| کد مطلب: ۷۰۳۸

چهره جدید خاورمیـانه قدیمی

چرا کار خاورمیانه با آمریکا هنوز تمام نشده است و گزینه آمریکا در منطقه چیست؟

چهره جدید خاورمیـانه قدیمی

چرا کار خاورمیانه با آمریکا هنوز تمام نشده است و گزینه آمریکا در منطقه چیست؟

aaron david miller

آرون دیوید میلر

مشاور و تحلیل‏گر سابق وزارت خارجه آمریکا

ایالات متحده آمریکا بسیار تمایل دارد تا خودش را از خاورمیانه بیرون بکشد، اما تمایل در عرصه عمل آنقدرها هم گزینه‏ای واقع‌بینانه نیست. همزمان با تغییرات ژئوپلیتیکی سریعی که منطقه در واکنش به عدم مشارکت و نقش‌آفرینی ایالات متحده آمریکا در خاورمیانه صورت داده، باید اذعان کرد که این تغییرات به‌طرز دیوانه‏کننده‏ای پیچیده و مملو از خطرات بالقوه سیستمی است که آمریکا نمی‏تواند نادیده‏شان بگیرد.

ایالات متحده آمریکا امروز همانند گالیوری است که دست‌وپایش توسط قدرت‏های کوچک و بزرگ منطقه خاورمیانه بسته شده است. واشنگتن نیاز دارد که منطقه را بهتر درک کند. امروز آمریکا با تغییراتی در خاورمیانه روبه‌رو است که در دوره‏ای بسیار مهم رخ می‏دهند.

امروز ایالات متحده سعی می‏کند تنظیم اولویت‏های جدیدش در خاورمیانه را با توهمات کمتر و عزمی روشن انجام دهد. در هر صورت خاورمیانه منطقه‏ای بود که آمریکا در طول چندین دهه گذشته به شکل نابجا و نادرستی در آن نقش‏آفرینی کرده است. اهمیت روزافزون منطقه اقیانوس هند و اقیانوس آرام، روسیه‏ای که بیش از هر زمان دیگری تهاجمی شده است، رفع وابستگی به منابع نفت کشورهای عربی و این احساس سروسامان دادن به بیشتر مشکلات و بحران‏هایی که خاورمیانه را گرفتار کرده است و فراتر از ظرفیت آمریکاست، موجب شده که واشنگتن رفته‌رفته پایش را از خاورمیانه بیرون بکشد. البته تجربه شکست تریلیون دلاری ملت‏سازی آمریکا در افغانستان و عراق نیز در چنین نتیجه‏گیری‌ای بسیار مؤثر بوده است. همه اینها موجب شده که اولویت افتادن نقش‏آفرینی آمریکا در خاورمیانه در سیاست خارجی‌اش مورد استقبال قرار بگیرد. هنگامی که یک قدرت بزرگ طرح‏هایش را مجدداً تنظیم می‏کند، قدرت‏های کوچک‏تر نیز به‌گونه‏ای طرح‏هایشان را تنظیم می‏کنند که هم در برخی موارد به منافع آن قدرت بزرگ کمک می‏کند و هم در برخی موارد به منافع آن قدرت بزرگ آسیب می‏رساند.

چهار ویژگی خاص، چشم‌انداز سیاسی جدید در منطقه خاورمیانه را سروشکل می‏دهد. این خصوصیت‏ها مدت زیادی است که ظهور کرده‏ و خود را نشان داده‏اند و اگر ایالات متحده آمریکا بخواهد شانس حفاظت از منافع خود در منطقه‏ای که در آن، اغلب طرح‏های آمریکایی رو به افول بوده و نادیده گرفته می‏شود را به حداکثر برساند، باید خوانش صحیحی از تحولاتی که در عرصه واقعیت در منطقه رخ می‏دهند، داشته باشد.

