دوربرگردان السیسی
چرا مصر تصمیم گرفت در روابطش با تهران، آنکارا و دوحه تجدیدنظر کند؟
چرا مصر تصمیم گرفت در روابطش با تهران، آنکارا و دوحه تجدیدنظر کند؟
عمرو صلاح محمد
مدرس دانشگاه جرج میسون
دولت عبدالفتاح سیسی، رئیسجمهور مصر، در طول سالهای اخیر به شکل گستردهای در حال بازنگری در سیاستهای منطقهای خود است. دولت مصر بعد از کودتای عبدالفتاح سیسی، علیه دولت منتخب محمد مرسی، رئیسجمهور فقید مصر، به بهانه حمایت دولتهای ترکیه و قطر از شبکه اخوانالمسلمین و دولت پیشین این کشور، روابط خود را با دوحه و آنکارا بهشدت محدود کرد. سال ۲۰۱۷ مصر همراه با کشورهای عربی خلیجفارس، اعلام کرد که در محاصره دیپلماتیک قطر مشارکت میکند. چهار سال بعد، سال ۲۰۲۱ مصر نخستین کشور عربی بود که اعلام کرد روابط خود را با قطر از سر میگیرد. سال گذشته، امیر قطر در سفری به قاهره، برای نخستین بار یک دیدار رسمی با عبدالفتاح سیسی، رئیسجمهور مصر انجام داد تا روابط دو کشور در مسیر بهبود قرار گیرد. روابط مصر با ترکیه هم سال ۲۰۱۳ قطع شدهبود، اما از ماه مارس ۲۰۲۱ به تدریج روابط و گفتوگوها میان مقامهای ترکیه و مصر از سرگرفتهشدهاست. ترکیه در راستای اجرای مطالبههای دولت سیسی، مجوز شبکههای تلویزیونی وابسته به اخوانالمسلمین را در خاک ترکیه لغو کرد.
قطع روابط مصر و جمهوری اسلامی ایران، سابقه طولانیتری نسبت به قطر و ترکیه دارد. با این حال در طول چهاردهه گذشته تلاشهایی برای از سرگیری روابط انجام شدهاست. از جمله اوایل دهه ۱۹۸۰ در دوران اصلاحات، دو کشور در آستانه عادیسازی روابط قرار داشتند، اما این مسئله ممکن نشد. در دوره احمدینژاد هم تهران تلاشهایی برای برقراری با نظام تازهتاسیس اخوانالمسلمین انجام داد، اما با بیمیلی قاهره مواجه شد. در دوره پس از کودتای ۲۰۱۳، عبدالفتاح سیسی رویکرد تندی نسبت به تهران در پیش گرفت. از ابتدای سال جاری، در پی عادیسازی روابط تهران و ریاض، مجدداً زمزمههایی در مورد آشتی ایران و مصر بلند شد. رسانهها خبر دادهاند که مقامهای امنیتی ایران و مصر با میانجیگری عمان، گفتوگوهایی در بغداد برای زمینهسازی آغاز فرآیند عادیسازی روابط داشتند. همزمانی عادیسازی روابط مصر با ایران، قطر و ترکیه، با فرآیند عادیسازی روابط امارات متحده عربی و عربستان سعودی با این سه کشور، این تصور را ایجاد کردهاست که مصر در دنبالهروی از این سه کشور روابط خود را با تهران، دوحه و آنکارا بهبود میبخشد. عمرو صلاحمحمد، مدرس دانشکده صلح و حل منازعه
کارتر در دانشگاه جورج میسون، در یادداشتی که برای اندیشکده مؤسسه خاورمیانه نوشتهاست، استدلال میکند که تنها انگیزه قاهره از بهبود روابط با تهران، دوحه و آنکارا، پیروی از سیاستهای عربستان سعودی و امارات متحده عربی نیست. به اعتقاد این کارشناس مسائل خاورمیانه، مصر انگیزههای خودش را برای بازنگری در سیاست منطقهای دارد و منافع زیادی در بهبود روابط با سه قدرت منطقهای خواهد داشت.
