رویاهــایی که بر باد رفتند
روایتهای گرفتاران و زخمخوردگان طالبان
روایتهای گرفتاران و زخمخوردگان طالبان
لین اودانل
مدیر سابق دفتر افغانستان فرانسپرس و آسوشیتدپرس
دو سال پیش، ۱۵ اوت ۲۰۲۱، طالبان به کابل ریخت و در پایان ۲۰ سال یاغیگری تروریستی، رژیم تئوکراتیکی افراطی را دوباره برپا کرد. تقریباً یکشبه، کشور دندهعقب رفت و قوانین، نهادها، آزادیها و حقوق، ناپدید شدند، آنهایی که از ۲۰۰۱، با حمایت مالی و نظامی ایالاتمتحده و متحدانش نوشته شده بودند. حالا دو سال بعد از آن، مردم افغانستان، اغلب از حقوق، تحصیل، شغل و امید محروم هستند. صدها هزار نفر از دست بیرحمی طالبان و فقر و گرسنگی حاصل از بحران اقتصادی که توانایی حلش را ندارند، فرار کردهاند. رهبری طالبان بهنوبه خود دارد میلیاردها دلار از مسیرهای مالیات و قاچاق به جیب میزند.
لین اودانل، در تمام طول جنگ از افغانستان گزارش داد، با آخرین هواپیما خارج شد و همچنان اتفاقات را زیر نظر گرفته است، حتی به قیمت بهخطرافتادن خودش. او درباره تأثیر رسیدن طالبان به قدرت، دزدیدن کمکهای بینالمللی، پناهدادن به گروههای تروریستی و جهادی و نبود هیچگونه پیامد برای سیاستهایشان بر امنیت منطقهای و جهانی نوشته است. او روایتهایی جمع کرده است، از بعضی از آنهایی که داخل یا بیرون افغانستان این اوضاع را تحمل میکنند. مصاحبههایی که در ادامه میآید، برای کوتاهی و وضوح، ویرایش شدهاند.
آسیب، جبرانناپذیر بوده است
نوریه نجفیزاده، در شمال استان بلخ با والدینش زندگی میکند. او پیش از بازگشت طالبان، مشاور حقوقی یک سازمان بینالمللی و فعال حقوق زنان بوده است. ۳۰ سال سن دارد و ازدواج نکرده است. در دو سال گذشته، سلامت روانی او آسیب دیده است و با افسردگی دستوپنجه نرم میکند.
«از زمانی که طالبان زندگیهای ما را به دست گرفت، در همه جنبههای زندگی، حرفهای، شخصی و اجتماعی، از هویتمان محروم شدهایم. ناچار شدهایم هزینهای گزاف تحمل کنیم و در بسیاری موارد، آسیب، جبرانناپذیر بوده است. تاریکترین دوران زندگیهایمان را تجربه میکنیم. حقوق بنیادین و انسانیمان را از دست دادهایم، شامل حق تحصیل، مشارکت اجتماعی و سیاسی و فعالیتهای مدنی. خواهرانم از دانشگاه و مدرسه حذف شدهاند. نهتنها من که بسیاری از زنان دیگر، ناچار شدهاند مشاغلشان را ترک کنند. بیروننگهداشتن زنان از فعالیتهای اقتصادی، فقر را زیاد کرده است، فقری که علت خشونتهای خانوادگی است. از آنجا که طالبان زنان را بیارزش حساب میکند، خشونت علیه زنان، پیگیری و تحقیق نداشته و ندارد.
زندگی من در سقوطِ آزاد است. آزادی بیان، فعالیت اجتماعی و فعالیتهای اقتصادی نزدیک به صفر هستند. این شرایط بنیادین زندگی راحت از من گرفته شدهاند. اینگونه زیستن من را به سوی افسردگی و دیگر مشکلات روانی برده است. سیاستهای مردسالارانه طالبان باعث شده است من آینده را تاریک و مبهم ببینم. امیدی به تغییر ندارم. طالبان تغییر نخواهد کرد؛ اما من دست از این آرزو برنمیدارم که فرصتها و موفقیتهای ازدسترفتهمان باز خواهند گشت.»
دوباره با آیندهای نامطمئن دستوپنجه نرم میکنم
سیدنیام عَلَمی، ۲۴ ساله، وقتی جمهوری سقوط کرد، با دیدهبان صلح افغانستان، اِیپیدبلیو، برای ترسیم نقشه اتفاقات مربوط به جنگ کار میکرد و در دانشگاه آمریکایی افغانستان، اِییواِیاف، در کابل درس میخواند. او را در فرایند تخلیه مردم، از کشور خارج کردند و او درسش را در دانشگاه آمریکایی عراق تمام کرد. او در عراق مانده و منتظر ویزای ایالات متحده است.
