درهای ناتو را به روی اوکراین ببندید
هزینه بزرگ شدن ائتلاف ناتو بسیار بیشتر از منافعاش است
هزینه بزرگ شدن ائتلاف ناتو بسیار بیشتر از منافعاش است
جاستین لوگان
مدیر بخش سیاست خارجی در انستیتو کاتو
جاشوا شیفرینسون
استاد روابط بینالملل دانشگاه مریلند
درحالیکه جنگ در اوکراین همچنان ادامه دارد، سیاستگذاران و صاحبنظران، از جمله ولودیمیر زلنسکی، رئیسجمهور اوکراین و ایوو دالدر، سفیر سابق ایالات متحده در ناتو، بر ناتو فشار میآورند تا آنچه را که امانوئل مکرون، رئیسجمهور فرانسه، پس از پایان درگیری، «مسیری به سوی عضویت» میخواند، به اوکراین ارائه دهد. این فقط یک نمایش نیست. آرمانهای عضویت اوکراین اکنون موضوع اصلی بحث در نشست ناتو در ویلنیوس بود و زلنسکی استدلال میکند - همانطور که آندری زاگورودنیوک، وزیر دفاع سابق این کشور اخیراً در فارینافرز نوشت - عضویت اوکراین باید مورد استقبال ائتلاف ناتو قرار گیرد. نحوه حلوفصل این موضوع پیامدهای جدی برای ایالات متحده، اروپا و فراتر از آن خواهد داشت.
ریسکها نمیتواند از این بیشتر باشد. عضویت در ناتو شامل تعهد متحدان به جنگ و فداکردن جانشان برای یکدیگر است. تا حدی به همین دلیل بود که اعضای ناتو در سراسر دوران پس از جنگ سرد تلاش کردند تا از گسترش این ائتلاف به کشورهایی که در کوتاهمدت با خطر حمله مواجه بودند، اجتناب کنند. رهبران ناتو همچنین مدتهاست که به این نتیجه رسیدهاند که پذیرش اوکراین مستلزم احتمال بسیار واقعی جنگ (از جمله جنگ هستهای) با روسیه است. در واقع، شانس چنین درگیری و پیامدهای ویرانگر آن، یکی از اصلیترین دلایلی است که ایالات متحده و سایر اعضای ناتو بهدنبال اجتناب از وارد شدن عمیقتر به جنگ اوکراین هستند. تنش واضح است: تقریباً هیچکس فکر نمیکند که ناتو امروز باید در کنار اوکراین مستقیماً با روسیه بجنگد، اما بسیاری طرفدار این ایده هستند که به اوکراین راهی برای ورود به ائتلاف ناتو داده شود و ناتو متعهد به جنگیدن برای اوکراین در آینده باشد.
اما واقعیت این است که اوکراین نباید در ناتو مورد استقبال قرار گیرد و این ایدهای است که جو بایدن، رئیسجمهور ایالات متحده باید به وضوح از آن دفاع کند. مقاومت کییف در برابر تجاوز روسیه قهرمانانه بوده است، اما در نهایت دولتها آنچه را که به نفع خود است انجام میدهند. در اینجا، منافع امنیتی ایالات متحده در الحاق اوکراین در مقایسه با خطرات وارد کردن این کشور به ناتو، بسیار ناچیز است. پذیرش اوکراین در ناتو، چشمانداز یک انتخاب شوم بین جنگ با روسیه و پیامدهای مخرب ناشی از آن یا عقبنشینی و بیارزش کردن تضمینهای امنیتی ناتو در کل ائتلاف را افزایش میدهد. عاقلانه خواهد بود اگر رهبران ناتو این حقایق را بپذیرند و درهای عضویت را به روی اوکراین ببندند.
