طرحی محکــوم به شکست
جزئیات قرارگاه اجتماعی شهرداری تهران درباره کودکان کار و خیابان و بررسی گزارش مرکز پژوهشهای مجلسرئیس سازمان بهزیستی استان تهران: در فاز تازه قرارگاه اجتماعی قرار است کودکان کار جمعآوری شوند
جزئیات قرارگاه اجتماعی شهرداری تهران درباره کودکان کار و خیابان و بررسی گزارش مرکز پژوهشهای مجلسرئیس سازمان بهزیستی استان تهران: در فاز تازه قرارگاه اجتماعی قرار است کودکان کار جمعآوری شوند
«توقف و حذف کار کودکان» هدفی که بیش از 20سال است در کشور دنبال میشود. مسئولان بهزیستی، با همکاری نهادها و سازمانهای مردمنهاد در این 20سال دستبهدامان طرحهای مختلف شدند تا بتوانند کار کودک را ریشهکن کنند، اما بعد از شیوع کرونا براساس آمارهای رسمی تعداد کودکان کار و خیابان کم که نه، حتی زیاد هم شده است. شهرداری تهران که بیش از یک سال است «مدیریت آسیبهای اجتماعی» را در قالب «قرارگاه اجتماعی» دنبال میکند، در فاز بعدی این قرارگاه به سراغ این هدف 20ساله رفته است. اما آنطور که مسئولان به روزنامه هممیهن میگویند این قرارگاه هم قرار است مانند طرحهای قبلی در گامهای اولیه «جذب و جمعآوری» کودکان کار و خیابان را مدنظر داشته باشد.
مرکز آمار و اطلاعات راهبردی وزارت تعاون، کار و رفاه اجتماعی در سال 96 آماری از کودکان کار و خیابان منتشر کرد؛ براساس این آمار از حدود 9 میلیون و 499 هزار کودک، حدود 410 هزار کودک شاغل و 89 هزار کودک در جستوجوی کار بودند. اما معاون سابق امور اجتماعی سازمان بهزیستی سال 1400 آمار دیگری از تعداد کودکان کار که تفاوت قابل ملاحظهای با آمار قبلی داشت، ارائه داد. او گفته بود براساس مطالعات صورتگرفته با دانشگاه علوم بهزیستی حدوداً 70 هزار کودک کار در کشور وجود دارد. کودکانی که به جای درس و تحصیل مجبور به گذراندن ساعات زیادی در خیابانها هستند. این آمار البته بدون در نظرگرفتن کودکانی است که مشاغل زیانآوری دارند و در کارگاهها فعالیت میکنند. از گروه دوم آمار دقیقی در دست نیست. نبود آمار دقیق و گاه حتی ضدونقیض از کودکان کار و خیابان اما نمیتواند افزایش تعداد این کودکان خاصه در ایام کرونا را انکار کند.
