نظــم پسـاامپراتـوری
بررسی ریشههای بیثباتی در حال و گذشته خاورمیانه به روایت رابرت کاپلان
بررسی ریشههای بیثباتی در حال و گذشته خاورمیانه به روایت رابرت کاپلان
رابرت کاپلان
ژئوپولتیسین و مشاور اسبق وزارت دفاع آمریکا
در تاریخ امپراتوری همیشه نوعی سردرگمی و ابهام وجود داشته است. از نظر خیلیها، این سردرگمی با حاکمیت اروپا بر بخشهای بزرگی از جهان در حال توسعه مرتبط است. بخشهایی که همواره شهرت غرب را لکهدار میکنند. امپراتوریها بهویژه در خاورمیانه، اشکال غیرغربی زیادی به خود گرفتهاند. با آغاز سلسله امویان در دمشق در قرن هفتم، سلسلهای از خلافتهای اسلامی، حکومت بسیار گستردهای را برقرار کردند، که گاه مدیترانه را در بر میگرفت. در قرنهای بعدی، عثمانیها، که حکومت خود را تا بالکان گسترش دادند و سلطنت عمان که در قرن نوزدهم از خلیجفارس به بخشهایی از ایران و پاکستان و همچنین به مسلمانان شرق آفریقا گسترش یافت، شکل گرفتند. تنها در مراحل بعدی تاریخ امپراتوریها بود که اروپاییها بخش مهمی از این داستان بودند.
در سرتاسر خاورمیانه، این تجربه متنوع از شکلگیری امپراتوریها، مانع از توسعه دولت-ملتهایی در سبک و سیاق کشورهای اروپایی شده است و همین عامل به ایجاد عدم ثبات در منطقه کمک کرده است. در واقع، برای بسیاری از رژیمهای خاورمیانه، این پرسش که چگونه میتوان نظم معقولی را با حداقل درجه اجبار و زورگویی ایجاد کرد، هنوز بیپاسخ باقی مانده است.
یکی از دلایل اصلی خشونت و بیثباتی در خاورمیانه در دهههای اخیر، این است که برای اولین بار در تاریخ مدرن، منطقه فاقد هر نوع نظم تحمیلی مبتنی بر امپریالیسم است. این واقعیت که دموکراسی تاکنون نتوانسته در خاورمیانه ریشه بدواند- حتی در کشورهایی مانند تونس که امیدهایی از خود نشان دادند- نشانهای از میراث تضعیفکننده حکومت امپریالیستی است. نظم امپریالیستی با ارائه راهحلی ناپسند اما پایدار برای نظم، مانع از تسلط یافتن راهحلهای دیگر شده است.
واقعیت ناامیدکننده اما غیرقابل انکار این است که امپراتوریها از اوایل دوران باستان تا عصر مدرن، بهگونهای مختلف بر تاریخ جهان (و بهویژه تاریخ خاورمیانه) تسلط داشتهاند، زیرا آنها، حداقل بهصورت نسبی، عملیترین و بدیهیترین ابزارهای سیاسی و سازمانهای جغرافیایی را در اختیار داشته و از آن استفاده میکردند. امپراتوریها ممکن است با ظهور خود، هرج و مرج به وجود بیاورند، اما در عین حال برای آن هرجومرجها راهحلهایی نیز دارند.
بینظمی
برای صدها سال، عصر طلایی اسلام در خاورمیانه دوران امپراتوری بود. این تاریخ عمدتاً در زمان خلفای بنیامیه و عباسی و همچنین در زمان خلافت فاطمی و حفصیان آشکار شد. امپراتوری مغول این توانایی را داشت که بیش از حد وحشی باشد، اما مغولها در درجه اول تلاشکردند سایر امپراتوریها نظیر امپراتوری عباسی، خوارزمشاهیان، بلغاری، سونگ و غیره را تحت سلطه و نابودی خود قرار دهند. امپراتوری عثمانی در خاورمیانه و بالکان و امپراتوری هابسبورگ در اروپای مرکزی بهطور آشکار از یهودیان و سایر اقلیتها محافظت میکردند که این رویکرد با روشنترین ارزشهای عصر خاص خودشان سازگار بود. نسلکشی ارامنه در زمانی رخ نداد که امپراتوری عثمانی بهطور کامل بر منطقه حکومت میکرد، بلکه در دورهای رخ داد که جوانان ترک ناسیونالیستهای در مسیر به دست گرفتن قدرت در امپراتوری عثمانی بودند. ناسیونالیسم تکقومی، بیش از امپریالیسم چندقومیتی با آن کیفیت جهانوطنیاش، برای اقلیتها کشنده و مرگبار بوده است.
