طالقانیها و حقوق زنان
طاهره طالقانی دبیرکل جامعه زنان انقلاب اسلامی از خواهر و پدر میگوید
طاهره طالقانی دبیرکل جامعه زنان انقلاب اسلامی از خواهر و پدر میگوید
حسامالدین اسلاملو
رونامهنگار
«طالقانی بودن سخت است؛ چه پدر باشی که در سالهای زیستنات هم جلوی کشف حجاب رضاشاهی بایستی و هم با حجاب اجباری مخالفتات را اعلام کنی و چه دختر باشی و برخلاف تصور غالب درباره اصطلاح «رجل سیاسی» پا به ساختمان وزارت کشور برای ثبتنام کاندیداتوری ریاستجمهوری بگذاری و از دو سو بد و بیراه بشنوی.»
در گیر و دار ماجرای پسامهسا، دلنوشتهای از «طاهره طالقانی» خواهر «اعظم» و فرزند طالقانی در توئیتر بازنشر شد که حاوی گلایه بردن از این شرایط نزد پدر مرحوماش بود: «با آن دیدگاه معروفاش درباره اجباری نبودن حجاب، حتما عمامه برزمین میزد». موضوعی که واکنشهای زیادی از سوی کاربران به همراه داشت. از همراهی تا انتقاد و تشکیک در صداقت آن جنس حرفها در اول انقلاب.
به همین بهانه و به بهانه طالقانی بودن به خانه طاهره طالقانی، دبیرکل جامعه زنان انقلاب اسلامی رفتیم و با او در آستانه سالروز درگذشت خواهرش «اعظم خانم» دبیرکل سابق جامعه زنان به گفتوگو نشستیم.
دلنوشتهای در روزهای اخیر و در پی اعتراضات صورت گرفته در توئیتر بازنشر و ریتوئیت شده است که موجب واکنشهای بسیار و تصویرسازی درباره «اگر طالقانی زنده بود» شده؛ تحلیل شما از این واکنشها و این موضوع چیست؟
من هم مثل پدر با حجاب اجباری با وجود گشت ارشاد و با خشونت و بیحرمتی نسبت به زنان که همراه توهین، تحقیر و گاه مرگ آدمهاست، مخالف و معترض هستم. به این دلیل صحبتهای آن روز خطاب به پدر را در فضای مجازی منتشر کردم که دست به دست شود و برای نسل جدیدمان روشن شود که ایشان چگونه فکر میکردند و چه ارزشی برای انسانها قائل بودند.
این نسل جوان امروزی به آن حرفها و وعدههای اول انقلاب به دیده تردید نگاه میکنند و به نوعی آن را تلاشی برای آرام کردن مقطعی جامعه میپندارند. چه پاسخی برای این برداشت دارید؟
در ابتدا باید درک و فهم درستی از فکر و عقیده طالقانی و بینش او نسبت به مسائلی مثل آزادی و حق انتخاب داشته باشیم. همینطور که در نوشتههایش (تفسیر قرآن) و گفتههایش (مصاحبهها و سخنرانیها) پیداست؛ ایشان به آزادی اندیشه و بیان و عمل در جامعه بسیار معتقد و پایبند بود و این را از آموزههای قرآن و اسلام راستین به دست آورده بود. او معتقد بود برای توسعه و پیشرفت جامعه در ابعاد مختلف باید مردمی آگاه و دانا و با اندیشهای آزاد داشته باشیم و مردم مسئولیت خطاها و اشتباهاتشان را بپذیرند و به عهده بگیرند. این ممکن نیست مگر شرایط آزاداندیشی در جامعه بهوجود آید. انسانها با خطا و آزمایش و کسب تجربه و مسئولیتپذیری به توسعه و پیشرفت میرسند. بنابراین با هرگونه اجبار و زور چه کشف حجاب رضاخانی و چه حجاب اجباری و هر موردی که باعث سلب اختیار از مردم و زور و اجبارشان داشته باشد، مخالفت میکرد و مسئله شوراها را بعد از انقلاب در سخنرانیهایش مطرح میکرد. به همین دلیل بود که در عمل و اندیشه آزاد است که استعدادها و ذوقهای بشری -که با ارزشترین سرمایه انسانی است- شکوفا میشود.
مگر آقای طالقانی عضو و موسس نهضت آزادی نبودند؟ شاخه مذهبی جبهه ملی. اگر به ایمان شخصی اعتقاد داشتند، پس چه لزومی داشت با همراهی مهندس بازرگان یک شاخه از جبهه ملی جدا کنند که اینگونه ایمانشان را اجتماعی و سیاسیکنند؟
همانطور که گفتم پدر برای رشد و آگاهی جامعه بسیار تلاش میکرد و با کار گروهی و حزبی که خود موسس نهضت آزادی بود، عملا با همکاری با افراد گروه، مسئولیتپذیری و تجربه را به دیگران منتقل میکرد و آموزههای قرآن را به محک تجربه میگذاشت و بُعد اجتماعی و سیاسی اسلام را نیز در عمل نشان میداد.