زمستان عربی

نقلی از تاسیتوس مورخ رومی قرن اول مشهور است که گفته: «بهترین روز پس از مرگ یک امپراتور بد، همیشه روز اول است.» به‌رغم همه شعارها و وعده‏ وعید‏ها و احتمالاتی که درباره نتایج بهار عربی بیان می‏شد، بیش از یک دهه پیش، وقتی که عرب‏های پیر و جوان به خیابان‏ها ریختند تا به سیاست‏های ظالمانه و خودسرانه سیاست‏مداران و تصمیمات اقتصادی چندین رژیم مستبد عربی اعتراض کنند، در نهایت به هیچ نوع رستگاری و رهایی‌ای نرسیدند. نتیجه اعتراضات در بحرین و سوریه این بود که رژیم‏های قدیمی همچنان بر سر جای خود باقی مانده‏اند. در مصر، ارتش این کشور پس از یک سال حکومت آشفته‏وار اسلامگرایان، قدرت را در نهایت به دست گرفت. در یمن، جنگ داخلی وحشیانه‏ای در جریان است. حتی در تونس، تنها کشوری که زمانی با امکان واقعی اصلاحات دموکراتیک روبه‌رو بود، اکنون یک اقتدارگرا قدرت مطلق را در اختیار گرفته است. در لبنان، لیبی و حتی عراق، منازعات داخلی حل‏نشدنی و دخالت‏های خارجی، حکومت عدالتگران، کاربردی و کارآمد را تقریباً غیرممکن کرده‏است.

به‌طور خلاصه، بسیاری از کشورهای جهان عرب همچنان در آشفتگی و ناکارآمدی به سر می‏برند که ظاهراً غیرقابل تغییر است. عراق و سوریه به‌ویژه در برابر سازمان‏های تروریستی جهادی آسیب‏پذیر هستند و نفوذ ایران نیز در این کشورها زیاد است. از آنجایی‌که آمریکا در عراق و سوریه همچنان نیروی نظامی مستقر دارد، بنابراین سیاست ضدتروریسم را با شدت در این کشورها دنبال می‏کند. اما نقش آمریکا در سایر کشورها، صرفاً به حمایت از تلاش‏های سازمان ملل متحد و سایر تلاش‏های چندجانبه محدود می‏شود و این خود نشان‏دهنده فقدان پهنای باند، تمایل و علاقه آمریکا به رهبری در حل مشکلات منطقه‏ای است.

زمانی بود که سه کشور کلیدی عربی، یعنی مصر، سوریه و عراق، بر سر قدرت و نفوذ در خاورمیانه با یکدیگر رقابت می‏کردند. این سه کشور هنوز هم کشورهای مهمی هستند اما فاقد قدرت، نفوذ و ظرفیت لازم برای نمایش قدرتی هستند که زمانی از آن برخوردار بودند. بهار عربی و چالش‏های داخلی مختلف کشورهای منطقه را از حالت عادی خارج کرده و مراکز قدرت جدیدی پدید آمده‏اند.

یکی از تحولات مهم، ظهور مراکز قدرت غیرعربی در منطقه است. ترکیه، اسرائیل و ایران به‌رغم چالش‏های داخلی که با آن مواجه هستند، همگی توانسته‏اند نسبتاً کارآمد بوده و با پتانسیل اقتصادی فوق‏العاده و سازمان‏های نظامی و اطلاعاتی شایسته در منطقه ظاهر شوند و نقش‏آفرینی کنند. برای مثال، اسرائیل با وجود تنش داخلی که با آن مواجه است، نزدیک‏ترین متحد آمریکا در خاورمیانه است. ایران دشمن دیرینه آمریکاست. ترکیه یکی از اعضای ناتو است که در برخی از مسائل با ایالات متحده همکاری می‏کند، اما در مسائل دیگر،‏ نظیر مسئله سوریه، راه خود را بدون توجه به منافع آمریکا طی می‏کند. مهمتر از همه اینکه، هر یک از این سه قدرت‏ این ظرفیت را دارند که قدرت خود را در خارج از مرزهایشان به‌گونه‏ای به نمایش بگذارند که بر ثبات منطقه‏ای و منافع آمریکا در منطقه تأثیر بگذارد. نحوه برخورد آمریکا با این قدرت‏ها، به‏ویژه ایران و اسرائیل، سیاست‏های منطقه‏ای را برای سال‏های آینده شکل خواهد داد.