امپراتوری عثمانی که 400 سال بر خاورمیانه حکومت کرد و کنترل را از الجزایر تا عراق در اختیار داشت، پس از جنگ جهانی اول فروپاشید. در سال 1862، علی پاشا، وزیر امور خارجه عثمانی، در نامهای پیشگویانه هشدار داد که اگر روزی عثمانیها مجبور شوند در مقابل «آرمانها و آرزوهای ملیگرایانه» تسلیم شوند و آنها را بپذیرند، آنگاه «یک قرن مملو از خون و خونریزی باید بگذرد تا بلکه بعد از آن بتوانند حداقل یک وضعیت نسبتاً باثبات برقرار کنند». در واقع، حالا که بیش از یک قرن پس از سقوط امپراتوری عثمانی گذشته، خاورمیانه هنوز جایگزین مناسبی برای نظمی که امپراتوری عثمانی تحمیل کرده بود، پیدا نکرده است.
تا پایان جنگ جهانی دوم، مقامات سلطنتی بریتانیا و فرانسه بر مناطق شامات و هلال حاصلخیز؛ از لبنان تا عراق، حکومت میکردند. سپس در طول جنگ سرد، ایالات متحده و اتحاد جماهیر شوروی، هم از نظر داینامیک قدرت و هم از نظر نفوذشان بر رژیمهای خاورمیانه، بهنوعی نقش امپراتوری داشتند. ایالات متحده عملاً با اسرائیل و پادشاهیهای عرب در شمال آفریقا و شبهجزیره عربستان متحد بود. اتحاد جماهیر شوروی از الجزایر، مصر (زمان صدارت جمال عبدالناصر)، یمنجنوبی و سایر کشورهای همسو با خط کمونیستی مسکو حمایت میکرد.
اتحاد جماهیر شوروی در سال 1991 فروپاشید. نفوذ و توانایی ایالات متحده برای قدرتنمایی در منطقه نیز از زمان حمله به عراق در سال 2003 بهطور پیوسته در مسیر کاهشی قرار گرفت. متأسفانه، بدون حضور امپراتوری، به هر شکلی، منطقه به تدریج وارد یک دوره آشفتگی شد که نمونههایش فروپاشی یا بیثباتی رژیمهای لیبی، سوریه، یمن و غیره است. در واقع، بهار عربی نهتنها اشتیاق به دموکراسی، بلکه تمایل به رد حکومت دیکتاتوری و فاسد بود. همانطور که تیم مکینتاش، پژوهشگر جهان عرب نوشته، بهطور خلاصه باید گفت که بدون وجود درجاتی از نفوذ امپریالیستی، خاورمیانه و بهویژه جهان عرب، اغلب نشان داده است که «گرایش شدیدی به حرکت به سمت تفرقه و دوشقه شدن دارد.» تاثیرگذاری بد این ایده که امپراتوریها مقدار کمی از نظم و ثبات را در خاورمیانه به ارمغان آوردهاند با بسیاری از مطالعات و گزارشهای معاصر در تضاد است. براساس دیدگاه خیلیها، فقدان دموکراسی و نه امپراتوری است که عامل بیثباتی منطقه است. این موضع قابل درک است. با توجه به اینکه تجربه استعمار مدرن اروپایی در بسیاری از کشورها هنوز تازه است، محققان و خبرنگاران همچنان درگیر جنایات بریتانیا، فرانسه و دیگر قدرتهای اروپایی در خاورمیانه، آفریقا و نقاط دیگر هستند. از آنجایی که ما در عصر کفارهدادن پسااستعمار و بازبینی سیاستها زندگی میکنیم، طبیعی است که اعمال ناشایست قدرتهای اروپایی در قرنهای گذشته، برجسته شود. چالش این است که فراتر از این اعمال نادرست حرکت کنیم بدون اینکه از اهمیت و برجستگی آنها بکاهیم. این بدان معنا نیست که اقدامات قدرتهای اروپایی در خاورمیانه درست بوده است. کاملاً برعکس! کمثباتترین بخشهای منطقه خاورمیانه امروز مناطقی هستند که برخی از آشکارترین آثار استعمار اروپا را در خود دارند. برای مثال، مرزهای کاملاً مصنوعی منطقه شامات که توسط بریتانیا و فرانسه