خطر خیلی نزدیکتر از آنچه فکر میکنیم
در نشست سران ناتو در رومانی در سال 2008، جورج دبلیو بوش، رئیسجمهور ایالات متحده، با لابی کردن برای گرجستان و اوکراین برای پیوستن این دو کشور به ائتلاف ناتو، همه را غافلگیر کرد. به گفته برخی مقامات دولتی آمریکا، نشست سران ناتو در بخارست، آخرین نشست ناتو بود که بوش در آن بهعنوان رئیسجمهوری آمریکا شرکت میکرد و او میخواست میراثی از خود بر جای بگذارد. تعدادی از کشورهای اروپایی از جمله آلمان و فرانسه به دلیل نگرانی از واکنش اجتنابناپذیر روسیه و پیامدهای آن برای ائتلاف ناتو، با ایده بوش مخالفت کردند. بنبست دیپلماتیک به مصالحهای منجر شد که طی آن ناتو اعلام کرد، گرجستان و اوکراین، روزی به عضویت ناتو درمیآیند اما هیچ برنامهای برای رسیدن این دو کشور به نقطهای که بتوانند عضو ناتو شوند، ارائه نشد. با این حال، حتی این مصالحه، موجب شد که ولادیمیر پوتین، رئیسجمهور روسیه این اقدام را محکوم کند. پوتین طی سخنانی در بخارست گفت: «ما ظهور یک بلوک نظامی قدرتمند در مرزهای خود، آنهم بلوکی که اعضای آن تا حدی مشمول ماده 5 معاهده واشنگتن هستند را تهدیدی مستقیم برای امنیت کشورمان میدانیم. این ادعا که این اقدامات با هدف دشمنی با روسیه نیست، کافی نخواهد بود. امنیت ملی مبتنی بر وعده و وعید نیست.»
چهار ماه بعد، روسیه به گرجستان حمله کرد و هنوز هم بخشی از خاک این کشور را تا به امروز در اشغال خود دارد. در سال 2014، روسیه کریمه را بهعنوان مقدمهای برای آغاز یک جنگ تمامعیار علیه اوکراین در فوریه 2022 ضمیمه خاک خود کرد. رفتار روسیه نامشروع و خطرناک است. با این وجود، این رفتار بر موضوع اصلی که بر روی میز است تاکید میکند که حتی در شرایطی که ناتو بهطور رسمی به پیوستن اوکراین و گرجستان متعهد است، گسترش بیشتر ناتو به مناطقی که مسکو آنها را بهعنوان مناطق منحصربهفرد برای امنیت ملی خود به حساب میآورد، به معنای وقوع جنگ با روسیه است.
اهداف درست، ابزار اشتباه
تا به امروز، حامیان دخالت بیشتر ایالات متحده و ناتو در جنگ اوکراین نتوانستهاند منافع استراتژیک ایالات متحده را به وضوح بیان کنند. دولت بایدن استدلال کرده است که تاریخ نشان میدهد «وقتی دیکتاتورها بهای تجاوز خود را نمیپردازند، هرج و مرج بیشتری ایجاد میکنند و تجاوز بیشتری انجام میدهند.» اما روسیه تاکنون بهای هنگفتی را برای تجاوزات خود پرداخته است. اوکراین با حفظ موقعیت خود و عقب راندن ارتش روسیه، پوتین را که همین دو سال پیش اوکراین را تحقیر میکرد، به خفت انداخته است. دههها طول میکشد تا روسیه بتواند ارتش خود را حتی به وضعیت نامناسبی که ظاهراً در زمان آغاز جنگ در آن بود، بازسازی کند. ایالات متحده تخمین میزند که بیش از 100 هزار سرباز روسی کشته یا زخمی شدهاند. شورش اخیر که توسط یوگنی پریگوژین، رئیس گروه مزدور واگنر اجرا شد، نشان میدهد که جنگ ممکن است حکومت پوتین را در داخل کشور بیثبات کند.