عبدالفتاح سیسی، رئیسجمهور مصر در طول دوره نخست ریاستجمهوریاش بین سالهای ۲۰۱۴ تا ۲۰۱۸ روابط قاهره را با جمهوری اسلامی ایران، ترکیه و قطر بسیار محدود کرد. اما این رویکرد در طول دوره دوم ریاستجمهوری تغییر کرد و قاهره بهتدریج به سمت دوحه و آنکارا و پس از آنها تهران روی خوش نشان داد. این تغییر رویکرد همزمان با تحولات بینالمللی و منطقهای، بنبست در تنشهای منطقهای خاورمیانه و آشتی میان برخی قدرتهای بزرگ منطقه بود. هرچند برخی تحلیلگران معتقدند که تغییر رویکرد در سیاست خارجی قاهره ناشی از تحولات در نگاه متحدان اثرگذارش یعنی امارات متحده عربی و عربستان سعودی است که تصمیم گرفتهاند روابطشان را با این سه بازیگر منطقهای، یعنی ایران، ترکیه و قطر بهبود بخشند، اما میتوان اینگونه نیز به این رفتار نگاه کرد که تغییر نگاه قاهره ناشی از پویاییهای داخلی این کشور و به نتیجه نرسیدن اهداف سیاست خارجیاش در دوره ۲۰۱۴ تا ۲۰۱۸ است. براساس این نظریه میتوان نتیجه گرفت که تغییر رویکرد سیاست خارجی مصر به دنبال رسیدن به اهداف دست نیافته داخلی و منطقهای در دوره
گذشته است.
تلاش برای مهار بحران مالی
اصلیترین هدف دولت مصر در حال حاضر مهار بحران مالی کنونی کشور است. برای سالهای متمادی مصر با بحران مالی مواجه بود که با تورم شدید، افزایش بدهیهای خارجی و کمبود ارزهای خارجی تشدید میشد. این مسئله در داخل مصر باعث افزایش شدید قیمت کالا و خدمات شدهاست و دولت را تحت فشار افکار عمومی قرار دادهاست. به نظر میرسد صندوق بینالمللی پول و متحدان سنتی مصر مانند عربستان سعودی و امارات متحده عربی که در طول سالهای گذشته دهها میلیارد دلار برای کمک به این کشور وام دادهبودند، دیگر تمایلی ندارند که منابع مالی بیشتری در اختیار مصر بگذارند مگر اینکه دولت مصر تصمیم بگیرد اصلاحات ساختاری انجام دهد. اما شتاب دادن به اصلاحات بودجهای میتواند باعث نارضایتی گسترده شود و مردم را به قیام وا دارد؛ مسئلهای که در قاهره بهعنوان یک موضوع امنیت ملی به آن نگاه میشود.
بیمیلی کمککنندگان پیشین باعث شدهاست که مصر دنبال منابع تازهای از طریق نزدیک شدن به وامدهندگان جدید، جذب کردن سرمایهگذاری خارجی، تلاش برای پیوستن به پروژههای بازسازی پس از منازعه در منطقه، حمایت از بخش گردشگری و از همه مهمتر، تبدیل کشور به یک هاب گاز مایع طبیعی (LNG) برای اروپا باشد.
سال گذشته و در پی از سرگیری روابط قاهره و دوحه، قطر سه میلیارد دلار در بانک مرکزی مصر سپردهگذاری کرد. علاوه بر این قطر و ترکیه وعده دادهاند که ۵ میلیارد و ۵۰۰ میلیون دلار دیگر در مصر سرمایهگذاری کنند. همچنین این دو کشور با نفوذی که در لیبی دارند میتوانند کمک کنند تا در بازسازی لیبی بعد از جنگ، پروژههای نان و آبداری هم به مصر برسد. به همین ترتیب نفوذ ایران به مصر کمک میکند که بتواند از فرصتهای پروژههای بازسازی در سوریه بهرهمند شود. برآورد میشود که مجموع هزینه بازسازی لیبی و سوریه از ۳۵۰ میلیارد دلار بیشتر شود و وقتی منابع آن تامین شود میتواند فرصتهای پرمنفعتی برای کمپانیهای مصری فراهم کند.
