چهره جدید خاورمیـانه قدیمی
چرا کار خاورمیانه با آمریکا هنوز تمام نشده است و گزینه آمریکا در منطقه چیست؟
چرا کار خاورمیانه با آمریکا هنوز تمام نشده است و گزینه آمریکا در منطقه چیست؟
آرون دیوید میلر
مشاور و تحلیلگر سابق وزارت خارجه آمریکا
ایالات متحده آمریکا بسیار تمایل دارد تا خودش را از خاورمیانه بیرون بکشد، اما تمایل در عرصه عمل آنقدرها هم گزینهای واقعبینانه نیست. همزمان با تغییرات ژئوپلیتیکی سریعی که منطقه در واکنش به عدم مشارکت و نقشآفرینی ایالات متحده آمریکا در خاورمیانه صورت داده، باید اذعان کرد که این تغییرات بهطرز دیوانهکنندهای پیچیده و مملو از خطرات بالقوه سیستمی است که آمریکا نمیتواند نادیدهشان بگیرد.
ایالات متحده آمریکا امروز همانند گالیوری است که دستوپایش توسط قدرتهای کوچک و بزرگ منطقه خاورمیانه بسته شده است. واشنگتن نیاز دارد که منطقه را بهتر درک کند. امروز آمریکا با تغییراتی در خاورمیانه روبهرو است که در دورهای بسیار مهم رخ میدهند.
امروز ایالات متحده سعی میکند تنظیم اولویتهای جدیدش در خاورمیانه را با توهمات کمتر و عزمی روشن انجام دهد. در هر صورت خاورمیانه منطقهای بود که آمریکا در طول چندین دهه گذشته به شکل نابجا و نادرستی در آن نقشآفرینی کرده است. اهمیت روزافزون منطقه اقیانوس هند و اقیانوس آرام، روسیهای که بیش از هر زمان دیگری تهاجمی شده است، رفع وابستگی به منابع نفت کشورهای عربی و این احساس سروسامان دادن به بیشتر مشکلات و بحرانهایی که خاورمیانه را گرفتار کرده است و فراتر از ظرفیت آمریکاست، موجب شده که واشنگتن رفتهرفته پایش را از خاورمیانه بیرون بکشد. البته تجربه شکست تریلیون دلاری ملتسازی آمریکا در افغانستان و عراق نیز در چنین نتیجهگیریای بسیار مؤثر بوده است. همه اینها موجب شده که اولویت افتادن نقشآفرینی آمریکا در خاورمیانه در سیاست خارجیاش مورد استقبال قرار بگیرد. هنگامی که یک قدرت بزرگ طرحهایش را مجدداً تنظیم میکند، قدرتهای کوچکتر نیز بهگونهای طرحهایشان را تنظیم میکنند که هم در برخی موارد به منافع آن قدرت بزرگ کمک میکند و هم در برخی موارد به منافع آن قدرت بزرگ آسیب میرساند.
چهار ویژگی خاص، چشمانداز سیاسی جدید در منطقه خاورمیانه را سروشکل میدهد. این خصوصیتها مدت زیادی است که ظهور کرده و خود را نشان دادهاند و اگر ایالات متحده آمریکا بخواهد شانس حفاظت از منافع خود در منطقهای که در آن، اغلب طرحهای آمریکایی رو به افول بوده و نادیده گرفته میشود را به حداکثر برساند، باید خوانش صحیحی از تحولاتی که در عرصه واقعیت در منطقه رخ میدهند، داشته باشد.
زمستان عربی
نقلی از تاسیتوس مورخ رومی قرن اول مشهور است که گفته: «بهترین روز پس از مرگ یک امپراتور بد، همیشه روز اول است.» بهرغم همه شعارها و وعده وعیدها و احتمالاتی که درباره نتایج بهار عربی بیان میشد، بیش از یک دهه پیش، وقتی که عربهای پیر و جوان به خیابانها ریختند تا به سیاستهای ظالمانه و خودسرانه سیاستمداران و تصمیمات اقتصادی چندین رژیم مستبد عربی اعتراض کنند، در نهایت به هیچ نوع رستگاری و رهاییای نرسیدند. نتیجه اعتراضات در بحرین و سوریه این بود که رژیمهای قدیمی همچنان بر سر جای خود باقی ماندهاند. در مصر، ارتش این کشور پس از یک سال حکومت آشفتهوار اسلامگرایان، قدرت را در نهایت به دست گرفت. در یمن، جنگ داخلی وحشیانهای در جریان است. حتی در تونس، تنها کشوری که زمانی با امکان واقعی اصلاحات دموکراتیک روبهرو بود، اکنون یک اقتدارگرا قدرت مطلق را در اختیار گرفته است. در لبنان، لیبی و حتی عراق، منازعات داخلی حلنشدنی و دخالتهای خارجی، حکومت عدالتگران، کاربردی و کارآمد را تقریباً غیرممکن کردهاست.
