با اعتراضات ابراز پیوند کردهاند. از نظر استفادهکنندگان از این هشتگ مذهبی صورتی کسانیاند که سودای «انتخاب میوۀ خوب و میوۀ بد از ایدئولوژی مذهب» دارند، «در عمل به مذهب مقید نیستند»، «برای جا کردن خودشون تو دل کسانی که ذرهای به اعتقادات اینا اهمیت و احترامی ندارن پا روی برخی مسائل اساسی دین و مذهب خودشون هم میگذارن» و از همه مهمتر، حساب دین را از حساب جمهوری اسلامی جدا میکنند و مسائل دیگری را بر پیروی از ولایتِ فقیه ترجیح میدهند. این طیف از سوی طرفداران حکومت با خوارج در عصر امیرالمؤمنین مقایسه میشوند که نه فقط ولیِ زمان خود را تنها گذاشتند بلکه مقابل او ایستادند. آنها در جایی که باید بایستند و بجنگند صحنه را خالی میکنند، کنارِ ولایت نیستند، مرز قاطع با بیحجابی و نامحرم ندارند و با نقضِ احکام شرع کنار میآیند. در میان احکام مختلف شرع هم آنهایی اهمیت دارد که در این حرکت محل نزاع است، مثل حجاب و رابطه با نامحرم. شرعیاتِ دیگری مثل مبارزه با
فساد و برقراری عدالت اجتماعی تعیینکننده و واجد اهمیت نیست.
نگاهی به هشتگها و تصاویر مرتبط با دین در «زن، زندگی، آزادی» نشان میدهد اگرچه این حرکت نه زبان دینی دارد، نه مطالبۀ دینی و نه رهبر دینی، اما گونهای از دینداری را در کنار خود میبیند و متناسب با زنانهشدنِ دینداری در جامعه، شکلهایی از دینداری را به خدمت خود میگیرد. با وامگیری از نزاعهایی توئیتری و با استفاده از واژگان ماکس وبر میتوان گفت مذهبی دارای قرابت ترجیحی با این جنبش است که نه نمایندۀ روشنفکری دارد و نه زبانی برای بیانِ روشنفکرانه و گفتمانیِ خود. مذهبی بیشتر رفتاری که لاجرم بازنماییِ آن تصویری است و نه کلامی.
این مذهبی است دارای قرابت با زنانهشدنِ مذهب در دهۀ 90. در میانِ اجزاء مختلف مذهب و چهرههای مذهبیِ جامعه آنچه را با خود و جنبش همسوست بر میکشد و بقیه را وا میگذارد. معیارِ گزینش «خدمت به زندگی» است. از اینروست که جز با اجبارهایی که در برابر زندگی قرار میگیرد مرزبندی نمیکند، پیوندساز است و میان مذهبی و غیرمذهبی پل میزند، زندگیخواه است اما از زندگی ایدئولوژی نمیسازد، با اجبار و اعدام که آنها را در مقابل زندگی مییابد مخالفت میکند و از دیندارانی که همسو با «زندگی» حرکت میکنند استقبال میکند: خواه دکتر محسن برهانی باشد که متشرعانه و پایبند به سنت، شیوههای دادرسی و صدور حکم «محاربه» را نقد میکند، خواه آیتالله مصطفی محققداماد باشد، یا کنشگری که کاملاً پایبند به حجاب سنتی است یا مداحیهای حمید علیمی و سیدعلی فالی و هیئتهای یزد و موضعگیریهای برخی در تداوم تشیعِ سرخ علی شریعتی را نیز میتوان در همین گروه قرار داد.
(متن بازنویسیشدهِ بحث ارائهشده در نشست انجمن جامعهشناسی ایران با نام «دین و اعتراضات»؛ هفتم دیماه 1401)
پینوشتها:
1-در این متن جنبش را در معنایی عمومی، یعنی حرکت اعتراضیِ جمعیِ مردمانِ سازماندهینشده استفاده کردهایم و عامدانه از ورود به نزاعهای نظری پیرامون چیستی جنبش و تطبیق یا عدم تطبیق آن بر حوادث اخیر پرهیز کردهایم.
2- overdetermination