در کنار این، از سرگیری روابط با تهران میتواند یک منبع درآمد تازه برای صنعت گردشگری مصر فراهم کند و همینطور منبع حیاتی درآمد برای مصر تلقی میشود. براساس آمارها، نزدیک به ۱۰ تا ۱۵درصد از هزینه کل اقتصاد از محل گردشگری تامین میشود؛ منبعی که از سال ۲۰۱۱ تاکنون تا حد زیادی تحلیل رفتهاست. مصر انتظار دارد تا سال ۲۰۲۸ تعداد گردشگران ورودی به کشور را دوبرابر کند و به ۳۰ میلیون نفر برساند. قاهره انتظار دارد که بخشی از این رشد از میان ۶ میلیون گردشگر ایرانی (براساس آمار سال ۲۰۱۸) تامین شود که سالانه به خارج از کشور سفر میکنند. کشورهای خاورمیانه یکی از مقاصد مورد علاقه گردشگران ایرانی است. براساس تغییر جدیدی که در قوانین روادید مصر اخیراً اعلام شدهاست، صدور ویزای فرودگاهی برای شهروندان ایرانی است که بعد از ورود به منطقه جنوبی صحرای سینا به آنها اجازه بازدید از مناطق مختلف کشور را میدهد.
تبدیل شدن به هاب منطقهای LNG
تلاش مصر برای تبدیل شدن به هاب گازی منطقه مدیترانه یکی دیگر از دلایل سیاسی بازنگری در سیاست خارجی منطقهای مصر است. اواسط سال ۲۰۲۲ مصر با اتحادیه اروپا و اسرائیل تفاهمنامههایی امضا کرد تا صادرات گاز طبیعی مایع (LNG) خود را افزایش دهد. هدف مصر این بود که با تکیه به نیاز شدید غرب به انرژی بهویژه پس از آغاز جنگ اوکراین و تحریمهای روسیه و همچنین با استفاده از زیرساختهای موجود، از فرصت صادرات انرژی به اروپا بهرهمند شود. مصر در طول سال ۲۰۲۲ نزدیک به ۸۰ درصد از LNG تولیدی خود را به اروپا صادر کردهاست و قصد دارد این رقم را تا سال ۲۰۲۵ معادل ۴۰ درصد دیگر افزایش دهد. یکی از ابزارهای مصر برای افزایش صادرات، استفاده از زیرساختهای صادرات LNG برای صادر کردن گاز طبیعی تولیدشده توسط اسرائیل به اروپا است.
اما مصر برای توسعه اکتشاف میادین گازی در مدیترانه، مجبور است با ترکیه همکاری کند تا تعارضهای دریایی میان دو کشور در مدیترانه حلوفصل شود. کاهش تنش با ترکیه میتواند کمک کند تا اختلافهای در زمینه مرزهای دریایی و وسعت مناطق ویژه اقتصادی دو کشور در دریای مدیترانه راحتتر حلوفصل شود و قاهره فرصت داشتهباشد تا بدون مانع در مناطق تحت کنترلش در دریای مدیترانه به اکتشاف منابع جدید گاز طبیعی بپردازد. افزایش تولید گاز مصر نهتنها میتواند جایگاه سیاسی مصر را نزد اتحادیه اروپا به شکل قابلتوجهی افزایش دهد، بلکه کمک میکند تا منافع مالی سرشاری نصیب مصر شود. بلافاصله بعد از آشتی آنکارا و قاهره، ترکیه در یک اقدام اعتمادسازی، توافقی با لیبی را که اجازه میداد کمپانیهای ترکیه در آبهای مورد مناقشه با مصر به اکتشاف بپردازند، تعلیق کرد.
اما هدف مصر برای تبدیل شدن به یک هاب گازی منطقهای، نیازمند سرمایهگذاری کلان است. اینجا نوبت قطر میرسد.
