چین در عصر گذار از حاکمیتِ لیبرالیسم
بررسی جایگاه چین در نظم آینده جهانی بر مبنای نظریات جان آیکنبدی
بررسی جایگاه چین در نظم آینده جهانی بر مبنای نظریات جان آیکنبدی
حمید کریمنیا
کارشناس امور بینالملل
جهان در عصر جدید و پساجنگ سرد وارد عرصه تازهای میان آمریکا بهعنوان قدرت هژمون و قدرتهای نوظهور نظیر چین شده است. قطببندی در حال شکلگیری میان غرب به رهبری آمریکا و اروپا با رویکرد لیبرالیسم سیاسی و اقتصادی از یکسو با قدرتهای تازهظهوریافتهای مانند چین و روسیه پیامدهای وسیعی را در موقعیت کنونی امنیت بینالمللی دربرداشته است. آِیا چین بهعنوان ابرقدرت جدید در برابر آمریکا قرار میگیرد و دکترین تازهای در روابط بینالمللی در حال شکلگیری است؟ چیزی که خود آمریکاییها به آن اذعان دارند، حضور چین بهعنوان یک قدرت جهانی و همان تحول در نحوه روابط بینالملل است. این ظهور در واقع در کنار روسیه و سایر کشورهای دیگر نوظهور میتواند موجب فضای جدید در این روابط باشد. از نگاه برخی کارشناسان، آینده روابط به اشکال مختلفی میتواند وجود داشته باشد. برخی آن را چندقطبی و برخی دیگر دوقطبی چین و غرب به رهبری آمریکا میدانند. در این میان جانایکنبری، نویسنده لیبرال و محقق امور بینالملل در کتاب خود به نام «پس از پیروزی» توضیحاتی را در این باره داده است که مورد توجه و قابل تعمق است. وی اعتقاد دارد دکترین چین در روابط خود با جهان همانند دکترین کشورهای لیبرال غرب نخواهد بود و در نتیجه یکسری اقدامات آن با روشهای کاملاً حسابشده در چارچوب فعالیتهای تجاری و بازرگانی بینالمللی صورت گرفته و خواهد بود. وی ضمن تلاش برای پاسخ به این سوال که لیبرالیسم غرب در برابر واقعگرایی چینیها و سایر چپگرایان که خوشبینی خاصی نسبت به آن روند دارند، آنگونه معتقد به آن نیست که نظم لیبرالی جاری که حاصل تلاشهای کشورهای پیروز جنگ جهانی بوده توسط قدرت رو به ظهور چین به چالش جدی گرفته شود.
از آنجا که موضوع سیاست بینالملل، قدرت است، بنابراین هژمون تحت تاثیر قدرت برتر خواهد بود. نویسندگان چپگرا؛ همچون ای اچ کار و گلیپین اعتقاد دارند که تمام هژمونها در نهایت از طریق جبر و زور نظراتشان را اعمال میکنند، بنابراین نظم غربی در نهایت با نظم سلسهمراتبی تفاوتی نخواهد داشت و در این رابطه در واقع این قدرت است که حرف آخر را میزند. هژمونی آمریکا براساس نظر وی التزام به قانون آزادی فضای باز و تفاهم میان متحدان است. با این وجود همه این اهداف توسط دولتها هدایت و اجرا میشوند. دولتهای زیرمجموعه هژمونی بهعنوان شرکای کار هستند و نظم کنونی از نوع نولیبرالدموکراسی نیست، بلکه شبیه هژمونی انگلستان در قرن هجدهم است که طی آن پادشاه اگرچه دارای قدرت بود، لیکن در برابر پارلمان پاسخگو هم بود و همینطور همه مردان بالای سن قانونی از تساوی حقوق برخوردار بودند. با این سبک تاکنون روابط میان متحدان برقرار بوده است.