در قرارگاه اجتماعی چه خبر است؟
برای کاهش آمار کودکان و کار و خیابان در سالهای اخیر راهکارهایی ارائه شده است؛ راهکارهایی که البته تمام آنها یک الگوی ثابت داشتند، الگویی که با جذب و جمعآوری کودکان آغاز میشد. الگویی که به نظر میرسد شهرداری تهران هم در قالب قرارگاه اجتماعی آن را دنبال کند. قرارگاهی که حدودا یک سال از فعالیتاش میگذرد و هدف اول و اصلی آن جمعآوری معتادان متجاهر از سطح خیابانهای شهر بود. قرارگاه اجتماعی حالا در فاز بعدی خود کودکان کار و خیابان را نشانه گرفته است. آنطور که علیرضا زاکانی، شهردار تهران در جمع خبرنگاران به روزنامه هممیهن میگوید از دو ماه قبل کمیته مربوط به متکدیان و کودکان کار فعال شده است: «علاوه بر آن کمیته مربوط به خانوادههای آنها هم فعال شده است زیرا وقتی میگوییم کودک کار، خانواده آن فرد هم برای ما اهمیت دارد.» شهردار تهران روی واژه سرشبکهها و لجنههایی تاکید دارد، گروههایی که کودکان کار را استثمار میکنند و حتی بهزعم شهردار تهران از مافیا هم بدترند: «اینها شبکه دارند، موضوعی که در دست کار است با محوریت بهزیستی، فراجا و مجموعه سپاه و بسیج و مجموعه کمیته به دنبال این هستیم تا شبکهها را بشناسیم و هم بتوانیم مکانها و امکاناتی فراهم کنیم برای توسعه آموزش. این افراد دو گروهاند، اتباع مسیر خاص خودشان را دارند که فراتر از حوزه اختیارات بهزیستی و شهرداری است. اما آنچه ناظر بر مجموعه غیراتباع است، بحث آموزش و بحث مهارتآموزی به خانواده بر گردن آنها است؛ هم طریقی که خانواده بتواند آنها را صیانت کند و هم ما بتوانیم خانواده را صیانت کنیم، چون خیلی هم به اجبار خانواده میآیند. در واقع یک کار ترکیبی طراحی شده است تا بتوانیم مانع از استثمار آنها شویم.»
آنطور که سمانه زمانی، رئیس سازمان بهزیستی استان تهران میگوید در فاز تازه قرارگاه اجتماعی که قرار است سراغ کودکان کار برود هم جمعآوری وجود دارد، به روزنامه هممیهن میگوید: «جمعآوری به معنای جذب است به این معنا که کار مددکاری کنیم و سراغ کودکی که سرچهارراه است برویم و خانوادهاش را پیدا کنیم، ضمن اینکه گروههایی که مورد تایید بهزیستی هستند، گزارشهایی که درخصوص کودکان کار میدهند مورد تایید سیستم قضا هم است و براساس آن گزارشها، ما امکان اینکه بتوانیم دستور قضایی بگیریم، برای اینکه با خانوادهها وارد گفتوگو شویم و ببینیم اگر کودکی مورد آسیب اجتماعی یا آزار اجتماعی قرار گرفته است، اطلاع دهیم. به همین خاطر ما فضایی که بتوانیم با گروه مردمی کار را پیش ببریم هم طراحی کردیم. زیرا برای انجام این کارها و کارهایی از این دست نیاز است گروههایی که دغدغهمند هستند، کنار ما قرار بگیرند، زیرا اگر در مقطعی سیستمهای دولتی کمرنگتر کار کنند، گروههای مردمی چون انگیزههای مشخصی دارند، کمک میکنند که کار استمرار پیدا کند.»
زمانی هم مانند زاکانی معتقد است گروههایی کودکان را استثمار میکنند و دستهای پشتپردهای برای کودکان کار وجود دارد:«مافیا شاید کلمهای بزرگ باشد و بار داشته باشد اما در بررسیهایی که انجامشده تعدادی از کودکانی که در چهارراه حضور دارند، با ساماندهی پشتپردهای حضوردارند، کمااینکه نمونه آن را میبینیم. ماشینی سر چهارراه، کودکان را پیاده میکند. پیشنهاد میکنم که این آمار را از پلیس بپرسید.» این صحبتها البته درحالی مطرح میشود که بسیاری از کارشناسان حوزه کودک معتقدند باند سازمانیافته برای استثمار کودکان کار وجود ندارد. مثل ثریا عزیزپناه، فعال حقوق کودک و زنان که پیشتر گفته بود در تمام سالهای فعالیتاش شاهد باند و تشکل برای کودکان کار نبوده است: «احتمالا هیچکدام از ما که در حوزه کودکان کار کردهایم، هرگز شاهد نبودهایم که کودکان وابسته به باند باشند یا حتی باندی آنها را خرید و فروش کند و به بازار کار وارد کند.»