تا پایان سال ۲۰۲۱ قطر یکی از فعالترین و بزرگترین سرمایهگذاران در جهان محسوب میشد. اداره کل سرمایهگذاری قطر (QIA) داراییهایی معادل ۳۰۰ میلیارد دلار در اختیار دارد. مصر برای سرمایهگذاری قطریها امتیازهای ویژهای از جمله معافیت مالیاتی و امتیاز مدیریت بنادر در نظر گرفتهاست. بخش انرژی از جمله حوزههای مورد علاقه قطریها برای سرمایهگذاری است و در کنار آن به حوزههایی مانند صنعت، ارتباطات، ساختوساز و گردشگری هم توجه دارند. مارس ۲۰۲۲ کمپانی قطر انرژی توافقی با اکسونموبیل مصر امضا کرد تا ۴۰ درصد از سهام اکتشاف یک بلوک در کرانه مدیترانه را به دست بیاورد.
اما آیا تمامی خواستههای مصر اقتصادی است؟ خواستههای سیاسی چه جایگاهی در سیاست خارجی مصر دارند؟
شکستن گازانبر
به لحاظ سیاسی مصر امیدوار است که بتواند در مرزهای غربیاش، ثبات و آرامش را به لیبی بازگرداند. لیبی بعد از سرنگونی قذافی وارد مرحلهای از خلأ قدرت شد که اجازه داد گروههای افراطی به خاک مصر سرازیر شوند و علیه ارتش مصر عملیات انجام دهند. در طول سالیان گذشته مصر از یکسو و قطر و ترکیه از سوی دیگر جناحهای سیاسی رقیب را در لیبی حمایت کردهاند. هرچند نزاع میان ترکیه و مصر در لیبی سال ۲۰۲۰ ممکن بود به یک درگیری نظامی منتهی شود، اما نهایتاً این نزاع به یک بنبست ادامهدار رسید. خلیفه حفتر در شرق لیبی از رسیدن به یک پیروزی قاطع بازماندهاست و در این شرایط مصر مجبور است که پلهای تازهای با دولت طرابلس در غرب لیبی بسازد و بهجای جنگهای نیابتی به دنبال دیپلماسی برود.
برای مصر بهبود روابط با ترکیه منافعی در شاخ آفریقا هم در بر دارد؛ منطقهای که ایران هم در آن اثرگذار است. شاخ آفریقا منطقهای استراتژیک برای مصر محسوب میشود، چراکه این منطقه هم بر دریای سره و هم بر مسیرهای منتهی به کانال سوئز مسلط است و البته سرشاخههای رود نیل که منابع آبی اصلی کشاورزی، آب آشامیدنی و انرژی برقآبی مصر را تامین میکند، در این منطقه واقع شدهاست. برای سالیان دراز حضور ترکیه در شاخ آفریقا، از جمله ساختوساز یک پایگاه نظامی در موگادیشو، پایتخت سومالی و تلاشها برای حضور مؤثر در دریای سرخ از طریق سودان، باعث نگرانی شدید مصر شدهبود. تلاش مصر برای بهبود روابط با ترکیه به مصر اجازه میدهد که محاصره گازانبری ترکیه در غرب و جنوب را بشکند. در عین حال رویکرد جدید ممکن است به مصر اجازه دهد که تهدیدهای بالقوه در مرزهای مصر و سودان را خنثی کند و در عین حال به مذاکره برای رسیدن به یک توافق در مورد «سد بزرگ نوزایی اتیوپی (GERD)» بر رود نیل کمک کند. سد نوزایی یک پروژه بنیادین برای توسعه اقتصادی اتیوپی محسوب میشود.
