| کد مطلب: ۲۷۱۴

بختیاری‌‏ها و سیاست ایران

نگاهی گذرا به نقش آفرینی ایل بختیاری در تاریخ معاصر

بختیاری‌‏ها و سیاست ایران

نگاهی گذرا به نقش آفرینی ایل بختیاری در تاریخ معاصر

photo1669823975

رضا بهرامی

روزنامه‌نگار

وقتی عکس کیان پیرفلک، کودک 9ساله با لباس بختیاری در پی کشته‌شدن‌اش در روزهای اعتراضات و اعتصابات ایذه در فضای مجازی منتشر شد و حوادث پس از مرگ او داغ این روزهای ایران را بیشتر کرد، جملاتی درباره او، تدفین‌اش و فرهنگ و رسم و رسوم قوم بختیاری به میان آمد و بحث بر سر نقش‌آفرینی و تصمیم‌گیری‌های این قوم در طول تاریخ و اثرگذاری‌های آنها بر حوادث سیاسی کشور نیز مطرح شد؛ قومی که نامش با تاریخ معاصر ما پیوند خورده است، هم در دربار قاجار، هم در انقلاب مشروطه و هم در حوادث پس از آن، هم دوره پهلوی و روزهای پس از پیروزی انقلاب اسلامی ایران و هم دفاع در جنگ با عراق بارها به میان آمده است و به‌عنوان پرجمعیت‌ترین ایل در ایران از جایگاه ویژه‌ای برخوردار است. همین هم می‌تواند دلیلی بر آن باشد که نگاهی به تصمیمات و تاثیرات آن در طول تاریخ داشته باشیم. در این گزارش نگاهی گذرا به حضور این قوم در سیاست تا روزهای پیروزی انقلاب و پایان حیات سیستم خان‌سالاری در ایران داریم.

ایل بختیاری از پرجمعیت‌ترین ایلات ایران است که پراکندگی جغرافیایی آن به‌طور مشخص در محدوده جنوب‌غرب کشور و در استان‌های خوزستان، لرستان، اصفهان، چهارمحال و بختیاری و کهگیلویه و بویراحمد است. برای قرن‌های متمادی، رشته‌کوه زاگرس چونان سدّی بلند، مانع دسترسی آسان و پایدارِ دولت‌های مرکزی در ایران به نیمه غربی و جنوبی کشور بوده است. امری که در قرون گذشته، مقدمات کسب درجه قابل‌توجهی از خودمختاری برای ایل بختیاری در حوزه نفوذ خود را فراهم آورده است. اولین حضور جدی بختیاری‌ها در عرصه مناسبات
سیاسی- اجتماعی ایران به اواخر دوران صفویه بازمی‌گردد. آن‌جا که علیمردان‌خان بختیاری از سرداران مشهور ارتش ایران در اواخر دوره صفویه و اوایل دوره افشاریه پس از قتل نادرشاه افشار، مدعی تاج و تخت ایران شد اما در رقابت با کریمخان زند، از این مهم باز ماند.

ساختار ایلی

در اوایل سده نوزدهم میلادی، ایل بختیاری بخش قابل‌توجهی از جمعیت 25درصدی عشایر کوچ‌رو در ایران را تشکیل می‌داد. به‌طور کلی، ساختار ایل بختیاری در گذشته از کوچک‌ترین جزءِ تشکیل‌دهنده یعنی خانوار (مال) آغاز و تا بزرگ‌ترین واحد یعنی ایل گسترش یافته است. عموماً از تجمیع تعدادی مال، یک اولاد (کُربَو) و از به‌هم‌پیوستن چند اولاد که دارای نیای مشترک هستند، تَش به وجود می‌آید. سرپرستی تش را ریش‌سفید برعهده دارد. یک تیره از چندین تش تشکیل می‌شود و از ترکیب تیره‌ها، طایفه به وجود می‌آید. ریاست طایفه با حکم ایلخان به کلانتر سپرده می‌شود.
باب در ساختار ایلی بختیاری‌ها، واحدی است که از تجمیع چند طایفه تشکیل شده و بیش از آن‌که بیانگر خویشاوندی طوایف باشد، بیانگر نزدیکی جغرافیایی آن‌هاست. از به‌هم‌پیوستن چند باب، یک شاخه تشکیل می‌شود. ایل بختیاری از دو شاخه‌ هفت‌لنگ و چهارلنگ تشکیل‌ شده است که اولی شامل چهار باب (بابادی، بهداروند، دورکی و دیناران) و دومی شامل پنج باب (کیانرسی، محمود صالح، زلکی، مومیوند و موگویی) است. در گذشته خوانين بختیاری در رأس ساختار سياسی و كلانتران، كدخدايان و ريش‌سفيدان به‌ترتيب بعد از آن‌ها قرار داشتند. مهم‌ترین وظایف خوانین عبارت از: حفظ امنیت ایل، جمع‌آوری مالیات، سربازگیری و اعزام سرباز، تقسیم زمین، رفع اختلافات ایلی و سرپرستی کوچ سالانه بود. خوانین باید در هنگامه‌ جنگ هم‌چون یک فرمانده نظامی کارکشته و در گاهِ صلح، به سانِ یک دیپلمات حرفه‌ای منافع ایل را تامین می‌کردند.