علاقه ایالاتمتحده به پذیرش اوکراین در ناتو با درهمآمیختن استدلالهای موجود در گفتمان سیاسی، ابهام بیشتری مییابد. یک دیدگاه معتقد است که ثبات و امنیت اروپا مستلزم پیوستن کییف به ائتلاف ناتو است. کسانی که از این منطق پیروی میکنند معتقدند که اگر پوتین در اوکراین متوقف نشود، اهداف خود را گسترش داده و به دیگر کشورهای عضو ناتو حمله خواهد کرد. نگاه دوم بر خود اوکراین متمرکز است و استدلال میکند که عضویت اوکراین در ناتو تنها راه محافظت از این کشور در برابر طرحهای روسیه است. در نهایت، این احساس وجود دارد که اوکراین با جنگیدن و تضعیف دشمنِ ائتلاف ناتو، عضویت ناتو را بهدست آورده است. در این دیدگاه، تعمیق همکاری ناتو با اوکراین پاداش قهرمانی این کشور و افزودن لایه دیگری از بازدارندگی در برابر حمله مجدد روسیه خواهد بود.
این ادعاها قابل درک، اما اشتباه هستند. مسلم است که مقاومت اوکراین در برابر جنگطلبی روسیه، قابل احترام است، اما اقدامات قابل احترام و دقاع قهرمانانه از خود، به تنهایی و لزوماً پذیرش خطرات بالای ارائه یک تعهد امنیتی بیپایان به اوکراین را توجیه نمیکند. همه چیزِ استراتژی به انتخاب گزینهها مربوط میشود و امروز انتخابها و گزینههای ایالات متحده مبهم است.
بیش از 100 سال است که اهداف ایالات متحده در اروپا ضدهژمونیک بوده است: در جنگ جهانی اول، جنگ جهانی دوم، و در جنگ سرد، ایالات متحده هزینههای زیادی را متحمل شد تا از تسلط یک کشور بر این قاره جلوگیری کند. با این حال، امروز حتی اگر فرض کنیم که روسیه به نحوی کییف را شکست بدهد، باز هم آمادگی کنترل اروپا را ندارد. اگر روسیه بدون شلیک گلوله تمام اوکراین را ضمیمه میکرد، تولید ناخالص داخلیاش 10 درصد رشد میکرد و تازه در این صورت اقتصادش به سختی از اقتصاد ایتالیا بزرگتر میشد. درست است که روسیه در صورت شکست اوکراین دومین بندر بزرگ در دریای سیاه را نیز در اختیار خود میگیرد، اما همچنان بسیار ضعیفتر از اعضای اروپایی ناتو باقی میماند. همانطور که حتی رابرت کاگان اذعان کرده است، «هیچ استدلالی وجود ندارد که بتواند ثابت کند که فتح اوکراین توسط پوتین تاثیری فوری یا حتی درازمدت بر امنیت آمریکا داشته باشد.»
با این حال، خوشبختانه روسیه قرار نیست اوکراین را فتح کند. لشکرکشی نظامی روسیه مایه شرمساری بوده، زیرا روند جنگ ثابت کرد که توانایی ارتش روسیه حتی از توانایی سایه کمرنگ ارتش اتحاد جماهیر شوروی، کمتر است. این ایده که روسیه میتواند تهدیدی جدی برای لهستان باشد، چه برسد به تهدید بودن برای فرانسه یا آلمان، بسیار عجیب است. این موضوع را با زرادخانه هستهای ایالات متحده و تواناییهایش در اقیانوس اطلس همراه کنید، آنوقت میتوانید ببینید که دستاوردهای واشنگتن در دعوت از اوکراین برای پیوستن به ناتو محدود است.
حتی اگر اوکراین، همانطور که وزیر امور خارجهاش، دیمیترو کولبا گفته بتواند از کل جناح شرقی ناتو دفاع کند و آنچه را که میآموزد با اعضای ائتلاف به اشتراک بگذارد، باز هم مشخص نیست که چرا باید به ائتلاف بپیوندد چراکه ایالات متحده اساساً به تجربیات اوکراین در این جنگ نیازی ندارد. جغرافیای اوکراین، بدون در نظر گرفتن عضویت در ناتو، این کشور را بهعنوان سنگری در برابر روسیه، تبدیل میکند، مگر اینکه تسلیم سلطه روسیه شود که کییف نشان داده است که تمایلی به انجام آن ندارد. وقایعی که از فوریه سال 2022 تاکنون رخ داده، نشان میدهد که اوکراین لزوماً نیازی به حضور در ناتو ندارد تا ایالات متحده و متحدانش بهطور مؤثر به این کشور کمک کنند تا در برابر تجاوز روسیه مقاومت کند.