پس دلیل مخالفتها با اعطای حق رای به زنان در دهه چهل چه بود؟
تعدادی از علما با حق رای زنان در آن دوران مخالف بودند. دلیلاش دیدگاه سنتی و فقهی بود که داشتند. ولی پدر مخالفتی در این زمینه نداشتند. نظر پدر این بود که این کار شاه فقط ظاهری و نمایشی بود و بدون توجه به ساختار فرهنگی جامعه و دیدگاههایی که وجود داشت، نمیتوانست به نفع زنان باشد.
نقلقول دیگری از آقای طالقانی در فضای مجازی منتشر شده، پیرامون پوشش باز زنان روستایی قدیمی ایران مثل مادربزرگتان در طالقان.
بله. ایشان مسئله حجاب را تابع شرایط زمانی و مکانی میدانستند. مثلا ایشان میگفتند زنان روستایی که در شالیزار برنج کار میکنند، باید پاهاشان در آب باشد. به این دلیل پا را نمیپوشانند، زیرا شرایط مکانی و شغلی آنها ایجاب میکند چنین باشند. بعد از انقلاب و طرح مسئله حجاب هم ایشان گفتند میترسم که مشکل اصلی جامعه ما چند تار موی زنان بشود بهجای توجه به مسائل اساسی اجتماعی، سیاسی و حقوقی انسانها و بیتوجهی به این مسائل اساسی، جامعه را به سوی استبداد ببرد.
گفته میشود اول انقلاب نظر آیتالله خمینی هم بیشتر رعایت حجاب در ادارات بود. با وجود این دیدگاهها در اوایل انقلاب سال 57 پس چرا شرایط طور دیگری پیش رفت و به اینجا رسیدیم؟
در جریان انقلاب سالهای 56 و 57 با همه نوع پوشش خانمها را در تظاهرات خیابانی و اعتراضات میدیدیم. ولی بعد رایگیری آری یا نه برای تغییر رژیم شاهنشاهی به جمهوری اسلامی که همه زنان با همه پوشش متکثر در 12 فروردین در آن شرکت کردند، بعد از آن گفتند دیگر جامعه اسلامی است و زنان باید با پوشش اسلامی در ادارات و مکانهای دولتی حاضر شوند و بعد از مدت کوتاهی اول از طرف عدهای تندرو در سطح شهر با خشونت با خانمها برخورد شد و بعد هم مصوبه هیئت دولت بود که در تمام سطح کشور از مدارس و فروشگاهها و خیابانها به اسم اسلامی بودن کشور، خانمها را تهدید به جریمه و بازداشت و... کردند. در تمام این سالها زنان با عناوین مختلف به مخالفت با این تصمیمات پرداختند.
آیتالله طالقانی در خانه و در میان خانواده به دختراناش درباره پوشش چه توصیههایی داشت؟
میگویند با غیر از زبانتان مردم را به دین دعوت کنید. پدر هم با رفتارهایش و نصیحتهای غیرمستقیم به ما میآموخت آنچه را که باید بیاموزد. با سختگیری و تندی اعمالنظر نمیکرد. اگر هم موردی را میخواست تذکر بدهد؛ در شرایط مناسب راهنماییهایی میکرد که ما خودمان به آن برسیم. مثلا در مورد ازدواجمان نظرش را تحمیل نمیکرد و میگفت خودتان دو طرف با صحبتهایی که میکنید به هر نتیجهای که رسیدید، من هم موافقم، چون خودتان باید تصمیم بگیرید و مسئولیت تصمیمتان را بپذیرید. یا در آن دوران ما رادیو و تلویزیون نداشتیم. فقط رادیوی کوچکی بود که پدر اخبار خارج را از آن میگرفتند و تعصب خاصی هم روی موسیقی نداشتند و معتقد بودند صداهایی که در طبیعت هست، موسیقی است. صدای آبشار و پرندهها و بلبل نوعی موسیقی هستند برای نوازش و آرامش روحی و روانی مناسباند.
دیدگاه خانواده مذهبی شما در آن سالها درباره اشتغال زن چگونه بود؟ سختگیرانه نبود؟
پدر حضور اجتماعی پررنگی را معتقد بودند، بهخصوص در مورد دختران. از همه ما میخواستند برای آگاهی و رشد و کسب تجربه باید حضور اجتماعی بهخصوص اشتغال داشته باشید که با تعامل و گفتوگو با دیگران تجربه بیاموزید. ایشان شغل معلمی و تدریس را بیشتر میپسندیدند، زیرا با انسانها سروکار بیشتری دارد و از اهمیت خاصی برخوردار است و مسئله تعلیم و تربیت را مهمترین آموزش برای همه میدانست.