«۱۵ اوت ۲۰۲۱، فاجعهای بود که من و خانوادهای را به آشفتگی تلاش برای بقا انداخت. میدانستم که بهدنبالمان خواهند آمد تا مجبورمان کنند «تقاص گناهانمان را بدهیم»، عبارتی که طالبان درباره همه آنهایی میگفت که به ایالات متحده ربطی داشتند و درباره من، این بیشتر بهخاطر ارتباطاتم با اییوایاف و ایپیدبلیو بود. معروف است که طالبان اییوایاف را سنگری برای جاسوسان آمریکا میدانست.
روزی که طالبان وارد کابل شد، به پردیس اییوایاف ریختند و آن وقت بود که فهمیدم تحصیلاتم و رویاهایم برای افغانستان، نابود شدهاند. باور داشتیم که تحصیلات و مدارکمان، مجوز مرگمان خواهند شد. طالبان حالا دارد از پردیس برای کارهای دولتی و اسکان مقامات و خانوادههایشان استفاده میکند.
سرنوشت خانوادهام در ایالاتمتحده و خودم در عراق نامعلوم است. در چند دانشگاه ایالات متحده پذیرفته شدهام تا تحصیلات تکمیلی را در اقتصاد ادامه دهم. بهخاطر فرایند دنبالهدار و طولانی ویزا، مجبور بودهام مکرراً پذیرشها و بورسیهها را عقب بیندازم. درحالیکه ترم پاییزی نزدیک میشود و هیچ خبر تازهای از پرونده پناهجویی من نیست، احساس میکنم ناچار خواهم بود باز از این فرصت هم چشمپوشی کنم.
هیچ امنیتی در عراق ندارم. اینجا نمیتوانم کار کنم. نمیتوانم هم با استفاده از تحصیلاتم به نحوی در افغانستان نقشی بیافرینم، جایی که هموطنانم تحت حاکمیت طالبان دارند پژمرده میشوند. احساس خفگی میکنم و دوباره دارم با آیندهای نامطمئن دستوپنجه نرم میکنم.»
حالا نگرانیام، بچههایم و آیندهشان است
زاریا (که اسم واقعیاش نیست) روزنامهنگار سابقی ۲۷ساله است که در سال ۲۰۲۱، درحالیکه طالبان در جستوجوی روزنامهنگاران بود و رسانههای خبری را تعطیل میکرد، ماهها مخفی بود. او در نهایت به ولایت خودش بازگشت، خارج از شهر شرقی جلالآباد، جایی که با همسر، سه فرزند و والدین کهنسالش زندگی میکند.
«دلم برای زندگیای که بهعنوان یک روزنامهنگار تحقیقی داشتم، تنگ شده است. شغلی رضایتبخش داشتم، جایگاه داشتم، امید به آینده داشتم و به اینکه با موفقیت در زندگی پیش خواهم رفت؛ اما حالا احساس میکنم مثل فردی که سواد خواندن و نوشتن ندارد، زندگی میکنم. هیچکدام از مهارتها و تجربیاتم معنی و کاربردی ندارند.
کسبوکار کوچکی راه انداختهام، مغازهای با رایانهام برای کمک به مردم فقیری که لازم دارند نامهای برایشان نوشته شود یا فرمی پر شود، راه انداختهام؛ اما بهسختی پول کافی درمیآورم که برای خانوادهام غذا بخرم. سه بچه دارم، دو پسر و یک دختر. یکی از پسرهایم همین الان دارد مدرسه میرود. دو خواهرم، برادرم و والدینم همه دارند با هم زندگی میکنند. الان حسابی برای ما زندگی سختی است. فقط خریدن مواد غذایی خودش یک سختی است و من هیچ درآمد ثابتی ندارم.
الان دیگر احساس نمیکنم که در معرض خطر مستقیمی هستم، برخلاف روزهای اولی که طالبان رسیده بودند. آن زمان در کابل بودم که در یک سمینار روزنامهنگاری حضور داشته باشم و ماهها نمیتوانستم به خانه بیایم، چون میترسیدم بازداشت و زندانی شوم یا چیزی بدتر از آن. حالا جستوجوها بیشتر برای تروریستهایی مثل داعش است. وقتی دارند دنبال داعش میگردند، به ولایت ما میآیند و همه خانهها را میگردند. حالا نگرانی من برای بچههایم و آیندهشان است. هر روز و هر شب را در این نگرانی سپری میکنم.»