کنفدراسیون؛ تعبیر یک رویا

تا پیش از ریاست رسمی حسینقلی‌خان فرزند ارشد جعفرقلی‌خان دورکی بر ایل بختیاری در اواخر سال 1246 خورشیدی، تلاش‌های قابل‌توجه خوانین بختیاری برای تشکیل یک اتحادیه که تمامی طوایف را زیر یک پرچم گرد آورد، به دلایل مختلف از جمله: مخالفت دولت مرکزی، رقابت‌های درون‌ایلی و پراکندگی جغرافیایی طوایف بختیاری، یکی پس از دیگری با شکست مواجه شده بود. در این برهه، سیاست‌محوری دولت قاجار در رابطه با ایلات در جای‌جای ایران، تلاش برای برافروخته نگاه داشتنِ آتشِ درگیری دائمی میان خوانین و جلوگیری از بسط قدرت آن‌ها بود. هرچند محمدتقی‌خان کیانرسی از شاخه چهارلنگ در دوران پادشاهی محمدشاه قاجار و پیش از او، اسدخان بهداروند از شاخه هفت‌لنگ در دوران پادشاهی فتحعلی‌شاه قاجار موفق به اتحاد بخش اعظم طوایف بختیاری شده بودند، اما جنگ و درگیری مداوم با دولت مرکزی و کشمکش با خوانین رقیب سبب شد تا نه‌تنها هر دو در شکل دادن به یک کنفدراسیونِ تمام‌عیار و کسب منصب ایلخانی ناکام بمانند که جان بر سرِ این رویای دیرین نهند.
حسینقلی‌خان اما برخلاف مدعیانِ پیشینِ ایلخانی‌گری بختیاری، راه تعامل با دولت مرکزی را در پیش گرفت. پرداخت به موقعِ مالیات، اختصاص سرباز به دولت، حفظ نظم و ثبات منطقه بختیاری و البته همکاری با دولت در سرکوب کردن خوانین سرکشِ رقیب (از جمله محمدتقی‌خان کیانرسی و موسی‌خان بابادی) از مهم‌ترین عواملی بود که ناصرالدین‌شاه را با میان‌داری پسر ارشدش، مسعودمیرزا ظل‌السلطان، حاکم وقت اصفهان ترغیب کرد تا حکم ایلخانی ایل بختیاری را برای اولین‌بار به نام حسینقلی‌خان بزند و از این تاریخ تا برآمدن رضاشاه و از میان رفتن تدریجی نقش پررنگِ ایلات در معادلات سیاسی اجتماعی ایران، ریاست بلامنازع و بلاانقطاعِ نسلِ جعفرقلی‌خان از طایفه زراسوند، باب دورکی، شاخه هفت‌لنگ بر ایل بختیاری تضمین شد. در این رابطه، عامل مهم دیگری که باور قاجارها به ضرورت اتحاد نسبی ایلات و وانهادنِ سیاست قدیمی تفرقه‌افکنی میان خوانین را در سال‌های آغازینِ سلطنت ناصرالدین‌شاه تقویت نمود، ظهور بی‌نظمی و شورش‌هایی بود که دولت را نسبت به خطر تجزیه و سرنگونی بیش از هر زمان دیگری حساس ساخته بود. بنابراین، سپردن اختیار یک ایل به ایلخانی مقتدر و البته وفادار می‌توانست تا حدود زیادی خیال دولت مرکزی را از خطر شورش‌های گاه و بی‌گاهِ روسای ایلات آسوده سازد. بدین‌ترتیب، قبضه‌ درازمدت قدرت توسط حسینقلی‌خان ایلخانی در کنار روابط موثر داخلی و خارجی، زمینه انباشتِ قابل توجهِ قدرت و ثروت را در ایل بختیاری فراهم آورد و سران این ایل را در آینده‌ای نه‌چندان دور به بازیگرانی مطرح در سپهر سیاست ایران بدل ساخت.