از فعالیت خواهر مرحومتان «اعظم» دبیرکل سابق جامعه زنان در آن سالهای پیش از انقلاب بگویید.
اعظم از همان جوانی، هم کار میکرد و هم در کلاسهای شبانه درس میخواند تا لیسانس خود را در ادبیات فارسی گرفت. پرجنب و جوش بود. اعظم با تاسیس مدرسهای توسط ما (هر سه خواهر) به نام مدرسه و بنیاد علایی در سال 1350، فعالیت و کار بیشتر خود را شروع کرد. دنبال آموزش و مهارت به دانشآموزان و اولیای آنها بود. یکی از خاطراتم درباره او این است که همزمان با برگزاری جشنهای ۲۵۰۰ساله، گفته شد بچهها را به صف کنید و سرود این جشنها از رادیو پخش بشود. گزارش داده بودند و پرونده برای اعظم درست کردند که بچهاش را در این روز عمدا به مدرسه آورده تا سیم رادیو را بکند و نگذارد برنامه 2500ساله در مدرسه پخش بشود.
صحت داشت؟
دروغ بود. به این بهانه اعظم را از مدیریت برداشتند و با اینکه مدرسه اسلامی بود، یک خانم بیحجاب را مدیر کردند. همینطور چند معلم بیحجاب دیگر هم فرستادند که مدرسه از حالت اسلامی دربیاید. اما معلمهای جدید وقتی ما را میدیدند، تحت تاثیر قرار میگرفتند و با لباس مناسبتر میآمدند. اعظم را منتقل کردند به یک مدرسه در جاده مسگرآباد و نگذاشتند برگردد به مدرسه خودش. در سال 1354 هم دستگیر شد و او را به زندان قصر بردند. سال 56 از زندان آزاد شد.
راه یافتن او به عنوان یک زن به اولین مجلس شورای ملی بعد از انقلاب، چطور تجربهای برایش بود و با چه چالشهایی روبهرو شد؟
اعظم بعد از انقلاب در دوره اول مجلس نماینده مردم تهران شد و در جهت احقاق حق زنان و حقوق خانواده و مشکلات اجتماعی و سیاسی آن زمان فعالیت کرد. خودش میگفت: «در این مدت حضور در مجلس شورا، با افکار و نظرات و اندیشههای متفاوتی از اسلام مواجه بودم. در کمیسیونها بحثهای مختلفی بود. با وجود اینکه فقط هشت زن در مجلس حضور داشتند و نظرشان به من نزدیک نبود، بنابراین نتوانستم قوانینی که تضمینکننده حقوق زنان است و برابری حقوقی با مردان را مورد بحث قرار دهم.» اما با حضور دوستانی مثل آقایان مهندس بازرگان، سحابی، یوسفیاشکوری و محمدیگرگانی در مجلس که افکارشان به هم نزدیک بود، اعظم هم با آنها جلساتی را در خارج مجلس برگزار کردند. در مجموع برخوردهای مناسب و درستی با این جمع نمیشد و هیجان و شور احساسات انقلابی همچنان بر جامعه و حتی بر مجلس شورا حاکم بود و سروصدا و جوسازی ادامه داشت.
اگر اعظمخانم این روزها زنده بودند، فکر میکنید در واکنش به اتفاقات یک ماه گذشته چه کار میکردند؟
مسلما با اطلاعیه و بیانیه سعی میکردند هشدارهایی بدهند. همانگونه که در سالهای گذشته شاهد بودیم با تماس با بعضی مسئولان اعتراض خود را به گوش آنان میرساندند. اگر الان هم بود و بیمار هم نبود، شاید میرفت جلوی زندان اوین بست مینشست. چون اعظم برای زهرا کاظمی رفت جلوی اوین بست نشست. برای نرگس محمدی هم اطلاعیه دادند و مصاحبه کردند یا در موارد مشابه وقتی یکی از آقایان ملی-مذهبی را دستگیر کرده بودند، اعظم وقتی شنید دادنامهای به قوه قضائیه نوشت، که این چه روندی است؟
از چگونگی ایجاد جمعیت زنان انقلاب اسلامی با پیشنهاد و پیگیری دبیرکل سابق این جمعیت بگویید.