عباس جوهری، معاون سیاسی اجتماعی استانداری تهران نیز شهریور امسال در گفتوگو با ایلنا اقدامات قرارگاه اجتماعی درباره کودکان کار را مرور کرده بود: «براساس ارزیابیهایی که بهزیستی انجام دادهاست، مشخص شده که نزدیک به ۸۰درصد کودکان کار و خیابان از اتباع هستند. با توجه به اینکه دو میلیون نفر از اتباع در استان تهران حضور دارند و این موضوع نیز دور از ذهن نیست. ما در کارگروه اجتماعی نحوه برخورد با کودکان کار و خیابان که از اتباع هستند را مورد بررسی قرار دادهایم. همچنین وزارت کشور با دستگاههای متولی کشوری در این زمینه جلسهای را برگزار کردهاند. در نهایت به یک جمعبندی در این زمینه خواهیم رسید و پس از آن اقدامات لازم را انجام خواهیم داد. تکدیگری افرادی که بیش از ۱۸ سال سن دارند، جرم است و طبیعتا دستگاه قضایی و نیروی انتظامی مکلف به اقدام در این حوزه هستند.»
این مقام مسئول گفته بود: «در سنین پایینتر اگر تکدیگری شکل بگیرد، نحوه مواجهه ما با آن متفاوت خواهد بود و این موضوع هم در دستور کار ما قرار دارد. همچنین در حوزه فرهنگی و ورزشی برای این کودکان برنامه داریم. از جمله اینکه در اداره کل ورزش و جوانان ما جشنواره ورزشی برای کودکان کار طراحی شدهاست. مقرر شده شناسایی دقیقی نسبت به کودکان کار و خیابان انجام شود تا بتوانیم براساس آن این طرحها را اجرا کنیم.»
وعده پایان زبالهگردی
اما بخشی از کودکان کار که خیابانها شاهد حضور هرروزه آنهاست کودکان زبالهگردند. کودکانی که براساس قوانین به یکی از پرخطرترین اشکال کار مشغول هستند. خردادماه سال 99 پیروز حناچی، شهردار سابق تهران بخشنامهای را درباره منع زبالهگردی کودکان ابلاغ کرد. محمدرضا جوادییگانه، معاون اجتماعی سابق شهرداری تهران در توضیح این بخشنامه گفته بود که از مردم خواسته شده است تا ضمن مشاهده استفاده از این کودکان در سطح شهر مراتب را از طریق سامانه 137 اعلام کنند. رئیس سازمان بازرسی شهرداری تهران در سال 99 نیز درباره بخشنامه شهردار تهران گفته بود، نظارت جدی بازرسان مناطق بر عدم بهکارگیری کودکان در سطح مناطق و ارائه گزارش هفتگی به صورت منظم در دستور کار بازرسان قرار دارد. از دیگر اقداماتی که برای اجرایی شدن این بخشنامه در بعضی مناطق شهر تهران در دستور کار قرار گرفته بود، کاهش مخازن زباله بود. براساس این آئیننامه ابلاغی تعداد این مخازن تا خردادماه 1400 باید به نصف میرسید.
مسئولان شهرداری سابق البته در نشست خبری اعلام کردند که بخشنامه موفقیتآمیز بوده و تعداد کودکان زبالهگرد کاهش پیدا کرده است البته که این ادعا همزمان با شیوع کرونا و تشدید فقر تایید نشد و مشاهدات میدانی حتی در روزهای اخیر نیز موید کودکانی است که زبالهگردی میکنند. زاکانی درباره اینکه بخشی از کودکان کار و خیابان مشاغل پرخطری مانند زبالهگردی دارند و اتفاقا این پیمانکاران شهرداری هستند که آنها را استخدام میکنند نیز توضیحاتی میدهد و وعدهای تازه: «اکنون ما در منطقه 13 یا 15 کولی کتفی نداریم چون از یک ماه پیش تمهیداتی کردیم که شبکه آنها به هم خورد و اکنون هم به سایر مناطق تعمیم پیدا میکند.» او که میپذیرد برخی از پیمانکاران زباله خشک با واسطه یا بیواسطه مسیری را دنبال میکنند که منجر به عارضه زبالهگردی میشود، تاکید دارد: «این مساله اصلا جای بحث ندارد، این عارضه را ما مستقیما برطرف میکنیم و امیدواریم تا قبل از عید چنین عارضهای نباشد.»