خلیج‌فارس مهم است

تنها مرکز قدرت عربی که طی سال‏های اخیر ظهور ‏کرده، خلیج‌فارس است و به‌راحتی می‏توان دلایلی برای این تحول بیان کرد. رژیم‏های سعودی و امارات هر دو بهار عربی را بدون آسیب از سر گذراندند و برخلاف همسایگان‏شان، توانستند با ثبات و صلاحیت از بحران عربی خارج شوند. این کشورها به‌عنوان صادرکنندگان اصلی نفت، یکی از اصلی‏ترین ذینفعان اقتصادی جنگ روسیه در اوکراین بوده‏اند چراکه این جنگ، وابستگی جهانی به نفت خلیج‌فارس را افزایش داده و در نتیجه قیمت نفت را نیز در بازارهای جهانی افزایش داد. به مواردی که ذکر شد، پارامتر‏هایی را نظیر توافقنامه آبراهام (که روابط اسرائیل را با امارات متحده عربی و بحرین عادی کرد)، تهدید پایدار از سوی ایران و رهبران ریسک‏پذیری نظیر
محمد بن‌سلمان، ولیعهد عربستان سعودی اضافه کنید. با چنین نگاهی کاملاً واضح به نظر می‏رسد که چرا منطقه خلیج‌فارس در محاسبات منطقه‏ای و محاسبات ایالات متحده اهمیت بسیار بیشتری دارد.

با این حال، درحالی‌که اهمیت خلیج‌فارس افزایش یافته، نفوذ آمریکا بر آن کاهش یافته است. دلیل وقوع این پدیده، تا حد زیادی به دلیل بی‏پروایی و جسور بودن محمدبن‏سلمان است. محمد بن‏سلمان بود که جنگ فاجعه‌بار یمن را آغاز کرد، دست به محاصره قطر زد و با بی‌پروایی به نقض مداوم حقوق بشر پرداخت که اوج آن در جریان قتل جمال خاشقچی، روزنامه‌نگار، در کنسولگری عربستان در استانبول بود. از نظر کسانی که از نزدیک نظاره‏گر این تحولات بودند، سرد شدن روابط ریاض و واشنگتن به دلیل عدم پاسخگویی قوی آمریکا به حملات حوثی‏های مورد حمایت ایران به دو تأسیسات نفتی عربستان سعودی در سپتامبر 2019 کاملاً مشهود بود. حتی از آن زمان و قبل از اینکه جو بایدن به‌عنوان رئیس‏جمهوری جدید آمریکا انتخاب شود، این احساس فزاینده در میان متحدان و شرکای آمریکا در منطقه وجود داشت که آمریکا در عرصه سیاست‏خارجی‏اش اولویت‏های دیگر به غیر از منطقه خاورمیانه دارد.

براساس همین احساس، بسیاری از بازیگران منطقه‏ای دست به بازبینی مجدد روابط خود با آمریکا زدند و به این نتیجه رسیدند که باید وابستگی خود به واشنگتن را کاهش داده و در این مسیر دست‌به‌دست هم بدهند. این روند پیامدهای پیچیده و طولانی‌مدتی خواهد داشت. نمی‏توان انکار کرد که تا به اینجای کار، روسیه و چین از بزرگترین ذینفعان این روند بوده‏اند.