بهطور خلاصه، بسیاری از کشورهای جهان عرب همچنان در آشفتگی و ناکارآمدی به سر میبرند که ظاهراً غیرقابل تغییر است. عراق و سوریه بهویژه در برابر سازمانهای تروریستی جهادی آسیبپذیر هستند و نفوذ ایران نیز در این کشورها زیاد است. از آنجاییکه آمریکا در عراق و سوریه همچنان نیروی نظامی مستقر دارد، بنابراین سیاست ضدتروریسم را با شدت در این کشورها دنبال میکند. اما نقش آمریکا در سایر کشورها، صرفاً به حمایت از تلاشهای سازمان ملل متحد و سایر تلاشهای چندجانبه محدود میشود و این خود نشاندهنده فقدان پهنای باند، تمایل و علاقه آمریکا به رهبری در حل مشکلات منطقهای است.
زمانی بود که سه کشور کلیدی عربی، یعنی مصر، سوریه و عراق، بر سر قدرت و نفوذ در خاورمیانه با یکدیگر رقابت میکردند. این سه کشور هنوز هم کشورهای مهمی هستند اما فاقد قدرت، نفوذ و ظرفیت لازم برای نمایش قدرتی هستند که زمانی از آن برخوردار بودند. بهار عربی و چالشهای داخلی مختلف کشورهای منطقه را از حالت عادی خارج کرده و مراکز قدرت جدیدی پدید آمدهاند.
یکی از تحولات مهم، ظهور مراکز قدرت غیرعربی در منطقه است. ترکیه، اسرائیل و ایران بهرغم چالشهای داخلی که با آن مواجه هستند، همگی توانستهاند نسبتاً کارآمد بوده و با پتانسیل اقتصادی فوقالعاده و سازمانهای نظامی و اطلاعاتی شایسته در منطقه ظاهر شوند و نقشآفرینی کنند. برای مثال، اسرائیل با وجود تنش داخلی که با آن مواجه است، نزدیکترین متحد آمریکا در خاورمیانه است. ایران دشمن دیرینه آمریکاست. ترکیه یکی از اعضای ناتو است که در برخی از مسائل با ایالات متحده همکاری میکند، اما در مسائل دیگر، نظیر مسئله سوریه، راه خود را بدون توجه به منافع آمریکا طی میکند. مهمتر از همه اینکه، هر یک از این سه قدرت این ظرفیت را دارند که قدرت خود را در خارج از مرزهایشان بهگونهای به نمایش بگذارند که بر ثبات منطقهای و منافع آمریکا در منطقه تأثیر بگذارد. نحوه برخورد آمریکا با این قدرتها، بهویژه ایران و اسرائیل، سیاستهای منطقهای را برای سالهای آینده شکل خواهد داد.
خلیجفارس مهم است
تنها مرکز قدرت عربی که طی سالهای اخیر ظهور کرده، خلیجفارس است و بهراحتی میتوان دلایلی برای این تحول بیان کرد. رژیمهای سعودی و امارات هر دو بهار عربی را بدون آسیب از سر گذراندند و برخلاف همسایگانشان، توانستند با ثبات و صلاحیت از بحران عربی خارج شوند. این کشورها بهعنوان صادرکنندگان اصلی نفت، یکی از اصلیترین ذینفعان اقتصادی جنگ روسیه در اوکراین بودهاند چراکه این جنگ، وابستگی جهانی به نفت خلیجفارس را افزایش داده و در نتیجه قیمت نفت را نیز در بازارهای جهانی افزایش داد. به مواردی که ذکر شد، پارامترهایی را نظیر توافقنامه آبراهام (که روابط اسرائیل را با امارات متحده عربی و بحرین عادی کرد)، تهدید پایدار از سوی ایران و رهبران ریسکپذیری نظیر
محمد بنسلمان، ولیعهد عربستان سعودی اضافه کنید. با چنین نگاهی کاملاً واضح به نظر میرسد که چرا منطقه خلیجفارس در محاسبات منطقهای و محاسبات ایالات متحده اهمیت بسیار بیشتری دارد.
