پایان عصر سیاست خارجی نئولیبرال
دولت بایدن، سرانجام موضع تحلیلگران پیشرو را پذیرفته است
دولت بایدن، سرانجام موضع تحلیلگران پیشرو را پذیرفته است
متیو داس
کارشناس روابط بینالملل و مشاور کارزار برنی سندرز
گانش سیتارامان
پژوهشگر سیاسی
اجماع نئولیبرالهای واشنگتن که در دهه ۱۹۸۰ شکل گرفت، روی مقرراتزدایی، خصوصیسازی، ریاضت و لیبرالیزاسیون تجارت تمرکز داشت. برای جوامع سراسر جهان، بهخصوص در جنوب جهانی، دهههاست آشکار شده که این الگو، الگویی درنده و ویرانگر است. بیعدالتی این نظام پیام جنبش عدالت جهانی بود که در دهه ۱۹۹۰ و اوایل دهه ۲۰۰۰ به نهادهای اقتصادی جهانی تحت کنترل شمال از قبیل سازمان تجارت جهانی، بانک جهانی و صندوق بینالمللی پول اعتراض میکرد. از آن زمان، همین ایدهها محرک چندین موج اعتراض جهانی شدند، شامل جنبش اشغال وال استریت. نظام نئولیبرالیسم از این رو الهامبخش خشم و اعتراض شد که مستعد شکلگیری فساد، دولتهای غیرپاسخگو، ویرانی محیط زیستی و معاملههای خواص بین خودشان بود؛ تور ایمنیای برای ثروتمندان ایجاد میکرد و برای بقیه نسخههای قواعد بازار میپیچید.
برای چهار دهه، دیدگاه غالب در هر دو حزب ایالات متحده، رویکردی نئولیبرال به اقتصاد در کشور و در خارج از کشور بود؛ اما ۲۷ آوریل روزی شد که حرفهای جنبش عدالت جهانی سرانجام به واشنگتن رسید. جیک سالیوان، مشاور امنیت ملی رئیسجمهور آمریکا، قابلتوجهترین سخنرانی سیاست خارجی را داشت که تا اینجا مقامات دولت بایدن داشتهاند. عملا اعلام کرد، دوران سیاست خارجی لیبرال به پایان رسیده است. با این سخنرانی یادها را به سمت آوریل ۲۰۲۱ برد، وقتی جو بایدن، رئیسجمهور ایالات متحده روز صدم دولتش را با سخنرانی در جلسه مشترک کنگره برگزار کرد. بیشتر توجهات رسانهها روی گامهای اولیه دولتش در مواجهه با پاندمی کووید ۱۹ و بحران اقتصادی حاصل از آن بود، اما زیر متن آشکار این سخنرانی این بود که دولت ایالات متحده دوباره روی مردم آمریکا سرمایهگذاری خواهد کرد و سرمایهگذاری سنگینی هم خواهد بود. سخنرانی سالیوان، زیرمتن سخنرانی بایدن را به متن تبدیل کرد. در نگاه اول، ممکن است به نظر عجیب برسد که مشاور امنیت ملی، به جای حوزه امنیت ملی با مفهوم سنتیاش، سخنرانیای شاخص درباره سیاست اقتصادی جهانی داشته باشد؛ اما سیاست اقتصادی و سیاست خارجی
همواره ارتباط متقابلی با هم داشتهاند، سیاست داخلی و سیاست خارجی هم همینطور.
توصیف سالیوان از رویکرد دولت بایدن به سیاست تجاری را در نظر بگیرید. سالیوان گفت، تمرکز روی اینکه دولت چطور میتواند تعرفهها را باز هم کاهش دهد، تمرکز روی «سوال اشتباه» است. او گفت، سوال درست این است: «تجارت چطور در سیاست اقتصادی بینالمللی ما جای میگیرد و به دنبال حل چه مشکلی است؟» پاسخ سالیوان به این سوال روی این مسائل تمرکز داشت: ایجاد زنجیرههای تأمینی که تابآور باشند، سرمایهگذاری در انرژیهای پاک، ایجاد مشاغل خوب، رسیدگی به مالیات شرکتها و مقابله با فساد. اینها البته همه حوزههایی هستند که به سیاست داخلی مربوط میشوند. با درهمشکستن سیلوهایی که سیاست اقتصادی داخل و خارج را از هم جدا میکنند، تحلیل سالیوان، اساس واقعبینانهتری برای مواجهه با چالشهای امروز ارائه میکند.