با تشدید تنش‌ها بین محمد بن‏سلمان و دولت بایدن (در مورد همه چیز از قیمت نفت گرفته تا حقوق بشر)، عربستان سعودی روابط خود با روسیه و چین را عمیق‏تر کرده است. نمی‏توان گفت که این کار بن‏سلمان صرفاً ترفندی برای جلب توجه سیاست‏گذاران ایالات‌متحده آمریکا است. این رویه، انعکاس پیگیری یک استراتژی گسترده‏تر برای رفع وابستگی عربستان به آمریکا در سیاست‏گذاری است. محمد بن‏سلمان، می‏خواهد در صورت نیاز، بتواند به سمت هر تعداد بازیگر منطقه‏ای و جهانی حرکت کند. او علاقه آشکاری به همکاری با روسیه در زمینه قیمت‏گذاری نفت (از طریق اوپک پلاس) دارد. همچنین به‌طور طبیعی تمایل به رهبران خودکامه‏ای دارد که او را در مورد نقض حقوق بشر تحت فشار قرار نمی‏دهند و در مقابل قانون‏گذارانی (نمایندگان کنگره) که ممکن است فروش تسلیحات را محدود کنند، پاسخگو نیستند. علاوه بر این، محمد بن‏سلمان، می‏خواهد عربستان سعودی را به یکی از 15 اقتصاد برتر جهان تبدیل کند و چین، به دلیل حجم بزرگ اقتصادش، ناگزیر در راستای چنین برنامه‌ای قرار می‏گیرد. اما یکی از عناصر کلیدی ثبات در خلیج‌فارس است که برای تامین آن، تنش‏زدایی با ایران، لازم و ضروری است. وقتی که چین میانجی‏گیری میان ایران و عربستان را در پکن برعهده گرفت، درهایش را به روی عربستان سعودی باز کرد و اکنون که عربستان سعودی در کنار ایران، روسیه و چین به‌دنبال عضویت سازمان همکاری شانگهای است، می‏توان انتظار داشت که نفوذ چین در منطقه افزایش یابد.

این تحولات کاملاً خیره‌کننده بوده است. عربستان سعودی از رهبری یک ائتلاف طرفدار غرب علیه ایران، فاصله گرفته و روابط دیپلماتیک خود را با ایران برقرار می‏کند و حتی با دیگر دشمنان آمریکا تماس می‏گیرد. درحالی‌که ایالات متحده شریک امنیتی اصلی عربستان سعودی است، پادشاهی عربستان تجهیزات نظامی‏اش را از چین خریداری کرده است. همانطور که سعود الفیصل، وزیر خارجه وقت عربستان سعودی در دهه 2000 به دیوید اوتاوی از روزنامه واشنگتن‌پست گفت: «آنچه ما می‏خواهیم نه ازدواج به سبک کاتولیک است و نه طلاق از واشنگتن. بلکه ازدواجی براساس سنت مسلمانی است که در چارچوب آن بتوانیم همسران دیگری داشته باشیم.» با این حال، بعید است که چین، حتی اگر بخواهد که نمی‏خواهد، بتواند به‌طور کامل جایگزین آمریکا در خاورمیانه شود. اساساً چرا چین باید بخواهد جایگزین آمریکا در خاورمیانه شود، وقتی که حضور آمریکا در منطقه، نگرانی‏ اصلی چین یعنی امنیت جریان نفت خلیج‌فارس را تامین می‏کند؟

ایران و بمب هسته‏ای

اگر تنش‏زدایی بین ایران و عربستان ادامه یابد، به‌سختی می‏توان باور کرد که تضمین‏کننده ثبات خلیج‌فارس یا خاورمیانه باشد. از میان همه منابع بالقوه بی‏ثباتی در منطقه‏ای که هم‌اکنون ناآرام است و با مسائلی نظیر مناقشه حل‏نشده اسرائیل و فلسطین تا تروریسم جهادی و رقابت‏های قدرت‏های بزرگ مواجه است؛ مهمترین آنها برنامه هسته‏ای ایران است. این مسئله، موضوعی است که می‏تواند قیمت نفت را بالا ببرد، بازارهای مالی را از مسیر خارج کرده و به یک جنگ منطقه‏ای گسترده‏تر ختم شود.