با این حال، درحالیکه اهمیت خلیجفارس افزایش یافته، نفوذ آمریکا بر آن کاهش یافته است. دلیل وقوع این پدیده، تا حد زیادی به دلیل بیپروایی و جسور بودن محمدبنسلمان است. محمد بنسلمان بود که جنگ فاجعهبار یمن را آغاز کرد، دست به محاصره قطر زد و با بیپروایی به نقض مداوم حقوق بشر پرداخت که اوج آن در جریان قتل جمال خاشقچی، روزنامهنگار، در کنسولگری عربستان در استانبول بود. از نظر کسانی که از نزدیک نظارهگر این تحولات بودند، سرد شدن روابط ریاض و واشنگتن به دلیل عدم پاسخگویی قوی آمریکا به حملات حوثیهای مورد حمایت ایران به دو تأسیسات نفتی عربستان سعودی در سپتامبر 2019 کاملاً مشهود بود. حتی از آن زمان و قبل از اینکه جو بایدن بهعنوان رئیسجمهوری جدید آمریکا انتخاب شود، این احساس فزاینده در میان متحدان و شرکای آمریکا در منطقه وجود داشت که آمریکا در عرصه سیاستخارجیاش اولویتهای دیگر به غیر از منطقه خاورمیانه دارد.
براساس همین احساس، بسیاری از بازیگران منطقهای دست به بازبینی مجدد روابط خود با آمریکا زدند و به این نتیجه رسیدند که باید وابستگی خود به واشنگتن را کاهش داده و در این مسیر دستبهدست هم بدهند. این روند پیامدهای پیچیده و طولانیمدتی خواهد داشت. نمیتوان انکار کرد که تا به اینجای کار، روسیه و چین از بزرگترین ذینفعان این روند بودهاند.
با تشدید تنشها بین محمد بنسلمان و دولت بایدن (در مورد همه چیز از قیمت نفت گرفته تا حقوق بشر)، عربستان سعودی روابط خود با روسیه و چین را عمیقتر کرده است. نمیتوان گفت که این کار بنسلمان صرفاً ترفندی برای جلب توجه سیاستگذاران ایالاتمتحده آمریکا است. این رویه، انعکاس پیگیری یک استراتژی گستردهتر برای رفع وابستگی عربستان به آمریکا در سیاستگذاری است. محمد بنسلمان، میخواهد در صورت نیاز، بتواند به سمت هر تعداد بازیگر منطقهای و جهانی حرکت کند. او علاقه آشکاری به همکاری با روسیه در زمینه قیمتگذاری نفت (از طریق اوپک پلاس) دارد. همچنین بهطور طبیعی تمایل به رهبران خودکامهای دارد که او را در مورد نقض حقوق بشر تحت فشار قرار نمیدهند و در مقابل قانونگذارانی (نمایندگان کنگره) که ممکن است فروش تسلیحات را محدود کنند، پاسخگو نیستند. علاوه بر این، محمد بنسلمان، میخواهد عربستان سعودی را به یکی از 15 اقتصاد برتر جهان تبدیل کند و چین، به دلیل حجم بزرگ اقتصادش، ناگزیر در راستای چنین برنامهای قرار میگیرد. اما یکی از عناصر کلیدی ثبات در خلیجفارس است که برای تامین آن، تنشزدایی با ایران، لازم و ضروری است. وقتی که چین میانجیگیری میان ایران و عربستان را در پکن برعهده گرفت، درهایش را به روی عربستان سعودی باز کرد و اکنون که عربستان سعودی در کنار ایران، روسیه و چین بهدنبال عضویت سازمان همکاری شانگهای است، میتوان انتظار داشت که نفوذ چین در منطقه افزایش یابد.