سالیوان مستقیم با فرضیات ناقصی مقابله کرد که اساس نظم اقتصاد جهانی نئولیبرال هستند؛ نظمی که ۴۰ سال بر سیاست خارجی مسلط بوده است: «بازارها همیشه سرمایه را به شکلی مولد و بهینه تخصیص میدهند، فرقی ندارد رقبای ما چه کردهاند، چالشهای مشترکمان چقدر رشد کردهاند و چه حائلهایی را حذف کردهایم.» سالیوان فلسفهای را که «طرفدار کاهش مالیات و مقرراتزدایی، خصوصیسازی در مقابل اقدامات عمومی و لیبرالیزاسیون تجارت بهعنوان یک هدف در ذات خود» است، رد کرد و این مشاهده را مطرح کرد که این رویکرد بهعنوان یک راهبرد ژئوپلیتیک هم ناکام بوده است: «یکپارچگی اقتصادی مانع نشد که چین جاهطلبیهای نظامیاش را در منطقه گسترش دهد یا روسیه به همسایگان دموکراتیکش حمله کند.»
وقتی سالیوان به «چالش نابرابری و آسیبش به دموکراسی» در نتیجه تفکرات اقتصادی قدیمی اذعان کرد، در حال تکرار انتقادی بود که پیشروها دههها بود مطرح میکردند. انتخابات ریاستجمهوری ۲۰۱۶ ایالات متحده بالاخره زنگ هشداری به صدا درآورد که ساختار مستقر قدرت، یا لااقل بخشی از آن، دیگر نمیتوانست نشنیدهاش بگیرد. مدتها طول کشید تا سیاستگذاران عرصه سیاست خارجی در واشنگتن، به این ایده برسند که بازارها را باید برای منافع بشریت شکل داد و نه برعکس. از این رو، سخنرانی سالیوان باید موضعگیری خوشایندی باشد، نهتنها در ایالات متحده، بلکه برای بسیاری در دنیا هم.
البته قسمت سخت ماجرا برای دولت بایدن، تبدیل این ادبیات به واقعیتی پایدار است. عادتهای قدیمی سخت ترک میشوند و بسیاری از لابیستهای شرکتها و کارشناسان نئولیبرال همچنان عمیقاً روی نظم سابق و ایدئولوژیاش حساب میکنند و در نتیجه احتمالاً با چنگ و دندان با این سیاست خارجی پستنئولیبرال خواهند جنگید. در واقع، همین الان هم گزارشهایی بوده است که شرکتهای بزرگ فناوری در حال لابی برای بهاصطلاح توافق تجارت دیجیتال هستند که میتواند مانع جنبش فراحزبی در حال ظهور در ایالات متحده باشد که برای تعیین مقررات برای این شرکتها شکل گرفته است.
بهرغم موضعگیریهای پیش از موعد بعضی کارشناسان، هیچ «اجماع جدید واشنگتنی» در کار نیست؛ لااقل، هنوز نه. بلکه رقابتی در کار است بر سر اینکه الگوی بعدی سیاست خارجی ایالات متحده چه خواهد بود. بعضی سیاستگذاران، اغلب با انگیزه نگرانیها درباره چین، امیدوارند دنیا را در بلوکهای دموکراتیک و استبدادی سازماندهی کنند، یا همه دغدغههای دیگر را زیردست الزامات رقابت قدرتهای بزرگ کنند. دیگران چینش دوباره و عقبنشینی قابلتوجه از روابط جهانی را میخواهند. البته، همچنان آنهایی هستند که به هر تهمانده نظم بینالمللی نئولیبرال میچسبند.
با این حال، دیگرانی هستند که روی ایجاد تابآوری، در داخل و نیز با متحدان و دوستان تمرکز میکنند، تا در مواجهه با تغییرات اقلیمی، پاندمیها، درگیریهای سایبری و رقابت قدرتهای بزرگ دوام بیاوریم و شکوفا شویم. برای پیشروها، سخنرانی سالیوان باید علتی برای خوشحالی محتاطانه و تشدید تلاشها شود. سالها اقناع و تلاش نتیجه داده تا به این نقطه برسیم، اما تقلا برای تعریف الگویی تازه، همچنان در جریان است.
برای فراتررفتن از نئولیبرالیسم، دولت بایدن باید محکم در مقابل آنهایی بایستد که در داخل و خارج از دولت، بیشتر به ایدئولوژی کهنه وابستهاند تا به مواجهه با مشکلات زمان ما؛ اما باید این را هم در ذهن داشته باشد که انتخابهایی که در مواجهه با مشکلات امروز میکند، ممکن است الگویی را به راه بیندازد که دوره بعدی سیاست خارجی ایالات متحده را تعریف خواهد کرد.