ویرانی پس از کودتا
عبدالفتاح السیسی وعده رفاه داده بود، اما مصر حالا کشوری ورشکسته است
عبدالفتاح السیسی وعده رفاه داده بود، اما مصر حالا کشوری ورشکسته است
استیون ای کوک
تحلیلگر مسائل خاورمیانه و آفریقا
بیشتر تابستان ۲۰۱۳، مصر واله و شیدای «سیسی» بود. آهنگ، ساندویچ، موزیکویدئو، شعر و حتی طرح پیژامه بود که به عبدالفتاح سیسی، افسر نظامی تقدیم میشد؛ افسری که رئیسجمهور محمد مرسی را سرنگون کرده بود.
از بیرون، صحنه غریبی بود. میلیونها مصری، مداخله بیرحمانه و خشن ارتش علیه مهره اخوانالمسلمین را جشن میگرفتند؛ مهرهای که فقط یک سال پیشش در ژوئن ۲۰۱۲ رئیسجمهور شده بود. حتی بهاصطلاح انقلابیون و منتقدان قدیمی نظام سیاسی استبدادی مصر هم به نظر واقعاً رهبر کوچک نظامی را دوست داشتند، رهبری که به آنها وعده شروعی دوباره داده بود، بعد از ۱۸ ماه پرآشوب که با قیام در اواخر ژانویه ۲۰۱۱، علیه حسنی مبارک، رهبر دورانی طولانی، شروع شده بود.
مرسی در زندان بود و اعضای اخوانالمسلمین یا مرده بودند، یا بازداشت شده بودند یا فراری بودند. در چنین شرایطی سیسی وعده روزهایی بهتر را به مصریها داد، هرچند به هموطنانش هشدار داد که باید صبور باشند. این کار عاقلانهای بود. مشکلات پیچیده اقتصادی، اجتماعی و سیاسی مصر، در شرایطی که مصر در مسیر انتقال دموکراتیکی ملتهب و مستعجل، از یک بحران به بحرانی دیگر میافتاد، فقط شدیدتر شده بودند. با این حال، یک دهه بعد، سیسی بابت صبر مصریها پاداشی به آنها نداده است. بلکه کاملاً برعکس: مردی که بنا بود مصر را نجات دهد، حالا بر ویرانههایش نظارت میکند.
سیسی به مصریها وعده رفاه داد اما مصر کاملاً ورشکسته است. آمارها سرسامآورند. تورم تقریباً ۳۷ درصد است و یک دلار آمریکا حدود ۳۰ پوند مصری است. وقتی سیسی به قدرت رسید، حدود ۷ پوند بود. بدهی بینالمللی کشور حدود ۱۶۳ میلیارد دلار است و پیشبینی میشود که بدهی کلیاش در ۲۰۲۳ به حدود ۹۳ درصد از تولید ناخالص داخلی کشور برسد. مقامات دولت ناچار شدهاند مسائل مالی کشور را مثل یک بازی پیداکردن مهره زیر لیوان اداره کنند و پولهای کشور را بین جاهای مختلف بچرخانند؛ در تلاشی بیهوده برای مخفیکردن اوضاع متزلزل اقتصادی کشور.
ادعای سیسی این است که گرفتاریهای اقتصادی کشور نتیجه مسائل خارج از کنترل اوست، بهخصوص پاندمی کووید ۱۹ و حمله روسیه به اوکراین. شکی نیست که این بحرانها چالشهای اقتصادی قابلتوجهی ایجاد کردهاند که کشورها، شامل ایالات متحده، در مدیریتشان به دشواری افتادند؛ با این حال، مشخص است که ادعاهای سیسی، راهبردی برای عوضکردن موضوع است تا تقصیر خودش را در فقیرترشدن کشور کمتر نشان دهد.
رئیسجمهور، در دورهای پرخرج و بدهیساز، سراغ ابرپروژههایی رفته است که توجیه اقتصادی اندکی دارند. عظیمترین و قبیحترینشان، پروژه پایتخت اداری جدید است که تازه در اولین مرحلهاش است و تا اینجا بیش از ۴۵ میلیارد دلار خرج برداشته است. وقتی امارات متحده عربی و چین از پروژه خارج شدند، مصریها مجبور شدند هزینهها را با اضافهکردن بدهیهای سنگین به حساب کشور بپردازند.