بیان این ادعا کاملاً منطقی است که حتی پس از اینکه دولت ترامپ برنامه جامع اقدام مشترک 2015 را کنار گذاشت، هیچ‌یک از قدرت‏های بزرگ منطقه‏ای، به‌ویژه ایران و اسرائیل، خواهان رویارویی بزرگ نبودند. صحت این ادعا احتمالاً هنوز هم پابرجاست. اما دیگر نمی‏توان انتظار داشت که ظرفیت غنی‏سازی ایران از طریق یک چارچوب دیپلماتیک محدود شود. بله برعکس، خصومت ایالات‌متحده با ایران به دلیل برخورد دولت ایران با معترضان داخلی و حمایت از روسیه در اوکراین، بیشتر هم شده است. تصور رفع تحریم‏ها بسیار دشوارتر شده است، به‌ویژه اکنون که یک دولت تندرو اسرائیل برای استفاده از گزینه‏های نظامی معتبر علیه ایران فشار وارد می‏کند. به نظر می‏رسد که سرفصل‏ها و جهت‏گیری روند‏ها در راستای کاهش تنش‏ها نیستند. اگر ایران تا قبل، یک کشور در آستانه گریز هسته‏ای نبود، به‌زودی به چنین جایگاهی خواهد رسید. درحالی‌که امروز ایران فقط چند روز با تولید مواد شکافت‏پذیر کافی برای ساخت چندین سلاح هسته‏ای فاصله دارد، باید بدانیم که آیا نظارت محدود آژانس بین‏المللی انرژی اتمی برای شناسایی انحراف برنامه‏ هسته‏ای به یک سایت اعلام‌نشده و جایی که مونتاژ یک سلاح هسته‏ای می‏تواند در آن انجام شود، کافی است یا خیر. چنین اقدامی از سوی ایران ممکن است کمتر از دو سال طول بکشد.

شایان ذکر است که پنج رئیس‌جمهور متوالی ایالات‌متحده متعهد شده‏اند که ایران را از دستیابی به سلاح هسته‏ای، بازدارند و در صورت لزوم از زور استفاده کنند. علاوه بر این، آستانه تحمل اسرائیل برای اقدام نظامی (حتی اگر فقط برنامه ایران را به تعویق بیندازد) به میزان قابل‌توجهی کمتر شده است. اما حقیقت ناخوشایند این است که هیچ راه‏حلی وجود ندارد. سیاستگذاران صرفاً امیدوارند که بتوان ایران را از عبور از خطوط قرمز اسرائیل یا آمریکا منع کرد. آنها امیدوارند که برخی اقدامات پیش‌بینی‌نشده اسرائیل یا ایران در منطقه به یک رویارویی گسترده‌تر تبدیل نشود.

کاری که آمریکا باید انجام دهد

معمای اصلی پیش روی دولت بایدن همان معمایی است که رؤسای‌جمهور قبلی آمریکا را نیز درگیر کرده است و مطمئناً رئیس‏جمهوری بعدی آمریکا را نیز آزار خواهد داد. ایالات‌متحده در دهه‏های اخیر آموخته است که نه می‏تواند منطقه را متحول کند و نه خود را از آن رهایی بخشد و برای آموختن این درس هزینه‏های هولناکی را متحمل شده است. خاورمیانه مملو از استخوان‏های قدرت‏های بزرگی است که به اشتباه تصور می‏کردند می‏توانند نقشه‏ها و رؤیاهای خود را به این منطقه تحمیل کنند. اما خواه ناخواه، آمریکا منافع، دوستان و مخالفانی در منطقه دارد. اینکه «عقب‏نشینی» از خاورمیانه اغلب به‌عنوان یک گزینه مدنظر آمریکا مطرح می‏شود، لزوماً به این معنی نیست که یک گزینه پایدار و قابل دوام است.