ایلخانی یا حاجی ایلخانی؛ نبرد عموزاده‌ها

بسطِ چشم‌گیر و غیرمنتظره‌ قدرت سیاسی-نظامی حسینقلی‌خان ایلخانی در طی قریب به سه دهه در صفحات جنوبی و مرکزی ایران و ظهور پاره‌ای اختلاف‌نظرها با دولت البته چیزی نبود که خوشایندِ دربار قاجار باشد. در این میان، هشدارهای مکرر مسعودمیرزا ظل‌السطان و فرهادمیرزا معتمدالدوله حاکمان اصفهان و فارس به ناصرالدین‌شاه پیرامون ضرورت برخورد جدی با رئیس کنفدراسیون بختیاری که به‌زعم آن‌ها می‌رفت تا خطری قریب‌الوقوع برای تاج و تخت قاجار شود، شاه را بر آن داشت تا دستور از میان برداشتنِ مقتدرترین ایلخان تاریخ بختیاری را در خردادماه 1261 خورشیدی به ظل‌السلطان ابلاغ کند.
با قتل حسینقلی‌خان ایلخانی و محبوس شدن دو فرزند سرشناسِ وی یعنی اسفندیارخان ملقب به سردار اسعد اول و علیقلی‌خان (بعدها فاتح تهران و ملقب به سردار اسعد دوم) در زندان ظل‌السلطان، دوران عسرت خاندان ایلخانی آغاز و زمینه مساعدی برای ریاست برادرِ تنی و کِهتر ایلخانِ مقتول یعنی امامقلی‌خان حاجی ایلخانی بر ایل بختیاری فراهم آمد. با آغاز ریاست امامقلی‌خان، رقابت پیدا و پنهانِ عموزاده‌ها در قالب دو خاندان‌ «ایلخانی» و «حاجی ایلخانی» بر سرِ قدرت در ایل بختیاری آغاز شد که این رقابت تا اضمحلال سیستم خان‌سالاری در ایران، با شدت و ضعف ادامه یافت. در این میان، هرچند رضاقلی‌خان، برادر ناتنی حسینقلی‌خان و امامقلی‌خان تلاش بسیاری کرد تا جایگاه خاندان خود، معروف به «ایل‌بیگی» را به‌عنوان ضلع سوم قدرت در ایل بختیاری تثبیت کند، اما به موجب عهد‌نامه‌ای در سال 1273خورشیدی، دو جناح ایلخانی‌ و حاجی‌ایلخانی‌ بر سر کوتاه کردنِ دست جناح ایل‌بیگی از قدرت به توافق رسیدند و برهمین اساس، در تاریخ ایل بختیاری، جناح ایل‌بیگی بیش‌تر به عنوان یک نیروی فرعی که به اقتضای شرایط از سوی دو خاندانِ حکومت‌گر مورد استفاده قرار می‌گرفت، مشهور شده است.
و البته جناح‌های ایلخانی و حاجی‌ایلخانی برای حل مشکل رقابتِ دائمی و بعضاً خشن بر سرِ ریاست ایل بختیاری، به مکانیسم مرضی‌الطرفینی دست یافتند. براساس توافق بزرگان این دو خاندانِ حکومت‌گر، مسن‌ترین عضو ذکور هر دو خاندان به منصب ریاست ایل دست می‌یافت و به لقب «ایلخان» ملقب می‌شد و مسن‌ترین عضو ذکور خاندان دیگر به‌عنوان معاون وی انجام وظیفه می‌کرد و «ایل‌بیگ» نامیده می‌شد. این قاعده البته هرچند در پاره‌ای مواقع به‌ویژه با برآمدن رضاشاه نادیده گرفته می‌شد، اما در مجموع، از مهم‌ترین عواملی بود که به‌ویژه در بزنگاه‌ها، با متحد کردن دو خاندانِ حاکم، دستِ دیگر خوانین بختیاری را برای همیشه از کرسی ریاست و معاونت ایل دور داشت.