پس از جنگ جهانی اول ساخته شد، موجب شد که این منطقه هنوز هم بیثبات باشد. مرزهای سوریه و عراق مدرن نمیتوانند ماهیت جوامع سنتی را که بهخوبی کار میکردند، منعکس کنند. این جوامع در گذشته و با مرزهایی واقعی که داشتند بهخوبی کار میکردند. مرزهای سرزمینی دولتهای مدرن آنچه را که باید یکپارچه نگه داشته میشد، تقسیم کرد، زیرا امپریالیستهای بریتانیایی و فرانسوی به دنبال ایجاد نظم در چشماندازی بودند که تا حدی از زمینهای بیخطر بیابانی تشکیل شده بود. همانطور که الی کدوری، روشنفکر قرن بیستم و کارشناس منطقه خاورمیانه با ادبیات مضحکانهای خاطرنشان کرده است، «وقتی مرزها در جایی ترسیم میشود که در آنجا کسی سکونت نداشته، اساساً چه کارکردی میتوانند داشته باشند؟»در واقع، دولتهای ظالم بعثی که در نیمه دوم قرن بیستم در سوریه و بهویژه عراق پدید آمدند، توسط امپراتوری اروپایی شکل گرفتند. ایالات متحده در سال 2003 به عراق حمله کرد و نتیجه این حمله هرج و مرج بود. ایالات متحده در سال 2011 در سوریه مداخله نکرد و نتیجه آن اقدام نیز هرج و مرج بود. اگرچه بسیاری از افراد، سیاست ایالات متحده را به خاطر آنچه در عراق و سوریه رخ داد سرزنش میکنند، اما در هر مورد، محرکی با درجه اهمیت بالا وجود داشت و این محرک همان میرات بعثیسم بود؛ ایدهای با ترکیبی مرگبار از ناسیونالیسم عربی و سوسیالیسم به سبک بلوک شرق که تا حدی تحت تأثیر اروپا در طول دوران فاشیسم در دهه 1930 شکل گرفت. این رویکرد توسط دو عضو طبقه متوسط دمشق، به نامهای میشل افلق و صلاحالدین بیطار که یکی مسیحی و دیگری مسلمان بود، شکل گرفت. به همین دلیل است که نهتنها استعمار، بلکه ایدئولوژیهای خطرناک اروپایی در اوایل قرن بیستم بود که خاورمیانه را به کمثباتترین منطقه در بین همه مناطق تبدیل کرد. تراژدی خاورمیانه از زمان فروپاشی امپراتوری عثمانی به همان اندازه که به خود خاورمیانه ارتباط دارد، با تعامل پویای غرب با این منطقه نیز ارتباط دارد. مارشال هاجسون، که مسلماً بزرگترین وقایعنگار امروزی تاریخ خاورمیانه است، نوشته است که «نارضایتی و اختلال ریشهای» جهان اسلام که از طریق ایدههای ضداستعماری، ملیگرایی و افراطگرایی مذهبی بیان میشود، در نهایت واکنشی به تماس بیشتر با جهان تهدیدکننده صنعتی و پساصنعتی است که امپریالیسم غربی بهطور طبیعی محصول جانبی این جهان بود. البته اروپا و آمریکا قصد ایجاد این واکنش را نداشتند. اما پویایی غرب در قلمرو ایدهها و فناوری، سرزمینهای امپراتوری عثمانی سابق را هم تحت تأثیر قرار داد و به اجبار آن را مدرنیزه کرده و بنابراین تأثیرات بد امپریالیسم را تشدید کرد. بنابراین، مارکسیسم، نازیسم و ناسیونالیسم، که همگی ریشه در غرب مدرن دارند، بر روشنفکران عرب ساکن خاورمیانه و اروپا تأثیر گذاشتند و طرحی را برای ایجاد رژیمهایی فراهم کردند که به حکومت اسدهای پدر و پسر در سوریه و صدامحسین در عراق ختم شد. کالبدشکافی این کشورهای متلاشیشده نهتنها عواملبیماریزای محلی بلکه عوامل بیماریزای غربی را نیز آشکار خواهد کرد. امپراتوریای که زمانی خاورمیانه را باثبات کرده بود، بعدها بهطور غیرمستقیم آن را بیثبات کرد.