این تحولات کاملاً خیرهکننده بوده است. عربستان سعودی از رهبری یک ائتلاف طرفدار غرب علیه ایران، فاصله گرفته و روابط دیپلماتیک خود را با ایران برقرار میکند و حتی با دیگر دشمنان آمریکا تماس میگیرد. درحالیکه ایالات متحده شریک امنیتی اصلی عربستان سعودی است، پادشاهی عربستان تجهیزات نظامیاش را از چین خریداری کرده است. همانطور که سعود الفیصل، وزیر خارجه وقت عربستان سعودی در دهه 2000 به دیوید اوتاوی از روزنامه واشنگتنپست گفت: «آنچه ما میخواهیم نه ازدواج به سبک کاتولیک است و نه طلاق از واشنگتن. بلکه ازدواجی براساس سنت مسلمانی است که در چارچوب آن بتوانیم همسران دیگری داشته باشیم.» با این حال، بعید است که چین، حتی اگر بخواهد که نمیخواهد، بتواند بهطور کامل جایگزین آمریکا در خاورمیانه شود. اساساً چرا چین باید بخواهد جایگزین آمریکا در خاورمیانه شود، وقتی که حضور آمریکا در منطقه، نگرانی اصلی چین یعنی امنیت جریان نفت خلیجفارس را تامین میکند؟
ایران و بمب هستهای
اگر تنشزدایی بین ایران و عربستان ادامه یابد، بهسختی میتوان باور کرد که تضمینکننده ثبات خلیجفارس یا خاورمیانه باشد. از میان همه منابع بالقوه بیثباتی در منطقهای که هماکنون ناآرام است و با مسائلی نظیر مناقشه حلنشده اسرائیل و فلسطین تا تروریسم جهادی و رقابتهای قدرتهای بزرگ مواجه است؛ مهمترین آنها برنامه هستهای ایران است. این مسئله، موضوعی است که میتواند قیمت نفت را بالا ببرد، بازارهای مالی را از مسیر خارج کرده و به یک جنگ منطقهای گستردهتر ختم شود.
بیان این ادعا کاملاً منطقی است که حتی پس از اینکه دولت ترامپ برنامه جامع اقدام مشترک 2015 را کنار گذاشت، هیچیک از قدرتهای بزرگ منطقهای، بهویژه ایران و اسرائیل، خواهان رویارویی بزرگ نبودند. صحت این ادعا احتمالاً هنوز هم پابرجاست. اما دیگر نمیتوان انتظار داشت که ظرفیت غنیسازی ایران از طریق یک چارچوب دیپلماتیک محدود شود. بله برعکس، خصومت ایالاتمتحده با ایران به دلیل برخورد دولت ایران با معترضان داخلی و حمایت از روسیه در اوکراین، بیشتر هم شده است. تصور رفع تحریمها بسیار دشوارتر شده است، بهویژه اکنون که یک دولت تندرو اسرائیل برای استفاده از گزینههای نظامی معتبر علیه ایران فشار وارد میکند. به نظر میرسد که سرفصلها و جهتگیری روندها در راستای کاهش تنشها نیستند. اگر ایران تا قبل، یک کشور در آستانه گریز هستهای نبود، بهزودی به چنین جایگاهی خواهد رسید. درحالیکه امروز ایران فقط چند روز با تولید مواد شکافتپذیر کافی برای ساخت چندین سلاح هستهای فاصله دارد، باید بدانیم که آیا نظارت محدود آژانس بینالمللی انرژی اتمی برای شناسایی انحراف برنامه هستهای به یک سایت اعلامنشده و جایی که مونتاژ یک سلاح هستهای میتواند در آن انجام شود، کافی است یا خیر. چنین اقدامی از سوی ایران ممکن است کمتر از دو سال طول بکشد.
شایان ذکر است که پنج رئیسجمهور متوالی ایالاتمتحده متعهد شدهاند که ایران را از دستیابی به سلاح هستهای، بازدارند و در صورت لزوم از زور استفاده کنند. علاوه بر این، آستانه تحمل اسرائیل برای اقدام نظامی (حتی اگر فقط برنامه ایران را به تعویق بیندازد) به میزان قابلتوجهی کمتر شده است. اما حقیقت ناخوشایند این است که هیچ راهحلی وجود ندارد. سیاستگذاران صرفاً امیدوارند که بتوان ایران را از عبور از خطوط قرمز اسرائیل یا آمریکا منع کرد. آنها امیدوارند که برخی اقدامات پیشبینینشده اسرائیل یا ایران در منطقه به یک رویارویی گستردهتر تبدیل نشود.