روابط خارجی؛ دولت در دولت

دیری نپایید که قدرت چشم‌گیرِ سیاسی-نظامی ایل بختیاری و موقعیت یگانه‌ استراتژیک مناطق بختیاری‌نشین و در طرف مقابل، ضعفِ روزافزونِ دولت مرکزی و البته تمایل قدرت‌های خارجی به‌ویژه انگلستان به بسط منافع خود در ایران، فرصتی تاریخی برای نقش‌آفرینی فرامنطقه‌ای بختیاری‌ها به‌دست آورد. سابقه آغاز روابط انگلستان و ایل بختیاری مشخصاً به اوایل سلطنت فتحعلی‌شاه قاجار و تلاش انگلستان برای حفظ هندوستان به‌عنوان مهم‌ترین مستعمره‌ آسیایی خود باز می‌گردد. پس از امضای عهدنامه‌های گلستان و ترکمانچای و گسترش بیش از پیشِ نفوذ روسیه تزاری در ارکان دولت ایران، وجود یک دولت مرکزی قدرتمند تهدید بالقوه‌ای برای منافع انگلستان چه در ایران و چه در هندوستان بود. از همین رو، تلاش دیپلمات‌ها و افسران انگلیسی‌ برای متزلزل ساختن دولت ایران و البته تامین منافع اقتصادی دولت متبوع خود از رهگذرِ نفوذ در ایلات مهم از جمله ایل بختیاری و ترغیب آن‌ها به رویارویی با شاهان قاجار و ایفای نقشی مستقل از دولت دوچندان شد؛ امری که به سرعت مورد استقبالِ خوانین بختیاری قرار گرفت.
سران بختیاری (و نه دولت ایران) ابتدا و در سال 1275، قرارداد احداث جاده لینچ (جاده بختیاری) که خوزستان را از طریق منطقه بختیاری به اصفهان وصل می‌کرد، با برادران لینچ امضاء کردند که بدین‌ترتیب، تاجران انگلیسی کالاهای خود را تحت حفاظت سواران ایل بختیاری از طریق جاده لینچ و از سواحل خلیج‌فارس به مهم‌ترین مرکز تجاری مناطق مرکزی ایران می‌رساندند. جاده لینچ نسبت به جاده‌ای که از بوشهر آغاز و به اصفهان ختم می‌شد و پیش‌تر مورد استفاده انگلیسی‌ها قرار می‌گرفت، هم کوتاه‌تر بود و هم از ضریب امنیت بالاتری برخوردار بود. علاوه بر این، امکان استفاده نظامی از جاده‌ لینچ، در شرایط بحرانی موقعیت برتر را به انگلیسی‌ها می‌داد.
از سوی دیگر، انگلیسی‌ها از مدت‌ها پیش و در تلاش برای یافتن نفت، بسیاری از مناطق ایران را مورد کاوش قرار داده بودند و سرانجام، ویلیام ناکس دارسی موفق شد طی قراردادی در بهار 1280، امتیاز نفت را در سرتاسر خاک ایران (به جز پنج استان شمالی) از مظفرالدین شاه قاجار بگیرد. او بعدتر براساس شواهد قطعی از وجود نفت در منطقه مسجدسلیمان که جزو قلمرو گرمسیری ایل بختیاری است، در پاییز 1284 قراردادی را در شش فصل و با وجود مخالفت صریح دولت مرکزی با نمایندگان دو خاندان حکومت‌گر ایلخانی و حاجی‌ایلخانی (نجفقلی‌خان صمصام‌السلطنه، علیقلی‌‌خان سردار اسعد، غلامحسین‌‌خان شهاب‌السلطنه و نصیرخان صارم‌الملک) به امضاء رساند که بر مبنای آن، سه درصد از سود سهام شرکت‌های نفت که در منطقه بختیاری فعالیت می‌کردند، برای خوانین در نظر گرفته شد. این قرارداد به دلایل مختلف البته هیچ‌گاه به مرحله اجرا نرسید و بعدها در دوران پهلوی اول، سهام خوانین به دولت انتقال داده شد.