خودم را بیدولت و بیخانمان حساب میکنم
حسنا رحیمی، مجری برنامههای گفتوگو در رادیو و تلویزیون بود و در میان مردم مشهور. زمانی که جمهوری فروریخت، او باردار فرزند دومش بود و با همسرش در سفر بریتانیا بود.
«وقتی ۲۵ ژوئیه ۲۰۲۱، با همسرم به بریتانیا سفر کردم، دختر ۲ سالهام مهسا را پیش خانوادهام گذاشتم، چون قصد داشتم در اوت برای تولد فرزند دومم برگردم. وقتی کشور فروریخت، انتخابی نداشتم جز اینکه در لندن بمانم. پریسا ۱۷ سپتامبر اینجا به دنیا آمد.
سعی کردم مهسا را از کابل پیش خودم بیاورم. مهسا پاسپورت بریتانیایی دارد، چون پدرش شهروند بریتانیاست. پروندهاش را به وزارت امور خارجه، وزارت کشورهای مشترکالمنافع و وزارت توسعه گزارش دادم، تحت برنامه کمک به شهروندان بریتانیایی که در افغانستان مانده بودند. به نمایندهام در پارلمان هم نامه نوشتم؛ اما هیچ کمکی نگرفتم و ناچار شدم یکی از سختترین و خطرناکترین تصمیمات زندگیام را بگیرم: به کابل برگردم و دخترم را با خودم به خانه بیاورم.
تصمیم آسانی نبود. چند سالی بود که هدف طالبان بودم. بعد از اینکه طالبان، یاما سیاوش [روزنامهنگار] را نوامبر ۲۰۲۰ به قتل رساند، سرویس امنیتی به من و دیگر روزنامهنگاران شناختهشده گفت من هدف شبکه حقانی شدهام، [بازویی از طالبان به ریاست وزیر داخله فعلی طالبان، سراجالدین حقانی]. آن زمان به ما پیشنهاد شد که کمک کنند از کشور خارج شویم اما من تصمیم گرفتم بمانم. نمیخواستم در مقابل طالبان یا شبکه حقانی تسلیم شوم.
تأثیر روانی فروپاشی، پیامدهایش برای خانواده، همکاران و کشور، من را در وضعیتی بسیار سخت قرار داده است و فشارهای سنگینی به من وارد کرده است. ذهنم، روحم و همه چیزم را درگیر کرده است. هنوز نمیتوانم باور کنم چه اتفاقی افتاده است و نمیتوانم بفهممش. هنوز در شوکم. با اینکه قدردان حمایت بریتانیا از افغانهایی که اخیراً آواره شدهاند هستم، خودم را بیدولت و بیخانمان حساب میکنم.»
رژیم طالبان، تهدیدی برای مردم افغانستان است
آنی فورزهایمر، معاون مأموریت سفارت آمریکا در کابل و دستیار موقت وزیر خارجه ایالات متحده در امور افغانستان، از ۲۰۱۷ تا ۲۰۱۹ بود.
«حالا مدام حس سوگواری و شرمساری دارم، حتی در لحظه شادی. حتی نمیتوانم شروع به این تصور کنم که دوستان افغانم در تبعید و دختران و زنان در افغانستان دارند چه چیزی را تجربه میکنند. در سال ۲۰۱۹، وقتی از وزارت خارجه بازنشسته شدم، شروع کردم درباره نیاز به نقشآفرینی اصولی و مداوم در
افغانستان حرفزدن و نوشتن.
در آوریل ۲۰۲۱، بلافاصله میدانستم تصمیم رئیسجمهور جو بایدن، [برای پایبندی به توافق دونالد ترامپ، رئیسجمهور پیشین در دوحه و تسلیم در مقابل طالبان] کوتهبینانه است و مرگبار از کار در خواهد آمد. زمانی که فروپاشی واقعی رخ داد،
من در تماس تلفنی با دیگران بودم و داشتم تلاش میکردم از سازمانی حفاظت کنم که با پناهگاههای زنان کار میکرد.
تردیدی در این ندارم که رژیم طالبان تهدیدی برای مردم افغانستان است و برای همه ما و فرزندانمان، چون طالبان بهعنوان نمونهای عمل میکند، برای همه افراطیهای دیگر. نمونهای از فتح یک دموکراسی ناقص به دست یک دیکتاتوری بیرحم. اکنون امید، کمیاب شده است اما دلیل ندارد از تلاش برای تصور
و سپس حمایت از افغانستانی دست بکشیم که همه استعدادهای مردمش و رویاهایشان برای جامعهای عادلانه را در خود جای میدهد.»