سد بزرگ نوزایی اتیوپی
مصر از سال ۲۰۱۴ بهدنبال رسیدن به یک توافق با اتیوپی در خصوص سد نوزایی است؛ توافقی که بتواند آسیبهای ناشی از افتتاح این سد بر حقآبه مصر از نیل را به حداقل برساند. هرچند مصر همواره تاکید میکند که در این مسئله «همه گزینهها روی میز است» اما اقدام نظامی متعارف از هر زمانی دور از ذهن به نظر میرسد و گزینه دیپلماسی تنها گزینه موجود مصر است. اما متحدان سنتی مصر مانند امارات متحده عربی، روسیه و آمریکا تاکنون تمایلی به استفاده از اهرمهای فشار خود برای وادار کردن اتیوپی به معامله نشان ندادهاند. در نتیجه مصر در جستوجوی همکاران جدیدی با توانایی اثرگذاری در سیاستهای کشورهای شاخ آفریقا، از جمله ایران و ترکیه است تا از این طریق بتواند برای حل و فصل این موضوع اقدام کند. تهران و آنکارا هر دو روابط نزدیکی با دولت اتیوپی دارند. ترکیه دومین سرمایهگذار بزرگ در اتیوپی است و سال ۲۰۲۱ همزمان با تشدید تنشهای اتیوپی با مصر، با آدیسآبابا توافق همکاری نظامی امضا کرد. استفاده از پهپادهای ایرانی و ترکیهای توسط ابیاحمد، نخستوزیر اتیوپی در منازعه تیگرای نشان دادهاست که آدیسآبابا از حمایت نظامی ایران و ترکیه برخوردار است. چند سال پیش ترکیه پیشنهاد دادهبود تا در زمینه مذاکرات سد نوزایی میان اتیوپی و سودان میانجیگری کند. با تغییر سیاست مصر، قاهره میتواند از نفوذ ایران و ترکیه استفاده کند تا به توافقی قابلقبول برای طرفین در زمینه حقآبه نیل بعد از ایجاد سد نوزایی با اتیوپی برسد.
اهرم رابطه با دولتهای متخاصم با آمریکا
یکی دیگر از اهداف تحول در رویکرد سیاست خارجی مصر این است که اهمیت استراتژیک خود را برای غرب افزایش دهد. رؤیای مصر برای تبدیل شدن به هاب LNG میتواند اهمیت این کشور را برای اروپا افزایش دهد، اما مصر میخواهد اهمیت خودش برای ایالات متحده آمریکا را هم بیشتر کند. در طول یک دهه گذشته روابط دوجانبه میان ایالات متحده و مصر با فرازوفرودهایی مواجه شدهاست؛ از جمله در حوزه حقوق بشر، تنشهایی در این رابطه ایجاد شدهاست. تا پیش از این اهمیت مصر برای آمریکا در تلاشهای مشترک برای مبارزه با تروریسم، میانجیگریهای منطقهای و پیمان صلح مصر و اسرائیل بود. اما چشمانداز سیاسی خاورمیانه در حال تغییر است و برخی از قدرتهای نوظهور در حال گرفتن نقشهای پیشین مصر هستند. یکی از مهمترین تحولات در این حوزه، توافقنامههای ابراهیم است که تعامل بیسابقهای را میان پادشاهیهای عربی و اسرائیل ایجاد کرد و از صلح اسرائیل و مصر که برای سالها در حالت سرد باقی ماندهاست، پیشی گرفت. از این روی کشورهای دیگر مانند قطر، عربستان سعودی و عمان جای مصر را در میانجیگری در منازعههای منطقهای گرفتهاند. مصر برای اینکه همچنان بازیگر مهمی در منازعه
فلسطین باقی بماند، درک کردهاست که باید برای جلوگیری از تشدید تنشها در غزه تلاش کند و در زمینه آشتی گروههای فلسطینی فعالانهتر عمل کند. برای رسیدن به این هدف، مصر به اهرمهای فشار قطر و ترکیه بر گروههای اسلامگرای غزه نیاز دارد. قاهره همچنین نیازمند ایران است که حمایتش از جهاد اسلامی و حماس باعث شد تا در مدت زمان کوتاهی برد موشکهای این گروهها به ۲۵۰ کیلومتر برسد و شهرهای اسرائیلی از جمله تلآویو را
هدف قرار دهد.