کاری که آمریکا باید انجام دهد
معمای اصلی پیش روی دولت بایدن همان معمایی است که رؤسایجمهور قبلی آمریکا را نیز درگیر کرده است و مطمئناً رئیسجمهوری بعدی آمریکا را نیز آزار خواهد داد. ایالاتمتحده در دهههای اخیر آموخته است که نه میتواند منطقه را متحول کند و نه خود را از آن رهایی بخشد و برای آموختن این درس هزینههای هولناکی را متحمل شده است. خاورمیانه مملو از استخوانهای قدرتهای بزرگی است که به اشتباه تصور میکردند میتوانند نقشهها و رؤیاهای خود را به این منطقه تحمیل کنند. اما خواه ناخواه، آمریکا منافع، دوستان و مخالفانی در منطقه دارد. اینکه «عقبنشینی» از خاورمیانه اغلب بهعنوان یک گزینه مدنظر آمریکا مطرح میشود، لزوماً به این معنی نیست که یک گزینه پایدار و قابل دوام است.
اما سوال این است که اگر آمریکا نه میتواند از منطقه خارج شود و نه میتواند منطقه را تغییر دهد، پس چه گزینه دیگری پیش رو دارد؟ پاسخ کوتاه، مدیریت ریسک است. از آنجایی که خاورمیانه جایگاه خود را در سلسلهمراتب منافع استراتژیک ایالات متحده از دست داده، بنابراین قابل درک است که تیم بایدن میخواهد آمریکا را از مشکلات منطقه دور نگه دارد؛ بهویژه اکنون که او رسماً برای انتخاب مجدد نامزد شده است. مهم اصل حکمرانی تعیین اولویتهاست و ایالات متحده تاکنون، به اندازه کافی دست خود را با روسیه و چین پر کرده است. این بدان معناست که ایالات متحده آمریکا در عرصه عمل بهجای حل مشکلات، بر مدیریت مشکلات تمرکز خواهد کرد. البته مواردی که «باید انجام شوند» مانند مبارزه با تروریسم، امنیت جریان نفت خلیجفارس و محدود کردن برنامه هستهای ایران توجه نسبتاً بالاتری را در سطح بالا به خود جلب خواهند کرد، اما مواردی که «خوب است انجام شوند» در رده اولویتهای اصلی و بالا نخواهند بود. مسائل مربوط به اسرائیل نیز همچنان مورد توجه کاخ سفید قرار خواهد گرفت؛ حتی اگر این تنها کاری باشد که بایدن باید انجام دهد.
بهترین کاری که آمریکا در حال حاضر میتواند انجام دهد، تمرکز بر منافع واقعاً حیاتی خود است. در بسیاری از مسائل دیگر، باید به سخنان جورج شولتز و جیمز بیکر، وزیر امور خارجه اسبق آمریکا توجه کند که میگفتند اگر به دنبال دعوا باشید، به احتمال زیاد درگیر یک دعوای درست و حسابی خواهید شد.
اگر بایدن دستش برای انتخاب باز بود، مسلماً ترجیح میداد حداقل تا سال 2025 حتی یک کلمه دیگر درباره خاورمیانه نشنود. اما دیگ برنامه هستهای ایران و مناقشه اسرائیل و فلسطین بهعنوان دو نمونه از موضوعاتی که به سختی حلشدنی هستند، در حال جوشیدن است و شاید خیلی زود در همین سال جاری، غلیان کند. فارغ از اینکه دولت آمریکا چه خواهد کرد، در هیچ کدام از این دو موضوع شانسی برای رسیدن به یک پایان خوب دیده نمیشود. ممکن است کار آمریکا در خاورمیانه تمام شده باشد، اما خاورمیانه بههیچوجه کارش با آمریکا تمام نشده و حتی به آن نقطه نزدیک هم نیست.
مترجم: آریا صدیقی