کشور دارد جلو میرود
هیئتالله نیکزاد، کشاورزی ۲۰ساله در منطقهای روستایی در استان غربی هرات است، هممرز با ایران و ترکمنستان. او شیر گاو و گوسفند میدوشد و تخممرغ جمع میکند و این به تأمین خانوادهاش کمک میکند. او حامی طالبان است و خوشحال است که میبیند ائتلافی که با رهبری ایالات متحده بود، افغانستان را ترک کرده است.
«از زمانی که طالبان آمده است، کشور دارد جلو میرود. صلح و آرامش دارد، امنیت خوبی دارد، دزدها دیگر نیستند؛ امن است. پیشرفت وجود دارد، گرچه وضعیت هر روز تغییر میکند.
در دوران حکومت قبلی، رشوه شایع بود، هیچکس در هیچ کسبوکاری سرمایهگذاری نمیکرد. آمریکا گناهکار است، چون آمریکا به افغانستان حمله کرد؛ اما تقصیر به گردن دولت افغانستان هم هست. هیچ کشور و هیچ فردی نباید درد و رنج بکشد؛ اما اینها تاریخ است. حالا باید با حال سروکار داشته باشیم تا مطمئن شویم آن رنجها تمام میشوند. این چیزی است که من از آن حمایت میکنم.»
افغانستان به گذشته سیاسی شرمآوری رانده میشود
اسکات ریچاردز، از بنیانگذاران سازمان غیرانتفاعی «پرزیدیوم نتورک» است که از مردم گرفتار بحران حمایت میکند. او در جمهوری افغانستان، ایالات متحده و بریتانیا مشاوره امنیتی داده است.
«ژوئیه ۲۰۲۱، نشانههای آشکاری وجود داشتند از اینکه فروپاشی قریبالوقوع است. داشتم برای کمیته نیروهای مسلح سنا[ی ایالاتمتحده] درباره یک توافق تسلیحاتی منطقهای توصیههایی مینوشتم و در آن گزارش اشاره کردم که گرفتن قدرت توسط طالبان نزدیک است. مدام با حکومت جمهوری در تماس بودم و حسی بینشان وجود داشت که بایدن جمهوری را رها نخواهد کرد. موضوع وقتی مشهود شد که ایالاتمتحده، بودجهای را که برنامهریزی شده بود، تحویل نداد. تقلایی در آخرین لحظهها اتفاق افتاد اما آن زمان دیگر خیلی دیر شده بود.
به لحاظ کارکردی، افغانستان به کمک مالی نیاز دارد. بهخاطر ریسک سرمایهگذاری که در کشور است، نمیتواند اقتصاد را به حرکت بیندازد یا سرمایهگذاری خارجی جذب کند. هیچگونه حفاظتی از سرمایه نیست. روشهای تعامل در هر دو طرف، شکستهایی کامل بودهاند. با انتخابات ایالاتمتحده هم که در راه است و با لغو بودجه برنامههای کمکی که تا الان دیدهایم، مسیر برگرداندن اوضاع عملاً به بنبست رسیده است. وقتی بودجه لغو شد، تأمین دوباره بودجه، وحشتناک سخت خواهد بود.
نه دموکراتها و نه جمهوریخواهان نخواهند خواست حرفی از افغانستان بزنند. رأیدهندگان آمریکایی وقتی این کلمه را بشنوند، از خودشان خواهند پرسید: «ما از آنجا رفتیم. چرا هنوز داریم دربارهاش حرف میزنیم؟» بعد منابع کمتری در دسترس کشور قرار خواهند گرفت و کشور به سمت گذشته سیاسی شرمآوری رانده خواهد شد.»
همه آزادیهایم به عنوان یک زن، بهعنوان یک انسان را از دست دادم
شمایل توانا نصیری، ۲۶ساله، در پایان ژوئیه از افغانستان به ایالاتمتحده رسید. بهعنوان یک زن شیعه هزاره که علناً رهبری اعتراضات خیابانی برای بازگشت حقوق زنان را داشت، او خیلی از گزینههای مورد نظر افراطیون [برای برخورد] را داشت. مکرراً توسط تفنگداران طالبان دستگیر و ضربوشتم شد، یک بار چنان شدید که دو هفته نمیتوانست راه برود.