سوریه را در نظر بگیرید. بین سالهای 1946 و 1970، در این کشور 21 دولت عوض شده که تقریباً همه آنها غیرقانونی بودند. از میان این تعداد تعداد 10 دولت با کودتای نظامی تغییر کرده است. در نوامبر سال 1970، حافظ اسد ژنرال نیروی هوایی بعثی، یکی از اعضای فرقه علوی- شاخهای از اسلام که به تشیع نزدیک است- در یک کودتای آرام و بدون خونریزی و به قول خودش یک «جنبش اصلاحی»، کنترل را بهدست گرفت. اسد تا زمان مرگ طبیعی خود، یعنی به مدت 30 سال حکومت کرد. او ثابت کرد که یکی از تاریخیترین چهرههای خاورمیانه مدرن است. حداقل اسد توانست یک جمهوری مجازی ساختگی که شاید بیثباتترین کشور جهان عرب بود را به یک دولت پلیسی نسبتاً باثبات تبدیل کند. اما حتی حافظ اسد که حکومتی با خونریزی و سرکوب کمتری نسبت به حکومت صدام حسین در عراق داشت هم نمیتوانست بدون ظلم آشکار حکومت کند. در سال 1982، او در پاسخ به قیام خشونتآمیز علیه حکومتش که توسط افراطگرایان سنی به راه افتاده بود، حدود 20 نفر را در شهر سنینشین حما کشت؛ سرکوبی که به همان اندازه که مؤثر بود، وحشیانه نیز بود. بهایی که اسد باید برای جلوگیری از هرج و مرج میپرداخت خیلی زیاد بود و همین مسئله باعث شد که موفقیت اسد بزرگ در دستیابی به ثبات در سوریه حائز کیفیت باشد. میراث امپریالیسم عثمانی و فرانسه نیز چنین بود.
یا مورد لیبی را در نظر بگیرید که از مناطق متفاوتی تشکیل شده و جدا از گذشته استعماری خود، فاقد هرگونه انسجام تاریخی است. لیبی غربی، معروف به طرابلس، جهانوطنیتر است و از نظر تاریخی به سمت کارتاژ و تونس گرایش داشته است. از سوی دیگر، شرق لیبی یا سیرنائیکا یا برقه، محافظهکار است و از نظر تاریخی به سمت اسکندریه در مصر گرایش داشته است. سرزمینهای بیابانی در میان این دو منطقه، از جمله فزان در جنوب، فقط هویت قبیلهای و فرعی دارند. اگرچه عثمانیها همه این واحدهای مجزا را به رسمیت شناختند، اما استعمارگران ایتالیایی در آغاز قرن بیستم آنها را در یک دولت واحد درهمآمیختند؛ دولتی که آنقدر ساختگی بود که مانند سوریه و عراق، غالباً حکومت کردنش جز با توسل به افراطیترین ابزارها، غیرممکن بود. در نتیجه زمانی که معمر القذافی، دیکتاتور لیبی در سال 2011 سرنگون شد، دقیقاً 100 سال پس از تسلط ایتالیا، دولت لیبی به سادگی از هم پاشید. سرنوشت لیبی هم مانند سوریه و عراق، نشان میدهد که پیامدهای امپریالیسم اروپایی چقدر میتواند کشنده باشد.