علاوهبر ساختن همه چیزِ یک پایتخت جدید وسط بیابان، سیسی ناظر بر مجموعهای از پروژههای بزرگ دیگر هم بوده است. نمونههای قابلتوجه در میانشان «پایتخت تابستانی» جدید در ساحل شمالی، یک نیروگاه هستهای (در کشوری که برق اضافه دارد)، یک «شهر پایدار» در دلتای نیل و احیای یک ابرپروژه ناکام دوران مبارک در شمال مصر به نام «توشکا» است. اینها هم بعد از این هستند که در سال ۲۰۱۵، یک گذرگاه فرعی میانبر برای کانال سوئز باز کرد و نامش را «کانال سوئز جدید» گذاشت.
ارزش اقتصادی بیشتر این پروژهها مبهم است، اما به لحاظ سیاسی مهم هستند (یا بودند). اینها بنا بوده نمایشهایی ملموس از تولد دوباره مصر، تحت ید استوار افسر نظامیِ حالا رئیسجمهورشده جدیدش و همکاران او در وزارت دفاع باشند. شاید پیام ماجرا این بوده که مصر هنوز میتواند کارهای بزرگ بکند، اما این ابرپروژهها بارهایی اقتصادی بر دوش کشور شدهاند که نمیتوان آنها را نگه داشت.
مقامات اشاره به این میکنند که مصریهای بسیاری در فرایند ساخت این پروژهها استخدام شدند. بسیار خوب، اما به چه قیمتی؟ دولت مسئول کارهای عمرانی است، اما سود بلندمدت این کارها باید از هزینههای کوتاهمدتشان بیشتر باشد. پلها، جادهها، تقاطعهای جدید، ارتقای فرودگاهها و خطوط مترو کاملا ارزشش را دارند. مصر هم کمی از این کارها کرده است. ارزشش را دارند، به این خاطر که برگشت این پروژهها از لحاظ فعالیتهای اقتصادی بیشتر و بهینهتر است. میانبر کانال سوئز ممکن است در این دسته قرار بگیرد؛ اما پایتخت تابستانی و پایتخت اداری جدید، چاهویلهایی عظیم برای پولی هستند که مصر ندارد.
سخت بتوان تصور کرد که در طول مدت یک دهه، سیسی کشوری فقیر را گرفت و فقیرترش کرد؛ سیسی که حامیانش در عربستان سعودی و امارات متحده عربی اقتصاد مصر را با انتقال مستقیم پول دوباره بالا آوردند؛ سیسی که قرضهایی با شرایط آسان از صندوق بینالمللی پول گرفت و حسننیت بسیاری در میان دولتهای غربی نسبت به خود داشت.
در تازهترین توافق با صندوق بینالمللی پول، دولت مصر پذیرفت داراییهای دولتی را بفروشد، شامل آنهایی که ارتش صاحبشان بود؛ اما خریداران اندکی در کار بودهاند، چون این داراییها یا ارزشی ندارند، یا کسی نمیداند چطور روی آنها ارزشگذاری کند، یا اینکه خریداران بالقوه کنار نشستهاند و منتظر یک دور دیگر کاهش ارزش پوند مصر (که از مارس ۲۰۲۲ به این طرف، چهارمین دورش خواهد شد) هستند تا بتوانند، این داراییها را با هر کیفیتی که دارند، با قیمتهایی باز هم پایینتر بخرند. اخیراً دولت اعلام کرد 9/1میلیارد دلار داراییهای دولتی را فروخته است. این عدد مثبتی است، اما کمک چندانی به تسکین رنج گسترده اقتصادی نمیکند. مصریها در ۲۰۱۱ قیام کردند چون کرامت میخواستند. حراج اموال دولتی، چندان باکرامت نیست.