مشروطه؛ اینجا چراغی روشن است

بی‌شک توشیح فرمان مشروطیت توسط مظفرالدین‌شاه قاجار در تابستان 1285 که پس از کش‌وقوس‌های فراوان میان هواداران استبداد و مشروطه‌خواهان انجام گرفت را باید نقطه‌عطفی در پروسه‌ گذار جامعه ایران از استبداد به آزادی برشمرد. با این وجود، دیری نپایید که با مرگ مظفرالدین‌شاه و برآمدن محمدعلی‌شاه، این دستاورد تاریخی توسط شاه جدید به سختی به چالش کشیده شد. محمدعلی‌شاه در دوم تیرماه 1287 مجلس شورای ملی را منحل کرد. سپس با اعلام حکومت نظامی در پایتخت، جمع زیادی از آزادی‌خواهان دستگیر یا متواری شدند. درحالی‌که فشار بر مبارزان با استبداد در شهرهای مختلف ایران روزبه‌روز فزونی می‌یافت، مقاومت مثال‌زدنی مشروطه‌خواهان در تبریز سبب شد تا آزادیخواهان در دیگر شهرها نیز به خروش آیند.
در این هنگام و در ایل بختیاری، اختلاف‌نظر قابل‌توجهی میان دو جناح حکومت‌گر پیرامون حمایت از استبداد یا مقابله با محمدعلی‌شاه به‌وجود آمده بود. از طرفی چهره‌های سرشناس جناح ایلخانی نظیر نجفقلی‌خان صمصام‌السلطنه و علیقلی‌خان سردار اسعد خواهان مقابله با محمدعلی‌شاه و احیای مشروطه بودند. در طرف مقابل سران جناح حاجی‌ایلخانی یعنی لطفعلی‌خان امیرمفخم و نصیرخان سردار جنگ خواهان حمایت از شاه قاجار در برابر آزادیخواهان بودند. در این میان و با پادرمیانی بزرگان اصفهان از جمله نوراله نجفی و میان‌داری اعضای میانه‌روِ دو خانواده، روسای دو خاندان ایلخانی و ایل‌بیگی یعنی نجفقلی‌خان صمصام‌السلطنه و ابراهیم‌خان ضرغام‌السلطنه توافق نمودند تا برای احیای مشروطه هم‌داستان شوند. لازم به یادآوری است که با آغاز استبداد صغیر، دربار قاجار علاءالملک حاکم میانه‌رو اصفهان را برکنار و به جای وی، اقبال‌الدوله کاشی که به دشمنی آشکار با مشروطیت و سرکوب مشروطه‌خواهان نام‌بردار بود را به جای وی نشاند. بدین‌ترتیب، جناح مشروطه‌خواهِ ایل بختیاری لشکری را به فرماندهی ضرغام‌السلطنه مامور تسخیر اصفهان کرد و این مهم‌ترین پایگاه هواداران استبداد در مرکز ایران در اواسط دی‌ماه 1287 به دست مشروطه‌خواهان افتاد. هرچند بختیاری‌ها با تسخیر اصفهان به پیروزی مهمی دست یافته بودند اما برای حمله به پایتخت و احیای مشروطه، به‌حضور چهره محوری و دوراندیشِ ایل که اتحاد بختیاری‌ها تنها با محوریت او شکل می‌گرفت، نیاز مبرم داشتند و او کسی نبود جز علیقلی‌خان سردار اسعد! زندگی در پایتخت و بعدتر اروپا، روابط نزدیک با درباریان از جمله امین‌السلطان، صدراعظم قاجاریان و حضور در مناصب عالی دولتی و تعامل با دستگاه‌های مختلف، سردار اسعد را نسبت به دیگر خوانین بختیاری متمایز ساخته و نفوذ قابل توجهی چه در ایل و چه در پایتخت نصیب وی ساخته بود. او که آن روزها در پاریس به سر می‌برد، در اواسط اردی‌بهشت 1288 وارد ایران شد و در اولین گام به تلاش برای ایجاد اتحاد و انسجام درون‌ایلی و سپس امضای پیمان‌نامه‌ عدم مخاصمه با روسای ایلات همسایه پرداخت. او سپس در اوایل تابستان 1288 به تهران لشکرکشی کرد و همراه با سپاه سپهدار تنکابنی در روز 22 تیرماه 1288 وارد پایتخت شد. هرچند منتقدان بر این باورند که بختیاری‌ها نه از پی باور به آزادی و نفی استبداد که با نیت کسب سود سیاسی مالی به کارزار مبارزه با محمدعلی‌شاه پیوستند اما آنچه مسلم است اینکه فارغ از هر نیت و هدفی، نمی‌توان از نقش انکارناپذیر ایل بختیاری در احیای مشروطه به آسانی گذشت. با پایان یافتن دوره یک‌ساله‌ استبداد صغیر و آغاز سلطنت احمدشاه، بختیاری‌ها به نیرویی تعیین‌کننده در معادلات قوای مجریه و مقننه تبدیل شدند و تا برآمدن رضاشاه، هیچ کابینه‌ای بدون جلب موافقت بختیاری‌ها قادر به شکل‌گیری نبود. در بازه‌ زمانی 16ساله‌ پادشاهی احمدشاه و از میان فرزندان ذکور حسینقلی‌خان ایلخانی، نجفقلی‌خان صمصام‌السلطنه دو دوره نخست‌وزیر، یک دوره وزیر جنگ و یک دوره نیز نماینده مجلس شورای ملی شد. علیقلی‌خان سردار اسعد به وزارت داخله و سپس وزارت جنگ رسید و خسروخان سردار ظفر در دوره‌های متناوب حاکم ولایات اصفهان، کرمان، یزد و مازندران بود. از جناح حاجی‌ایلخانی نیز لطفعلی‌خان امیرمفخم و غلامحسین‌خان سردار محتشم به وزارت جنگ رسیدند و نصیرخان سردار جنگ نیز نماینده مجلس و سپس حاکم ولایات اصفهان و یزد شد. دیگر اعضای دو خاندان حکومت‌گرِ بختیاری نیز در این دوره به موفقیت‌های چشم‌گیرِ سیاسی مالی نائل آمدند.