موقعیت چین در شرایط جدید
در این میان چین بهعنوان پدیده جدید در عرصه بینالملل باید ساختار راهبردی آن را مورد بررسی قرار داد. بعد از سقوط شوروی، جنبش سرمایهداری، کالا و نیروی کار در سراسر مرزهای ملی در حال گسترش بود. تعدادی از کشورها به سازمان تجارت جهانی، ناتو و سایر نهادهای بینالمللی پیوستند و این روند رو به گسترش بود. آمریکا بهعنوان قطب اصلی بلوک غرب همچنان باقی ماند و ژاپن و اروپا سعی نکردند از این بلوک و حیطه آمریکا خارج شوند. از آن سو، رشد چین منجر به این نظریه شد که هژمونی آمریکا رو به پایان است. در همین شرایط خود آمریکاییها نیز تمایلی به حاکمیت جهانی در وضعیت ساختار لیبرالی کنونی نشان نمیدهند. با اینکه اعتقاد برخی بر این است که مرحله انتقال هژمون مقطع خطرناکی بوده و احتمال جنگ بازدارندگی از جانب قدرت فعلی در مقابل قدرت نوظهور در آن وجود دارد(کویلند2000) یا قدرت نوظهور جنگی را آغاز میکند به امید کسب قدرت جهانی (گلیپین1981) اما هیچیک از طرفین چنین ادعایی را نشان ندادهاند. بهگفته ایکنبری چین نه اعتقاد و نه توان آن را دارد که به سبک قدیم برای توازن قوا عمل کند، زیرا این کشور از جانب چند رژیم دارای دموکراسی محاصره شده و خود نیز از این جنگ خسارت سنگین اقتصادی متحمل خواهد شد(ایکنبری2014) اما نظم لیبرالی که آمریکا در رأس آن بوده بهواسطه یک روند تکاملی در شرایط نوین موجب ارتقاء خواهد شد. به گفته کوهن(1984)، آمریکا امروزه خود بخشی از این نظام لیبرالی است، اما لزوماً تعهدات یک قدرت هژمون را اجرا نکرده و مقرراتی که برای حوزه تحت هژمونی بوده را اجرا نمیکند و از برخی از آنها کناره گرفته است؛ از جمله قوانین دریاها، دادگاه بینالمللی جنایی، کنوانسیون آبوهوایی پاریس و از این قبیل.
جهانگرایی چین میتواند متفاوت از آنچه در مورد قدرتهای قبلی بوده، باشد و میتواند نیازی به جنگ قدرت نداشته باشد. پروژه «یک جاده، یک کمربند» که چند سال گذشته به اجرا درآمده یک پروژه چندصدمیلیاردی است و چین که تاکنون از طریق تجارت بینالملل به ثروت رسیده، قصد دارد تا بهعنوان یک سرمایهگذار عمده در نقاط مختلف جهان از جمله کشورهای فقیر و متوسط سرمایهگذاری کند و ناظران، هژمون چینی را در این طرح میبینند. در این رابطه نیروی دریایی چین که طی سالهای گذشته رشد چشمگیری داشته نیز برای نظارت بر طرحهای جهانیاش توسعه یافته است و در بنادری که در کشورهای مختلف سرمایهگذاری کرده یا اجارهشده، مستقر خواهد شد.
آمریکا، هند، استرالیا و ژاپن در مقابل این جریان یک شبکه تشکیل دادهاند که البته شبکههای اطلاعاتی و تجاری دیگری توسط این گروه به اتفاق سایر کشورهای همسو نظیر کرهجنوبی، فیلیپین، تایوان و غیره در این منطقه وجود دارد. طرح منطقه هند-پاسیفیک که هماکنون از سوی کشورهای بلوک غربی از جمله انگلستان و آمریکا در برنامههای استراتژیکیشان اجرا میشود از همین مهم سرچشمه گرفته است. دلیل دیگر تقابل غرب با چین موضوع همکاری کشورها در پروژه کمربند چین است. اروپاییها معتقدند که چینیها در این طرح اجازه مشارکت دیگر کشورها را عملاً نداده و به همین لحاظ ناراضی هستند. نتیجه مهمی که از این بررسی بهدست میآید این است که این طرح یک رقیب مهم برای تجارت آزاد دنیای غرب خواهد بود و در نتیجه کشورهاییکه از نظر سیستم سیاسی دموکراتیک نبوده و در آنها رعایت حقوق بشر و سایر مؤلفههای دموکراسی و بهطور کلی از لیبرالیسم آثاری یافت نمیشود، میتوانند از تسهیلات اقتصادی چین برخوردار شوند. بانک توسعه آسیایی قرار است بهعنوان منبع اصلی مالی طرح کمربند تعیین شود. فقدان شرایط دموکراسی و همینطور عدم وجود سیستم شفاف مالی کنونی در کشورهای همسایه چین برخلاف کشورهای غربی پدیده تازهای است که تاثیرات بسیاری در گروهبندی کشورها خواهد داشت. چین بنابر ادعای کارشناسان توانسته با همین مدل آمریکا را از منطقه جنوب شرقی آسیا بیرون براند و از سال 1958 بعد از جنگ کره، لیبرالدموکراسی در این منطقه ضعیف و ریشه آن خشکیده است (اوئن2018) از این جهت آنها هیچ ارادهای برای پذیرفتن سیستم تجارت آزاد بینالمللی ندارند که بپذیرند. چین دارای سیستم حکومتی متمرکز و بدون تاثیرپذیری از نظام جاری لیبرالی بینالمللی به کار خود ادامه میدهد و ارادهای برای پذیرش آن ندارد. در واقع چین با داشتن سیستم متمرکز اطلاعاتی خود و موفقیت در تجارت بینالمللی، تعداد زیادی از کشورهای مشتاق این راهبرد را بهخود جلب کرده است.