مناسب برای پادشاهی
در مقابل، کشورهایی مانند مصر و تونس که منشأ آنها هم به دوران استعمار اروپا و هم به دوران اسلام برمیگردد، روزگار آسانتری را سپری کردهاند. برای مثال تونس توسط یک هویت متمایز پیش از اسلام در زمان کارتاژ، رومیها، وندالها و بیزانسیها تقویت شده است. رژیمهای این کشورها ممکن است عقیم و سرکوبگر باشند، اما نظمی که آنها تحمیل میکنند، غیرقابل تردید است. مسئله این است که چگونه میتوان کاری کرد که چنین سیستمهایی بیش از حد قدرتمند نشوند. با این حال، حتی تونس نیز از زمانی که شاهد قیام مردمی در اواخر سال 2010 بود که شعله بهار عربی را برافروخت، با بحران دست به گریبان بوده است که نمونهاش خودکامگی سال گذشته تحت ریاستجمهوری قیس سعید است. با این وجود، تونس امیدوارکنندهترین نمونه از تجربه دموکراتیک در منطقه است. این مسئله به تنهایی نشان میدهد که کپیبرداری از طرح سیاسی غرب برای ایجاد نظمی غیردیکتاتوری در خاورمیانه چقدر دشوار بوده است. بهجای دموکراسی، اتوکراسی مدرن - که خود مشتق از امپریالیسم اروپایی است - دمدستیترین واکنش به شبح هرج و مرج در خاورمیانه بوده است.
پادشاهیهای سنتی اردن، مراکش و عمان میزان کمتری از سرکوب را در روش حکومتیشان داشتهاند. آنها به دلیل مشروعیت تاریخی ذاتی که به سختی به دست آمده است، بهرغم استبداد توانستهاند با حداقل درجه ظلم حکومت کنند. آزمایش هابزی خاورمیانه ثابت میکند که در کنار امپراتوری، سلطنت طبیعیترین شکل حکومت بوده است. بهعنوان مثال، عمان بهعنوان یک دیکتاتوری سلطنتی مطلق با سیاستهای تا حدی مترقی و آزادیهای فردی در حد متوسط، برای دههها حکومتش را حفظ کرده است. این نمونه یک دلیل از میان دلایل بسیاری است که ثابت میکند جهان را نمیتوان با دقت به دیکتاتوریهای شیطانی و دموکراسیهای الگو تقسیم کرد، بلکه سایههای خاکستری زیادی در این بین وجود دارد. خبرنگاران خارجی بهطور کلی این را درک میکنند، اما روشنفکران و سیاستمداران در نیویورک و واشنگتن درک ضعیفتری از این واقعیت دارند.
در عربستان سعودی و شیخنشینهای خلیج فارس یک قرارداد اجتماعی واقعی بین حاکم و رعیت وجود دارد. حاکمان حکمرانی شایسته و قابل پیشبینی و انتقال آرام قدرت را فراهم میکنند و این روند کیفیت زندگی رشکبرانگیزی را فراهم میکند. در مقابل، مردم قدرت حاکمان را به چالش نمیکشند. البته ثروت نفتی ارتباط زیادی با این پدیده داشته است. حاکمان خلیجفارس همچنین یک تجربهگرایی ماکیاولیستی سرسختانه را در خود نشان دادند که بهجای غیراخلاقی بودن به مسائل اخلاقی بیتوجه بود. آنها هرج و مرج ناشی از تلاشهای فراوان برای دموکراسی در طول بهار عربی را دلیلی بر این میدانند که غرب هیچ درس مفیدی برای آموختن به آنها ندارد.
کرامت، نه دموکراسی
البته این هنوز تمام ماجرا نیست. خاورمیانه ممکن است در مسیر مستقیم نباشد اما به جلو حرکت میکند. فنآوری دیجیتال، از جمله رسانههای اجتماعی، سلسلهمراتبها را از میان برده و تودهها را که در نهایت قدرت در دست دارند، جسورتر کرده است. بنابراین آنها کمتر میترسند و قدرتها بیشتر و بیشتر پاسخگو میشوند. دیکتاتورها بهگونهای در مورد افکار عمومی وسواس دارند که هرگز در خلیجفارس و نقاط دیگر چنین نبوده است. در همین حال، اگرچه امپراتوریهای دریایی نظیر پرتغال، هلند و بریتانیا به ورود خاورمیانه به سیستم تجارت جهانی در دوران مدرن کمک کردند، اما با گذشت زمان، شدت این تعامل بر منطقه غالب شد. آينده خاورميانه حتی آميختگي بيشتري را با غرب و با بسياري از جريانهاي متقابل جهانيشدن نشان خواهد داد. این روند در نهایت میتواند سیاست منطقه را تغییر دهد. اما دقیقاً به این دلیل که عصر امپراتوری در خاورمیانه بسیار طول کشید - در واقع از قبل از تولد اسلام - هیچکس نباید انتظار پایان سریع این مرحله ناپایدار پساامپراتوری را داشته باشد. به هر حال، هیچ چیز در دنیای سیاست، ماندگارتر از جستوجوی نظم نیست.
