خشونت، مغز و جامعه
روزنامه هممیهن ، منتشر کننده آخرین و بروزترین اخبار داخلی و خارجی.
دکتر بابک زمانی
نورولوژیست و نویسنده
اینكه در آخرین مرحله انسان به خشونت میگراید یا محبت، اینكه سرشت آدمی بیشتر با خشونت تنیده شده یا با محبت، هنوز معلوم نیست. قرنهاست گمان میشود خشونت در ذات انسان است و هر انسانی درنهایت لوایتان انسان دیگری است اما اخیرا شواهدی به دست آمده كه نشان میدهد انسانها وقتی دستهجمعی با مرگ روبهرو میشوند، بهجای دریدن یكدیگر به هم محبت و از هم حمایت میكنند. تجربه دوجنگ بزرگ قرن بیستم نشان داد، مردمی كه در محاصره مرگ قرار میگیرند لندن، برلین یا استالینگراد بیشتر مراقب یكدیگر میشوند و نوعی تشریکمساعی بهعمل میآورند، اما این به هیچوجه به این معنا نیست كه خشونت هیچ نقشی در رفتار و تكامل انسان نداشته است. خشونت مهمترین تاثیرات را بر سازوكار مغز و ذهن آدمی میگذارد. انسانی كه تحت خشونت شدید قرار میگیرد هیچگاه بهتمامی همان انسان پیشین نخواهد بود و جامعهای كه تحت خشونتعریان قرار میگیرد، هیچگاه جامعه پیش از خود نخواهد شد.
هیپوكامپ (مرکز یادگیری مغز) كه در باستانیترین قسمت مغز، لوب تامپورال میانی (بخش گیجگاهی) قرار گرفته است، خشونت را بهعنوان یكی از قویترین نیروهای تغییردهنده خود بهخاطر میسپارد، هیپوكامپ جامعه نیز در ناخودآگاه خود خشونت را ذخیره میكند. انسانی كه تحت خشونتی غیرقابلتحمل قرار گرفته، بارهاوبارها آن را در خواب و بیداری تجربه میكند، مورد اصابت موج خشونتوترس قرار میگیرد، از آن پس مكانیسم اضطراب با علائم جسمیاش حتی بدون محرک یا با محرک جزئی در او بیدار میشود، دچار حمله اضطراب میشود و بدون آنكه عاملی برای این واهمه وجود داشته باشد، تمام علائم جسمی اضطراب شامل طپش قلب، تنگی نفس و احساس مرگ هرازچندگاهی رهایش نمیكند. جامعهای هم كه تحت خشونت پیداوپنهان قرار بگیرد، واهمههایی بینامونشان پیدا میكند. ترس و واهمه به هنگام امكان، خود به شكل خشونتی عریان سر باز میكند و دوباره به لختی طولانی مبتلا میشود كه تا دههها امكان واكنش مناسب را از او سلب كرده و به بیتفاوتی، گریز یا انكار وامیداردش.
حاكمان نمیدانند حكمراندن بر مردمی كه دهههاست بهخاطر سنگینترین و مزمنترین خشونتها به لختی و بیتفاوتی مبتلا شدهاند تا چهحد دشوار و غیرقابل پیشبینی است. حكمراندن بر مردمی كه خشونت عریان و مزمن، واكنشهایشان را به انفجارهایی دستهجمعی و حمله تبدیل كرده است، مردمی كه میآموزند باید تحمل كنند اما تحمل، تمام احساساتشان را به خلسه و خواب فرو میبرد تا ناگاه بیدار شوند؛ نه آسان است، نه بیخطر!
خشونت ابتدا راه میانبری درخشان در مهندسی اجتماعی به نظر میرسد. همه بالاخره روزی ساكت میشوند، سطحی از خشونت هست كه همهچیز را در سكوت فرو میبرد، سكوتی كه موسیقی دلنواز حاكمان است اما نشنیدن فغان و غوغای درون این آدمهای خموش حتی در توان حاكمان محبوب ماكیاوللی هم نبود که میگوید: تمام خشونت را بهكار گیر تنها بعد از آن اندكی رها كن!
دولت بهعنوان بزرگترین دستاورد بشر بیش از اداره جامعه نقش روشنگرانه دارد و الگوی رفتار است و رفتار او بیتردید محدوده رفتار مردمان را تعیین میكند، خشونتدولتی، آموزش خشونت و التهاب است با تمام عواقبی كه گفته شد. روشهای حكومت كردن، میراث گذشتهها هستند و برای آینده میمانند، بنیان خشونت در حكومت او را از تشكیل ساختارهای غیرخشونتآمیز كه دشوار و پیچیدهترند، محروم میكند. توانی جز خشونت به ارث نمیگذارد. هیپوكامپ حكومت به خشونت عادت میكند، این هیپوكامپ در دوران مختلف با ادعاهای گوناگون یكسان باقی میماند. آنكس كه خشونت نمیكند، راهكارهایی برای حكومت كردن مناسبت این زادبوم برای همیشه به یادگار میگذارد.