پایانِ قاجاریه؛ آغازِ اضمحلال نظام ایلی

روند رو به رشدِ حضور ایل بختیاری در صحنه سیاست ایران تا آخرین روزهای حیات سلسله قاجار با قوت ادامه داشت. تاجگذاری رضاشاه در اردی‌بهشت‌ماه 1305 اما اوضاع را دگرگون کرد. سیاست فوری پهلوی اول در مواجهه با موضوع ایلات و عشایر در اقصی‌نقاط ایران، خلع سلاح و سپس، یکجانشین کردن آن‌ها بود. او که پایه سلطنت خود را بر سه ستونِ نظامیان، درباریان و دیوان‌سالاران نهاده بود و در این آرایش جدید، نقش خوانین را به فرماندهان نظامی و کارگزاران اداری واگذار کرده بود، با تعقیب سیاست‌های مدرن‌سازی و مرکزگرایی، در پی انتقال قدرت از اقصی‌نقاط کشور به پایتخت بود. در مقایسه با سایر ایالات، نفت‌خیز بودن مناطق تحت نفوذ خوانین بختیاری، وجود مسیرهای مواصلاتی حیاتی در این مناطق و البته شورش بختیاری‌ها در سال 1308، عزم دولت مرکزی را پیرامون ضرورت فروپاشی نظام ایلی در منطقه بختیاری بیش از پیش جزم کرده بود. خلع سلاح ایل بختیاری البته بدون توصیه‌ نخبگان بختیاری نزدیک به رضاشاه نظیر جعفرقلی‌خان، سردار اسعد سوم (فرزند علیقلی‌خان، فاتح تهران) به سهولت امکان‌پذیر نبود. او البته پس از تصدی وزارت‌ پست و تلگراف و بعدتر، وزارت جنگ بین سال‌های 1303 تا 1312، توسط رضاشاه زندانی و به فاصله چند ماه در زندان قصر توسط پزشک احمدی کشته شد. طرفه اینکه با اضمحلال تدریجی نظام ایلی و سیستم خان‌سالاری در اوایل سده اخیر در ایران، عصر نقش‌آفرینی ایل بختیاری در معادلات قدرت، چونان سایر ایلات قدرتمند ایرانی به پایان رسید. نخبگان این ایل اما حرف‌های زیادی برای گفتن داشتند.