اما سوال این است که اگر آمریکا نه می‏تواند از منطقه خارج شود و نه می‏تواند منطقه را تغییر دهد، پس چه گزینه‏ دیگری پیش رو دارد؟ پاسخ کوتاه، مدیریت ریسک است. از آنجایی که خاورمیانه جایگاه خود را در سلسله‌مراتب منافع استراتژیک ایالات متحده از دست داده، بنابراین قابل درک است که تیم بایدن می‏خواهد آمریکا را از مشکلات منطقه دور نگه دارد؛ به‌ویژه اکنون که او رسماً برای انتخاب مجدد نامزد شده است. مهم اصل حکمرانی تعیین اولویت‏هاست و ایالات متحده تاکنون، به اندازه کافی دست خود را با روسیه و چین پر کرده است. این بدان معناست که ایالات متحده آمریکا در عرصه عمل به‌جای حل مشکلات، بر مدیریت مشکلات تمرکز خواهد کرد. البته مواردی که «باید انجام شوند» مانند مبارزه با تروریسم، امنیت جریان نفت خلیج‌فارس و محدود کردن برنامه هسته‌ای ایران توجه نسبتاً بالاتری را در سطح بالا به خود جلب خواهند کرد، اما مواردی که «خوب است انجام شوند» در رده اولویت‏های اصلی و بالا نخواهند بود. مسائل مربوط به اسرائیل نیز همچنان مورد توجه کاخ سفید قرار خواهد گرفت؛ حتی اگر این تنها کاری باشد که بایدن باید انجام دهد.

بهترین کاری که آمریکا در حال حاضر می‏تواند انجام دهد، تمرکز بر منافع واقعاً حیاتی خود است. در بسیاری از مسائل دیگر، باید به سخنان جورج شولتز و جیمز بیکر، وزیر امور خارجه اسبق آمریکا توجه کند که می‏گفتند اگر به دنبال دعوا باشید، به احتمال زیاد درگیر یک دعوای درست و حسابی خواهید شد.

اگر بایدن دستش برای انتخاب باز بود، مسلماً ترجیح می‏داد حداقل تا سال 2025 حتی یک کلمه دیگر درباره خاورمیانه نشنود. اما دیگ برنامه هسته‏ای ایران و مناقشه اسرائیل و فلسطین به‌عنوان دو نمونه از موضوعاتی که به سختی حل‏شدنی هستند، در حال جوشیدن است و شاید خیلی زود در همین سال جاری، غلیان کند. فارغ از اینکه دولت آمریکا چه خواهد کرد، در هیچ کدام از این دو موضوع شانسی برای رسیدن به یک پایان خوب دیده نمی‏شود. ممکن است کار آمریکا در خاورمیانه تمام شده باشد، اما خاورمیانه به‌هیچ‌وجه کارش با آمریکا تمام نشده و حتی به آن نقطه نزدیک هم نیست.

مترجم: آریا صدیقی

به کانال تلگرام هم میهن بپیوندید
به کانال بله هم میهن بپیوندید
به کانال روبیکا هم میهن بپیوندید

مطالب ویژه
دیدگاه

ویژه دیپلماسی
  • مهمترین سوال در این مورد این است که آیا ترامپ بعد از یک شکست تحقیرآمیز انتخاباتی در سیاست داخلی، هاضمه قبول یک شکست…

  • در سال ۱۹۹۱، عراق بابت حملات ائتلاف به خاک خود هیچ غرامتی دریافت نکرد؛ زیرا دولت متجاوز نمی‌تواند بابت پیامدهای تجاوز…

  • وقتی واژه‌هایی چون "تسلیم" در جنگی که جز از طریق یک معاملهٔ متوازن پایان آن متصور نیست، به وسط کشیده می‌شود، یعنی قرار…

پربازدیدترین
آخرین اخبار