وعدههای عملنشده
پذیرش اوکراین در ناتو همچنین مشکلاتی را برای این ائتلاف ایجاد میکند. این مشکلات بهویژه در تضمینهای امنیتی مندرج در ماده 5 اساسنامه ائتلاف بروز خواهد کرد. مطمئناً، ماده 5 بهطور رسمی متحدان ناتو را متعهد میکند که حمله به یکی از اعضا را حمله به همه تلقی کنند و کمکی را که «ضروری میدانند» ارائه کنند. با این حال، در عمل، کشورهای عضو، عضویت ناتو و ضمانتهای ماده 5 اساسنامه ائتلاف را تعهد ایالات متحده به ورود به جنگ در حمایت از متحدانش میدانند. همانطور که باراک اوباما در سال 2013 در سفر به استونی اعلام کرد:«ماده 5 کاملاً واضح است: حمله به یکی از اعضا حمله به همه است. بنابراین، اگر در چنین لحظهای دوباره بپرسید چه کسی برای کمک خواهد آمد، پاسخ را میدانید - ائتلاف ناتو، از جمله نیروهای مسلح ایالات متحده آمریکا به کمک خواهند آمد.» یا همانطور که بایدن اخیراً این تعهد را توصیف کرده، ماده 5 «سوگند مقدسی برای دفاع از هر وجب از خاک اعضای ناتو» است. به همین دلیل است که اوکراین معتقد است عضویت در ناتو به محافظت از این کشور در برابر تجاوزات روسیه در آینده، کمک خواهد کرد.
مشکل تمدید چنین ضمانتهایی به اوکراین یک مشکل دوطرفه است. از یک سو، ضمانت ماده 5 میتواند ایالات متحده را وارد درگیری مستقیم با روسیه کند. برخلاف سایر کشورهایی که اخیراً به ناتو ملحق شدهاند، اوکراین احتمالاً در داخل مرزهای خود با روسیه اختلافات حلنشدهای خواهد داشت. مسکو و کییف نهتنها ادعاهای متقابل درباره قلمرو سرزمینی خواهند داشت، بلکه موج ناسیونالیسم روسی و اوکراینی ناشی از جنگ، فضا را برای دیپلماسی محدود خواهد کرد. در این شرایط، تصور اینکه چگونه روابط ممکن است بدتر و پرتنشتر شود- حتی اگر توافقی برای پایان دادن به جنگ حاصل شود- دشوار نیست. اگر اوکراین عضو ناتو بود، ایالات متحده میتوانست با استقرار نیروها و حتی تهدید به استفاده از سلاح هستهای از جانب اوکراین به دفاع از اوکراین برود. سیاستگذاران آمریکایی ممکن است امیدوار باشند که با ایجاد مسیری برای عضویت کییف در ناتو، از تجاوز روسیه به اوکراین در آینده جلوگیری کنند، اما انجام این کار امکان واقعی کشاندن ایالات متحده به آنچه بایدن آن را سناریوی «جنگ جهانی سوم» مینامد را ایجاد میکند.
دستاوردهای محدود واشنگتن
گسترش حمایتهای ذیل ماده 5 اساسنامه ناتو به اوکراین، میتواند اعتبار کلی این ماده را تضعیف کند. در 16 ماه گذشته، دولت بایدن به صراحت گفته است اعتقاد ندارد که مناقشه بر سر اوکراین ارزشاش را داشته باشد که آمریکا برایش مستقیماً با روسیه وارد جنگ شود. بسیاری از سیاستمداران بانفوذ حزب جمهوریخواه - از جمله دونالد ترامپ، کاندیدای حزب جمهوریخواه در انتخابات ریاستجمهوری - تمایلی برای به خطر انداختن جان آمریکاییها برای دفاع از اوکراین ندارند. از سوی دیگر، سیاستگذاران روسی از پوتین گرفته تا چهرههایی در سطوح پائینتر بهصراحت عنوان کردهاند که احساس میکنند اوکراین ارزش جنگیدن را دارد، حتی اگر روسیه مجبور باشد هزینههای گزافی بابت این جنگ پرداخت کند.