اعظم خانم از همان سال 1354 تا 1356 که در زندان بود، میگفت برای آگاهیبخشی و تبادلنظر اندیشهها باید بتوانیم به صورت رسمی و قانونی حزب و تشکل تاسیس کنیم و بعد از آزادی از زندان از همان اوایل سال 57 با برپایی جلساتی در منزلش یا منزل دوستان دیگر؛ بحثهای قرآنی و مسائل اجتماعی و سیاسی در بین افراد حاضر در جلسات انجام میشد. بسیار پرشور و با اشتیاق شرکت میکردند. اعظم خانم در سال 1362 برای گرفتن مجوز برای تشکل زنان و موسسه زنان اقدام کرد. با تشکیل دفتر کار و محلی برای حضور زنان فعالیت قانونی خود را شروع کرد و در زمان جنگ هم حضور او و زنان دیگر و فعالیت آنها برای یاری رساندن به جبههها خیلی پررنگ بود. او در سال 1372 توانست مجوز تاسیس حزب زنان و نشریه «پیام هاجر» را بگیرد که ماهنامه بود؛ اما در سال 79 توقیف شد. بعد از مدتی توقیف در ابتدای دهه 90 با تلاشهای زیاد توانست مجوز پیام ابراهیم را بگیرد. تا سال 98 همچنان به کار خود ادامه داد. ایشان تمام تلاشاش برای ساختن زنان آگاه و شناخت آنان به حقوق خود و مطالبه حقوقشان بود.
جمعیت زنان انقلاب اسلامی در سالهای اخیر چه زمانی که اعظم خانم زنده بودند و چه الان که شما دبیرکل آن هستید، در قبال مشکلات جامعه زنان ایران چه بحثها و تصمیمات و واکنشی داشته؟ مشکلاتی از قبیل تبعیضهایی که بوده و هست؛ مثل مشکلات زنان در رشتههای موسیقی یا ممنوعیت ورود زنان به ورزشگاه یا حضور نیافتن یک ورزشکار زن در مسابقات جهانی به دلیل اجازه ندادن شوهر برای خروج از کشور و این قبیل مسائل.
هدف از تشکیل حزب و تشکیلات حزبی؛ آگاهی زنان به حقوق حقه خود است. این امر با بحث و تشکیل کلاسهای مختلف و آموزش امکانپذیر است. تبعیضهای ناروا در خانواده و اجتماع و حتی در انتخاب شغل و کار مسائلی است که جامعه زنان ایران به آن دچارند. این مشکلات بهخاطر غلبه دیدگاه سنتی است و ربطی به اسلام راستین ندارد. اینگونه نیمی از جمعیت را از حقوقشان محروم کردند. ما صدای اعتراض خودمان را به گوش مردم و بهخصوص مسئولان میرسانیم، برای اینکه در همه ابعاد حقوق زنان احقاق حق شود، نه فقط در یک بُعد که نه قابل اجراست و نه به نفع زنان.
پیگیری و بحث اعظم خانم بر سر تفسیر و تبیین واژه «رجل سیاسی» و ثبتناماش برای کاندیداتوری انتخابات ریاستجمهوری و ردصلاحیتاش در سالهای گذشته خیلی زبانزد بود...
اعظم خانم هربار میرفت برای انتخابات ریاستجمهوری اسم مینوشت و هر دفعه رد صلاحیت میشد و بعد این بحث رسانهای میشد. او در مسئله رجل سیاسی در انتخابات ریاستجمهوری -که زنان از شرکت محروم میشدند- با تلاش زیاد و گرفتن نظر علما ثابت کرد منظور فعال سیاسی است نه مردان.
در همه این سالها گاه جلساتی با اصلاحطلبان داشتیم که زنان در سطح مدیریت حضور پیدا کنند. در نتیجه خانم مولاوردی تا سطح معاون وزیر پیش رفت. یا خانم الهه کولایی که دورهای نماینده مجلس شدند.
در حال حاضر موضع شما از جایگاه دبیرکل جامعه زنان انقلاب اسلامی پیرامون وقایع اخیر چیست؟
در مسائل مربوط به حزب نظر همه اعضای دیگر مورد توجه قرار میگیرد. از همان ابتدا موضع خود را مشخص کرده و این عمل سرکوب و خشونت را محکوم کردیم. زور و اجبار حجاب یعنی نادیده گرفتن نظر نیمی از جمعیت کشورمان. میدانیم که توهین و تحقیر و سرکوب هیچوقت جواب نمیدهد. بلکه به خشونت و ناآرامیها دامن میزند. همان که باید ضامن امنیت باشد، خود زیان و مشکل برای مردم ایجاد کند!؟ این قابل اجرا نیست. هیچ مجازاتی در قرآن در مورد حجاب نداریم و روایت داریم که مردانی روی سکوی مسجد نشسته بودند و زنانی رد شدند و چشمان این مردها خیره شد به آنها. حضرت علی با دستاناش جلوی چشم این مردان را گرفت و فرمود شما نگاه نکنید. تقوا داشته باشید. چشم فرو ببندید. بیاعتنا باشید در جامعه به این مسائل و همه را به چشم انسانی ببینید. اولین آیات حجاب خطاباش مردهاست که چشم بپوشند و نگاه نکنند. متاسفانه این آموزش و فرهنگسازی انجام نشده است.