البته، منطقه هنوز کارش با امپراتوری کاملاً تمام نشده است. اگرچه ایالات متحده، در اثر جنگ عراق ضعیف شده اما از نظر استقرار امنیتی و نظامی، مسلطترین نیروی خارجی باقی مانده است. آمریکا هنوز پایگاههای هوایی و دریایی که بیشتر شبهجزیره عربستان را تا یونان در شمال غربی، عمان در جنوب شرقی و جیبوتی در جنوب غربی را پوشش میدهند، در اختیار دارد. در همین حال، طرح کمربندراه چین شبکهای از مسیرهای انرژی از خلیجفارس به غرب چین را در خود دارد که توسط یک بندر پیشرفته در انتهای جنوب غربی پاکستان حمایت میشود. پکن با داشتن پایگاه نظامی در جیبوتی، ساخت پایگاههای دیگری را در بندر سودان و جیوانی در مرز ایران و پاکستان در نظر دارد. علاوه بر این، دولت چین دهها میلیارد دلار در یک مرکز صنعتی و لجستیکی در امتداد کانال سوئز در مصر و در زیرساختها و پروژههای دیگر در عربستان سعودی و ایران سرمایهگذاری کرده است.
ایالات متحده و چین هیچ مستعمرهای ندارند. آنها فراتر از مرزهای خود بر مردم حکومت نمیکنند. اما منافع امپریالیستی دارند و در این مقطع تاریخی، این حفظ منافع مستلزم ثبات است، نه جنگ. بهخصوص که سرمایهگذاریهای چین، این کشور را به شکلی عمیقتر در عملکرد داخلی اقتصادهای خاورمیانه ادغام میکند. توافق اخیر، با میانجیگری چین، بین عربستان سعودی و ایران برای برقراری مجدد روابط رسمی دوجانبه و واکنش عمومی دولت بایدن به آن، نشان میدهد که چگونه امپراتوری، یا بهتر است بگوییم یک اقتباس آزاد از آن، هنوز ممکن است به ثبات خاورمیانه کمک کند و با برقراری ثبات نسبی، رژیمها ممکن است انگیزهای داشته باشند تا کنترلهای داخلی را تا حدودی کاهش دهند تا جوامع کارآفرین بیشتری تولید کرده و بتوانند از سختیهای یک اقتصاد جهانی مرتبطتر و رقابتیتر، جان سالم به در ببرند. بهعنوان مثال، رژیم سعودی، بهرغم سابقه افتضاح حقوق بشری خود، بهطور پیوسته با کاهش محدودیتها بر زنان و ادغام آنها در نیروی کار، جامعه را باز کرده است. این روند در سراسر جهان عرب به دقت تحتنظر است و میتواند الگویی برای رژیمهای انعطافپذیرتر و مقاومت آنها در برابر اسلام سیاسی باشد.
رابرت ورث، روزنامهنگار، پس از سالها تهیه گزارشهای تحقیقی در جهان عرب برای نیویورکتایمز، نوشته است که آنچه عربها در نهایت میخواهند بیشتر کرامت است تا دموکراسی. فرقی نمیکند که دولت دموکراتیک باشد یا نه. «آنها بهدنبال دولتی هستند که مردمش را از شر تحقیر و ناامیدی در امان نگه دارد.» امپراتوری، چه عثمانی باشد و چه اروپایی، اگر ثبات را به ارمغان آورد، اما باید کرامت را به میزان اندکی فراهم کند. هرج و مرج هیچکدام از این دو را فراهم نمیکند. حکمرانی مشورتی و اجماعی، به شیوه اصلاحات در پادشاهیهای سنتی بومی مراکش و عمان، میتواند مسیری میانی ایجاد کند. در همین راستا است که ممکن است بتوان برای تکامل خاورمیانه امیدوار بود. هرچند که خاورمیانه لزوماً از فیلمنامه غربی پیروی نخواهد کرد.
ترجمه: آریا صدیقی
منبع: Foreign Affairs