در این شرایط، تعهد آمریکا به ورود به جنگ در دفاع از اوکراین قابل تردید خواهد بود. روسیه ممکن است آمریکا را بر سر پایبند ماندن به این تعهد بیازماید و همین امر ممکن است که به وقوع بحرانها در آینده منجر شود. اگر از ایالات متحده خواسته شود تا بجنگد، این احتمال وجود دارد که ایالات متحده بتواند از تعهدات خود چشمپوشی کند و اوکراین را در تله روسیه رها کند و اگر ایالات متحده در زمانی که مورد حمله قرار میگیرد از اوکراین عقبنشینی کند، دیگر متحدان آسیبپذیر ناتو مانند کشورهای بالتیک بهطور طبیعی قدرت تعهدات امنیتی ناتو با حمایت قدرت نظامی آمریکا را زیر سوال خواهند برد. ممکن است این روند یک بحران عظیم بیاعتباری برای ناتو ایجاد کند. برخی از حامیان پیوستن اوکراین به ناتو استدلال میکنند که نوع تسلیحات، آموزش و حمایت دیپلماتیکی که قبلاً به کییف ارائه شده است برای برآورده کردن تعهدات ذیل ماده 5 ناتو کافی است. به این معنی که نیازی به وعده یا استقرار نیروهای نظامی در اوکراین نیست.
با این حال، اگر ماده 5 به ایالات متحده و سایر متحدان اجازه دهد تا از ورود به جنگ برای محافظت از یک عضو خودداری کنند، ناتو به یک ائتلاف سطحی تبدیل خواهد شد و برخی از اعضای آن (مانند فرانسه و آلمان) که مطمئن هستند واشنگتن در آینده برای کمک به آنها از زور استفاده خواهد کرد، قطعیت این ذهنیت را از دست خواهند داد. این امر میتواند منجر به کشمکش درونائتلافی شود، زیرا اعضا تلاش میکنند تا تعیین کنند از کدام نوع تضمین ماده 5 برخوردار هستند. علاوه بر این، ارائه تضمین محدودتر ماده 5 کمک نامطمئنی به اوکراین است. به هر حال، از آنجایی که اوکراین در حال حاضر بسیاری از مزایای دیگر عضویت در ناتو را دریافت میکند، قرار گرفتن اوکراین ذیل ماده 5 تنها میتواند به معنای مداخله مستقیم ایالات متحده و دیگر اعضا در دفاع از اوکراین باشد.
پرداختن بها
همچنین بحث هزینههای دفاع از اوکراین نیز مطرح است. ناتو در حال حاضر در تلاش برای یافتن نیروهای متعارف و مفاهیم عملیاتی است که برای انجام تعهدات موجود این ائتلاف به آن نیاز دارد. جنگ در اوکراین به وضوح نشان داده است که درگیری مدرن و با شدت بالا بین ارتشهای متعارف، مقادیر باورنکردنی از منابع را مصرف خواهد کرد. از این منظر، دعوت از اوکراین برای پیوستن به ناتو شکاف بین تعهدات ناتو و تواناییهای واقعیاش را عمیق میکند.
البته، از آنجایی که کشورهای ناتو در مجموع از روسیه ثروتمندتر، از نظر فناوری پیشرفتهتر و پرجمعیتتر هستند، این شکاف به لحاظ تئوری میتواند با یک برنامه تسلیح مجدد تهاجمی پر شود. با این حال، اعضای اروپایی ناتو راه درازی در پیش دارند، زیرا از زمان جنگ سرد بر روی قدرت نظامی متعارف سرمایهگذاری نکردهاند. اوکراین خود یک استثناء جزئی از این روند کلی است، اما حتی در اینجا، عملکرد نظامی تحسینبرانگیز اوکراین - همانطور که زلنسکی، دیگر رهبران اوکراینی و تحلیلگران خارجی اذعان کردهاند - تا حد زیادی به دلیل دامنه و مقیاس استثنایی کمکهای نظامی ارائهشده به این کشور است. ایالات متحده و شرکایش در صورت پیوستن اوکراین به ائتلاف ناتو، بار یافتن منابع برای دفاع از اوکراین در شرایط جنگ هستهای احتمالی را بر دوش خواهند داشت و مقدار زیادی از این بار به طور نامتناسب بر دوش ایالات متحده خواهد بود.