جهان آتی چگونه ساختاری خواهد داشت؟
بهنظر ایکنبری جهان آینده یک نظام کمترلیبرالی خواهد بود و بهرغم این تحولات عمیق در آینده شرکای چین به مرور از منافع و مضار سرمایهگذاریهای چین و نحوه برخورد با آنان آگاهتر شده و عکسالعمل نشان خواهند داد. بنابراین کیفیت هژمونی چین در آینده حداقل در بخشی از آن بستگی به چگونگی اعتماد این کشورهای کوچک و متوسط به شناختشان از چین دارد. وی در کتاب خود به نام «پس از پیروزی» آورده است که شرکای هژمونی لیبرالدموکراسی به آن اعتماد داشته و در گذشته و آینده دولتهای لیبرالدموکراسی باقی خواهند ماند و اعتماد به هژمون آمریکا را حفظ میکنند، زیرا در این نظام از گذشته تا به حال شفافیت در روابط یکدیگر وجود داشته است. کشورهای همسو در این گروه میتوانند هرگونه تحول در سیاست آتی آمریکا را پیشبینی کرده و در آینده خود را با آن هماهنگ سازند. همچنین ایالات متحده نسبت به متحدان و شرکای خود در سطح بینالمللی نوعی رابطه برقرارکرده که هرگونه تصمیمسازی را با اطلاع آنان اتخاذ میکند. اکنون در این شرایط چینیها در روند جاری بینالمللی ظهور معنیداری پیدا کردهاند. در واقع در ابتدای تحولات اقتصادی در چین «دنگشیائوپینگ» رژیم اقتصادی را تغییر داد اما رژیم سیاسی چین تغییر نکرد. به گفته نیکلاس کریستوف(1993) چین با این روش وارد سیستم مارکت- لنینیستی شده است. در نتیجه چین اجازه یک سیستم رقابتی که لازمه لیبرالدموکراسی است را به مردم خود نداده است. چین یک کشور بسته است و تمام تصمیماتش توسط کمیته مرکزی حزب کمونیست حاکم اتخاذ میشود، گرچه سعی دارد که در سطح بینالملل با رفتاری شفاف رفتار کند. از نظر ایکنبری چین سعی دارد تا شرکای تازهای داشته باشد. رضایتمندی شرکای تازه چین مبتنی بر اصل جبران خسارات احتمالی آنهاست و در مقابل اعمال زور نسبت به این متحدان بیش از آمریکا در هژمون جهانیاش است. اصل رضایتمندی این کشورها برای هژمونی چینی مبتنی بر اصل جبران نهفته بوده و ضررهای احتمالی و لطماتی که این دسته از کشورهای ضعیف ممکن است از جانب تجارت خود داشته باشند کمتر از سیستم لیبرالی و تجارت آزاد است. در نتیجه همین سبک به شکل نظام بینالمللی درخواهد آمد و ممکن است چین با همین روش به شکلدهی نظام بینالمللی جدید (حداقل در حوزه نفوذی خود) بپردازد.
چین، اروپا و آمریکا و دیگر قدرتهای در حال ظهور ممکن است برای نظام بینالمللی و شکلدهی تازه آن به گفتوگو بپردازند و برای نهادهای تخصصی تازه تصمیم بگیرند. از این جهت میتوان پیشبینی کرد که نقش حاکمیت جهانی بهشکل دیکتاتوری- سرمایهداری در هژمون بینالمللی درآید. با اینحال ایکنبری در کتاب خود نتیجه میگیرد که هژمون و نظم بینالمللی امری نیست که بهسادگی بتوان از آن رها شد و هژمون لیبرال به اعتقاد وی تنها هژمونی مشروع و قابل دوام خواهد بود.
منابع
John Ikenberry, International relations theory,
The British Journal of Politics and International Relations,Aug,2018