طرحها محکوم به شکستاند
اما طرحهای جذب بهصرف جمعآوری محکوم به شکستاند. این را به تازگی گزارش مرکز پژوهشهای مجلس تایید کرده است. گزارشی که 20شهریورماه با عنوان «ارزیابی طرحها و الگوهای مداخله و الزامات تدوین طرح مداخله جامع» منتشر شده است، تلاشهای 20سال اخیر برای از بین بردن کار کودک را آسیبشناسی کرده است. آنطور که گزارش مرکز پژوهشهای مجلس میگوید، طرحهای مقابله با کار کودک سال 78 با طرح تجهیز و راهاندازی مراکز جمعآوری، شناسایی و هدایت متکدیان و کودکان خیابانی در سال 78 آغاز شد. این طرح در راستای مصوبه شورای عالی اداری، توسط سازمانهای بهزیستی، شهرداری، نیروی انتظامی و معاونت امور اجتماعی آغاز شد و در شش استان کشور نیز به اجرا در آمد. سال 78 یک طرح دیگر هم در کشور اجرایی شد: طرح مراکز شناسایی، تشخیص و جایگزینی کودکان خیابانی. طرحی که ابتدا در 16 استان کشور اجرا شد و در نهایت به 28 استان دیگر رسید و بهزیستی متولی اصلی آن بود. این طرحهای مقابله با کار کودک در سال 81 با طرح دیگری با عنوان طرح ساماندهی 20هزار کودک خیابانی ادامه پیدا کرد. طرحی که سازمان بهزیستی و نیروی انتظامی در آن وظیفه داشتند کودکان کار و خیابان در کل کشور را جمعآوری کنند و بعد از بررسیهای اولیه آنها را به مراکز مختلفی مانند کانون اصلاح و تربیت و کمیته امداد ارجاع دهند. این طرحها تا دهه نود هم با اسامی دیگر و متولیان مختلفی ادامه داشتند، اما هیچکدام نتوانستند آمار کودکان کار را به صورت چشمگیر کاهش دهند.
مرکز پژوهشهای مجلس نتیجه گرفته است که در این طرحها رویکرد جمعآوری غالب است: «در زمینه جمعآوری و جذب کودکان کار و خیابان دو رویکرد وجود دارد، رویکرد اول با اطلاعرسانی و آگاهیبخشی خود کودکان برای دریافت خدمات به مراکز موردنظر رجوع میکنند و در چرخه بازتوانی قرار میگیرند. اما در رویکرد دوم به محل فعالیت کودکان مراجعه شده و آنها را به مراکز منتقل میکنند.» در بخش دیگری از این گزارش تاکید شده است که «تاکنون جمعآوری شیوه اصلی ورود کودکان به سیستم خدماترسانی دولتی و نمود بارز فعالیت دولتی برای این دسته از کودکان بوده است. اما جمعآوری شیوهای مبتنی بر اجبار است و اجباری بودن آن مشارکت گروه هدف یعنی کودکان را به حداقل میرساند و در آنها احساس ترس، بیاعتمادی و خصومت نسبت به سیستمی که آنها را به خود وارد نموده ایجاد مینماید.» غیر از این ارزیابی این گزارش نتیجه گرفته است، تقلیلِ توانمندسازيِ کودکان کار و خیابان به مساعدت مالی، عدم پوشش انواع مختلف کودکان کار و خیابان، غلبه نگاه کوتاهمدت به توانمندسازی به جای فرایندی دیدنِ آن و عدم پوشش اتباع از جمله دلایل شکست طرحهای مقابله با کار کودک در سالهای اخیر بوده است. ایراداتی که به نظر میرسد اکنون هم مسئولان در قرارگاه اجتماعی به نوعی در پی اجرای دوباره آنها هستند.