پهلوی دوم؛ پسران بر جای پدران

به‌طور کلی، سیاست محمدرضاشاه در قبال ایل بختیاری تا حدود زیادی منبعث از سیاست‌های پدرش مبتنی بر جلوگیری از قدرت‌یابی خوانین و بازیابی انسجامِ ایل بود. ضمن اینکه اصلاحات ارضی در اوایل دهه 40خورشیدی همان ته‌مانده انسجام ایل را به‌سختی به چالش کشید. این البته مانع ترقی نخبگان بختیاری که اغلب از دو خاندان سابقِ حکومت‌گر یعنی ایلخانی و حاجی‌ایلخانی بودند، در دیوان‌سالاری پهلوی دوم نشد و آنها مناصب مهمی از وزارت، وکالت و استانداری را در دوره 37ساله‌ سلطنت پهلوی دوم تجربه کردند. البته عامل رشد این نخبگان که اغلب درس‌خوانده‌ دانشگاه‌های مطرحِ اروپایی بودند، بیش‌تر از آنکه منبعث از وابستگی ایلی باشد، ناشی از تخصص آنها بود. در این بین برخی افراد این ایل به دولت و سیستم حکومتی هم وارد شدند. ازجمله تیموربختیار و شاپوربختیار. تیمور بختیار، اولین رئیس ساواک(1334-1339)، هم پدرش فتحعلی‌خان سردار معظم از خوانین ایل بختیاری فرزند لطفعلی‌خان امیر مفخم بود که پس از سفر به آمریکا در بهمن ۱۳۳۹ و پیامی که از سوی شاه برای جان‌اف.‌کِنِدی برد، در این سفر بختیار با کندی ملاقاتی داشت که درباره موضوع گسترش سرسام‌آور فساد در هیئت حاکمه ایران و ناتوانی شاه در اداره مطلوب کشور سخنانی رفته بود و برای شاه بیم کودتای بختیار را پیدا کرد و همین موجب برکناری او از ریاست ساواک و رصد رفتار و ارتباطات او شد. همین هم موجب شد که سرانجام به دلیل ارتباطات گسترده با برخی کشورهای خارجی مقیم تهران و انتقاداتی که او از تصمیمات حاکمیتی می‌گرفت، علی امینی، نخست‌وزیر از شاه بخواهد با دستگیری و زندانی کردن او موافقت کند البته درنهایت او اجازه داد که بختیار را از کشور تبعید کنند.
انقلاب اسلامی 57 نقطه‌ پایانی بر حیات سیستم خان‌سالاری در ایران بود. از قضای روزگار، آخرین نخست‌وزیر نظام سلطنتی، نقطه‌ اتصال دو خاندانِ حکومت‌گرِ ایلخانی و حاجی‌ایلخانی از ایل بختیاری بود. شاپور بختیار، نواده‌ دختری حسینقلی‌خان ایلخانی و نوه‌ پسری امامقلی‌خان حاجی‌ایلخانی بود. او که پدرش، محمدرضاخان سردار فاتح در سال 1313 به اتهام شورش علیه دولت مرکزی دستگیر و به فرمان پهلوی اول، همراه با جمع دیگری از خوانین بختیاری تیرباران شده و خودِ وی نیز بارها طعم زندان را در دوران پهلوی دوم چشیده بود.

به کانال تلگرام هم میهن بپیوندید
به کانال بله هم میهن بپیوندید
به کانال روبیکا هم میهن بپیوندید

مطالب ویژه
دیدگاه

ویژه سیاست
  • در کشور ما هم جماعات و افرادی با تکیه بر موقعیت یا زور و نفوذ خود بر خلاف تمام نصوص قانونی، شهروندان منتقد و مخالف خود…

  • حاکمیت دست‌کم برای خودش باید روشن کرده باشد که اقتصاد، معیشت و صبر اجتماعی تا کجا کشش دارد و از کجا به بعد آسیب‌ها…

  • در شرایطی که به قول رئیس مجلس، نه جنگ نه صلحِ است، چطور می‌توان انتظار سوءاستفادهٔ اقتصادی توسط افراد زیادی را نداشت؟

پربازدیدترین
آخرین اخبار