در زمانی که واشنگتن در حال حاضر با تقاضای منابع جدی، هم در داخل و هم در آسیا مواجه است، تخصیص منابع به اوکراین، آمریکا را در گوشه رینگ قرار خواهد داد. چراکه با عضویت اوکراین در ناتو، واشنگتن باید منابع را از اولویتهای دیگر جدا کرده و به اوکراین اختصاص دهد. برخی از این منابع مسلماً اهمیت بیشتری دارند. بنابراین در صورتی که آمریکا دست به این کار بزند باید احتمال افزایش خطر را در طرف آسیا بپذیرد. در هر صورت، ایالات متحده هزینهها و بار زیادی را درست در زمانی متحمل خواهد شد که توجه و منابع آمریکا در جاهای دیگری مورد نیاز است.
در نهایت، این هزینهها ممکن است به واسطه واکنش مسکو به ارائه مسیری از سوی غرب به اوکراین برای عضویت در ناتو، افزایش یابد. روسیه نشان داده است که مایل است بر سر جهتگیری استراتژیک آینده اوکراین بجنگد، اما ایالات متحده و دیگران این کار را نکردهاند. مسکو این را خوب میداند. بهطور غمانگیزی، پیشنهاد به اوکراین برای عضویت در ناتو به احتمال زیاد به روسیه دلیلی میدهد تا جنگ خود علیه اوکراین را تا زمانی که ممکن است ادامه دهد، تا از ایجاد شرایطی که طی آن اوکراین بتواند در مسیر عضویت در ناتو گام بردارد، جلوگیری کند. از این منظر، دعوت اوکراین به پیوستن به ائتلاف ناتو یعنی طولانی شدن خونریزی کنونی و کاهش احتمال هرگونه توافق دیپلماتیک. از سوی دیگر، اگر از شدت جنگ کنونی کاسته شود و اوکراین روند عضویت در ناتو را آغاز کند، مسکو تشویق میشود تا قبل از تکمیل فرآیند، مجدداً از این اقدام جلوگیری کند. مگر اینکه ناتو از طریق یک تصمیم ضربتی عضویت اوکراین را تصویب کند که این کار هم به دلیل الزامات ائتلاف ناتو به اتفاق و اجماع آرا بسیار بعید است. در نتیجه ارائه طرحی برای عضویت بلندمدت اوکراین در ناتو، تهاجم روسیه به اوکراین را نهتنها کاهش نمیدهد بلکه تشدید میکند و در هر صورت، هزینههای دفاع از اوکراین افزایش مییابد.
تمایل اوکراین برای پیوستن به ناتو قابل درک است. کاملاً منطقی است که کشوری که توسط یک همسایه قویتر، مورد قلدری و تهاجم قرار گرفته به دنبال حمایت یک قدرت خارجی باشد. با این حال، در استراتژی همه چیز به انتخاب برمیگردد و انتخابهای ایالات متحده امروز مبهم است.
در بیشتر دوران پس از جنگ سرد، ایالات متحده میتوانست تعهدات بینالمللی خود را با هزینه و ریسک نسبتاً کم گسترش دهد. آن شرایط دیگر وجود ندارد. با مشکلات اقتصادی در داخل، چالشی جدی برای موقعیت آمریکا در آسیا و دورنمای تشدید تنش و کاهش اعتبار در برابر مسکو، دور نگه داشتن اوکراین از ناتو کاملاً در راستای منافع ایالات متحده است. ایالات متحده به جای ارائه یک وعده مشکوک که خطرات بزرگی را به همراه دارد، اما در ازای آن نتیجه کمی بهدست خواهد آمد، باید بپذیرد که زمان آن فرا رسیده که درهای ناتو را به روی اوکراین ببندد.
ترجمه: آریا صدیقی