«قبل از سقوط جمهوری، در وزارت معادن و نفت کار میکردم. در سال ۲۰۱۷، کتابخانهای برای زنان در استان دایکندی راه انداختم، به نام «نسل نو». مسابقههای مطالعه و کارگاه برای زنان برگزار میکردیم. وقتی طالبان به قدرت رسید، اولین کاری که کرد این بود که کتابخانه من را بست. در دو سال گذشته بیش از ۵۰ اعتراض خیابانی و ۳۰ اعتراض داخل ساختمان داشتهایم. هر کاری میتوانستیم کردیم که تضمین کنیم زنان حقوقشان را خواهند داشت اما وضعیت برای زنان ذرهای بهتر نشده است. در هر اعتراضی تهدید شدیم. به ما توهین شد، تحقیر شدیم و کتک خوردیم.
طالبان با هزارهها شدیدتر از دیگر قومیتها رفتار میکند، به چند دلیل: یکی به این خاطر است که هزارهها ارزش بیشتری برای حقوق زنان و انسانها قائلاند. حضوری فعال در نیروهای امنیتی و در ورزش داشتهاند و زنانشان در همه جنبههای زندگی بدون هیچ محدودیتی مشارکت میکنند. به این خاطر است که طالبان هزارهها را «کافر» میخواند و میگوید زنان هزاره اسلام را رعایت نمیکنند و باید حذف شوند.
من با دقت برای آیندهام برنامهریزی کرده بودم، اما طالبان همه بلندپروازیهایم را خاکستر کرد. همه آزادیهایم را از دست دادم، بهعنوان یک زن، بهعنوان یک انسان. همه چیز را از دست دادم: حق راهرفتن خارج از خانهام، حق تحصیل و کار. احساس میکنم نمیتوانم نفس بکشم. زنان افغانستان همه حقوق انسانیشان را از دست دادهاند، چون زن هستند.
حالا که به ایالات متحده آمدهام، دارم تلاش میکنم روی پای خودم بایستم، سیستم اینجا را یاد بگیرم و بعد به دخترانی در افغانستان کمک کنم که دارند با دست خالی در مقابل سلاحها و ظلم طالبان میایستند.»
افغانستان نمونه خلاقیت، تداوم و شجاعت مقاومت زنان هم هست
هِدِر بار، از مدیران بخش حقوق زنان دیدهبان حقوق بشر است و در دورههایی در افغانستان و با سازمان ملل متحد کار کرده است.
«از تعطیلات به خانه در اسلامآباد برگشتم و حدوداً شب ۱۵ اوت هواپیمایم فرود آمد. گوشی را روشن کردم و معلوم شد که دنیا چطور تغییر کرده است. از آن زمان، این وضع بیتوقف ادامه داشته است. خیلی از ما هستند خارجیهایی که زمان زیادی در افغانستان صرف کردهاند و خیلی به افغانستان و افغانها بدهکارند. من واقعاً قدردان آنهایی هستم که دارند غذا توزیع میکنند یا کوهی از کاغذبازی را انجام میدهند تا برای افراد، پناهندگی بگیرند. بهعنوان یک حامی حقوق زنان، گاهی انگار همه کاری که داریم میکنیم این است که شاهد درد باشیم.
خیلی سخت است که جایی برای خوشبینی پیدا شود. به نظر میآید طالبان هم ریشههای محکمی دوانده است و هم بعید است آزارهایش را به شکلی معتدل کند. همه شواهد، برعکس این را نشان میدهند. انگار نوآوریهایی بیپایان برای پیداکردن راههای تازه دارند تا زندگی زنان را فلاکتبارتر و محدودتر کنند و حتی انگار مداوم و وسواسی در این فکرند.
واکنش بینالمللی در این باره به شکلی عمیقاً هشداردهنده، آموزنده بوده است، از این لحاظ که نشان داده است واقعاً دنیا چه اهمیت کمی برای حقوق زنان قائل است. ما در میانه یک واکنش منفی جهانی علیه پیشرفت حقوق زنان و دگرباشان هستیم. بیتوجهی جوامع جهانی به بحران حقوق زنان در افغانستان، هم این موضوع را تغذیه میکند و هم نشانهای از آن است. زمان آن رسیده که واکنشی قویتر، همدستتر و خشمآلودتر از زنان سراسر جهان در کار باشد، واکنشی نسبت به حملاتی که به حقوق زنان میبینیم. افغانستان بدترین نمونهی دلیل نیاز به چنین چیزی است.
یکی از چیزهایی که به من امید میدهد این است: افغانستان، نمونهای از این هم هست که مقاومت زنان، چقدر میتواند خلاقانه، مداوم و شجاعانه باشد. طالبان در واقع نسلی از زنان و دختران را رادیکال کرده است. شجاعت معترضانی که هنوز به خیابان میآیند تا مقابله و مبارزه کنند، فراتر از کلمات است.»