مصریها به جای اینکه منتظر رفاهی باشند که رهبرانشان قول دادند، دارند به شکل فزایندهای کشور را ترک میکنند. در بسیاری از گزارشها درباره غرقشدن قایق ماهیگیری بیش از حد پر [حامل مهاجران] در نزدیکی ساحل یونان، نکتهای که گم شد این بود که ۳۰۰ الی ۳۵۰ مصری سوارش بودند. گرچه تعداد مصریهایی که با قایق به اروپا مهاجرت میکنند بعد از قیام ۲۰۱۱ هم افزایش یافت، اما در سالهای اخیر بیشتر افزایش یافته است. از ابتدای سال ۲۰۲۳ تا پایان ماه ژوئن، بیش از ۶ هزار مصری تلاش کردهاند از راه دریا به ایتالیا برسند. اینها دومین گروه بزرگ مهاجرانی هستند که امیدوار به رسیدن به سواحل ایتالیا بودهاند. در سال ۲۰۲۲، حدود ۲۰۰ هزار مصری بهدنبال زندگیای بهتر در آن سوی مدیترانه رفتند؛ البته، با توجه به وضعیت بغرنج اقتصادی که مصریها با آن مواجهاند، منطقی است که تعداد زیادی از آنها کشور را ترک کنند.
دردسرهای اقتصادی مصر، صرفاً این ایده را تقویت میکند که این کشور، نیرویی است که مصرف شده. در دهه ۱۹۷۰، رئیسجمهور انور سادات این روایت را به هنری کیسینجر، وزیر خارجه [ایالات متحده] قالب کرد که مصر بازیگری تأثیرگذار است و میتواند صلح در منطقه را تضمین کند و در نظم منطقهای ضدشوروی، محوری باشد. سادات، چنانکه هم در شخصیت و هم در دوران کار سیاسیاش بود، داشت اغراق میکرد. مصر متحد مهمی برای ایالات متحده است؛ اما جز در استثنائاتی اندک، از قبیل عملیات سپر صحرا/ طوفان صحرا، هرگز منابع ایفایی نقشی را نداشته است که سیاستگذاران ایالات متحده وقتی قاهره گرایش سیاسیاش را به سمت ایالات متحده تنظیم کرد، امیدوار به ایفایش بودند.
سیسی در نشستهای مهم، از قبیل نشست اخیر روسیهآفریقا در سنپترزبورگ یا نشست تابستان گذشته «شورای همکاری خلیجفارس بهعلاوه ۳» (GCC+3) با جو بایدن رئیسجمهور آمریکا هم حاضر است، اما به نظر میرسد، حضور رهبر مصر، رسمی و تشریفاتی است. بودن در اتاق حدی از نفوذ را القا میکند، اما مصر در این گردهماییها بیشتر ناظر است تا بازیگر.
روشنترین مثال نزول مصر و سیاست خارجی تهی همراهش، غیبت تقریبا تمام و کمال مصر در صحنه جنگ داخلی سودان است، یعنی در حیاط خلوت مصر. در مرحله آغازین این درگیری، نیروهای واکنش سریعِ ژنرال محمد حمدان دوقلو، حدوداً ۲۰۰ سرباز و خلبان مصری را که برای مانور با ارتش سودان در سودان بودند، گروگان گرفتند. آنها با کمک دیپلماتهای اماراتی، نسبتا سریع آزاد شدند.
بعد از این مرحله تحقیرآمیز، مصریها کنار ایستادهاند و تماشاگر ایفای نقش مهم سعودیها در تخلیه شهروندان کشورهای ثالث از سودان بودهاند. بعد از آن سیسی هر گونه تلاش برای میانجیگری در سودان را به ولیعهد محمد بنسلمان (با کمک آمریکاییها) واگذار کرد؛ اما این باید بعضیها را در مصر شرمسار کرده باشد که در نهایت، عربستان سعودی نقش کلیدی را ایفا کرد، در درگیریای که طبق افسانهسراییهای خود مصر، مصر باید پیشگام ایفای نقش میبود. در واقع، وقتی قاهره میزبان نشستی بین هفت همسایه سودان شد تا درخواست آتشبس کنند، آن هم خوب پیش نرفت. چندان بیش از یک دورهمی برای حرفزدن و عکسگرفتن نبود و آبی احمد، رهبر اتیوپی در صحبتهایش در این نشست، از عربستان سعودی بابت تلاشهای میانجیگرانهاش تشکر کرد.
اخیراً، یکی از تحلیلگران دقیق مسائل مصر در توئیتی نوشت: «صادقانه میتوانم بگویم راهی برای خروج از این وضعیت نمیبینم.» فکر میکنم منظور او از «این وضعیت»، ویرانهای است که سیسی از مصر ساخته است. حدود یک دهه بعد از اینکه مصریها قیام کردند تا نان، آزادی و عدالت اجتماعی بخواهند، هیچ کدامشان را ندارند.