علاوه بر این برخی از کشورهای عربی از رابطه با دولتهای متخاصم نسبت به ایالات متحده آمریکا مانند هند و چین، بهعنوان اهرم فشار برای رابطه با واشنگتن استفاده میکنند. بازنگری حسابشده در رابطه قاهره با تهران، میتواند اهرم فشاری برای مصر در رابطه با آمریکا ایجاد کند. این رویکرد مشابه رویکردی است که قاهره بعد از سال ۲۰۱۴ در نزدیک شدن به روسیه برای فشار وارد کردن بر آمریکا در پیش گرفت. امروزه تلاش برای نزدیک شدن به ایران به منافع مصر در تنوع بخشیدن به شرکا و متحدان بینالمللیاش کمک میکند. پیوستن به گروه بریکس بهعنوان مجموعهای از اقتصادهای نوظهور که تلاش میکنند وابستگی جهانی به دلار را کاهش دهند، میتواند در این هدف مصر مؤثر باشد. همه این اقدامات میتواند به قدرت چانهزنی مصر در رابطه با ایالات متحده کمک کند، اما آمریکا همچنان یک عنصر بسیار مؤثر در پیشبرد منافع مصر محسوب میشود.
کاهش اثر اخوانالمسلمین
یکی دیگر از اهداف مصر، استمرار تلاش برای نابودی اخوانالمسلمین در خارج از کشور است. دستگاه تبلیغات اخوانالمسلمین میتواند از چالشهای داخلی دولت سیسی بهویژه در حوزه اقتصادی برای آسیب رساندن به دولت استفاده کند. از سال ۲۰۱۳ بسیاری از رهبران اخوانالمسلمین که در مصر با عنوان گروه تروریستی شناختهشدهاست، به مصر و قطر پناه بردهاند و در این کشورها شبکههای تلویزیونی ماهوارهای و مراکز رسانهای ایجاد کردهاند که به صورت مستمر از رژیم حاکم در قاهره انتقاد میکنند. هرچند دولت موفق شد که در داخل کشور ظرفیت ساختار سازمانی، مالی و بسیجکننده این گروه را نابود کند، اما اثرگذاری اخوانالمسلمین در شبکههای اجتماعی همچنان بالا باقی ماندهاست. مصر بهعنوان یکی از شروط عادیسازی روابط از ترکیه و قطر خواستهاست تا از پشتیبانی از اخوانالمسلمین دست بکشند. بهبود روابط با ترکیه و قطر اجازه میدهد که مصر جلوی حضور رهبران این گروه را در مصر و ترکیه بگیرد و همزمان با مجبور کردن آنها به مهاجرت به نقاط دیگر، اثرگذاری تبلیغاتی آنها را به شکل چشمگیری کاهش دهد.
دست آخر تغییر سیاست منطقهای مصر را میتوان بهعنوان واکنشی به تحولات داخلی و منطقهای دید. علیایحال قاهره با چالشهای متعددی مواجه است. هرچند تامین منابع مالی از خارج میتواند به دولت مصر برای مقابله با بحران اقتصادی کمک کند، اما نمیتواند جایگزین اصلاحات اساسی داخلی شود. علاوه بر این توفیق مصر در اهداف منطقهای به عوامل متعددی وابسته است. از جمله این عوامل میتوان به پایداری روابط جدید مصر با رقبایش اشاره کرد و اینکه قاهره در مقابل خواستههایش از سه کشور ایران، ترکیه و قطر، چه چیزی میتواند به آنها ارائه دهد. به اضافه اینکه توفیق این سیاست جدید به این وابسته است که منافع حاصل از آن تا چه اندازه از تعارض منافع با این کشورها بیشتر باشد و همچنین تا چه اندازه امکان حفظ روابط به شکل تعامل همزمان با رقابت وجود داشتهباشد. واکنش دیگر شرکای مؤثر مصر مانند اسرائیل و ایالات متحده به بازنگری قاهره در روابط با تهران هم میتواند یک چالش دیگر باشد. نهایتاً اینکه ظرفیت دیپلماسی مصر در تلاش برای فائق آمدن بر پیچیدگیهای منطقهای و ایجاد توازن میان شرکا با دستورکارهای متعارض، نقش بسزایی در تعیین سرنوشت سیاست منطقهای جدید قاهره دارد.