اندیشکدهها
رکود تجارت جهانی در جریان است
رکود تجارت جهانی در جریان است
دیوید لوبین
کارشناس اقتصادی و از مدیران سیتیبانک
اقتصاددانان درگیر این هستند که ما در آستانه یک رکود کوچک یا بزرگ هستیم و بحثشان این است که آیا این اتفاق بهزودی خواهد افتاد یا دیرتر؛ اما شایسته است این را در نظر بگیریم که تجارت، همین حالا هم دارد نشانههای استرس عمیق را نشان میدهد. ممکن است در نتیجه این وضعیت، استقبال از ریسک حرکت به سمت اقتصادهای در حال ظهور دچار تزلزل شود. میزان رشد سالانه حجم واردات جهانی، اواخر سال گذشته [میلادی] منفی شد، در اوایل سال جاری منفی ماند و دلایل اندکی هست که فکر کنیم اوضاع بهتر خواهد شد. تا زمانی که این صادق است، این اقتصادهای باز و وابسته به تجارت، بهخصوص در دنیای در حال توسعه هستند که بیشترین ضربه را میخورند.
سکوت این چنین رشد تجارت در این روزها، سه دلیل عمده دارد؛ اولی، خیلی ساده این است که داریم خماری رشد تجاری دوران کووید را میکشیم. این رشد را میتوان عمدتاً مربوط به واکنشهای متفاوت در سیاستهای اقتصادی دانست که در دوران پاندمی اتخاذ شدند. درحالیکه ایالات متحده و دیگر دولتهای لیبرال مصمم بودند با نقل و انتقالهای مالی قدرت خرید شهروندان را بالا ببرند. ویژگی رویکرد چین بیشتر این بود که کارگران را به کارخانهها برگرداند. به عبارت دیگر، هدف چین تقویت عرضه بود، درحالیکه شرکای تجاریاش تقاضا را تقویت کردند. نتیجه این کار، شتابی در رشد تجاری بود که مشابهاش از زمان بازیابی اقتصادی بعد از بحران مالی ۲۰۰۸ دیده نشده بود.
دلیل دوم برای افت تجارت، تغییرات مشهود در خرجها از سمت کالا به سمت خدمات بود، بهخصوص در اقتصادهای پیشرفته. بخش بزرگی از افزایش هزینهکرد در چینِ امروز، مربوط به خدمات است. اعتماد هم در چین بسیار پایین است و در نتیجه پدیده «تنزل مصرف» پدیدهای شایع بین خانوارهای چینی است. بدون یک بسته محرک عظیم از پکن، این وضعیت بعید است تغییر کند.
چرا اوضاع بهتر نمیشود؟ چندین عامل ارزش ذکر دارند. اولین چشمانداز روبهنزول تقاضای جهانی است. به نظر میرسد رشد اقتصاد جهانی امسال به حدود 3/2 درصد برسد و تقریباً قطعی است که سال آینده از این هم ضعیفتر خواهد بود. کاهش سرعت رشد قطعاً محیطی نامطلوب برای تجارت ایجاد خواهد کرد. یک دلیل دیگرش اینکه مشخصاً دنیا از نقطه اوج جهانیسازی گذر کرده است. الان بیشتر از یک دهه است که این حقیقت دارد بر رشد تجارت جهانی فشار کاهشی میآورد. در اوایل دهه ۱۹۸۰، صادرات جهانی معادل حدود ۱۵درصد از تولید ناخالص جهانی بود. جهانیسازی این میزان را تا حوالی بحران سال ۲۰۰۸ به حدود ۲۵ درصد رساند. بعد از آن یک نزول مستمر راه افتاد و تا ۲۰۲۰ به ۲۰درصد کاهش داد.
یک راه دیگر برای مشخصکردن این افت تجارت جهانی، در نظر گرفتن رابطه بین رشد تجارت جهانی و رشد تولید ناخالص جهانی است. در ده سال منجر به ۲۰۲۰، نرخ میانگین رشد تجارت جهانی به پایینتر از نرخ میانگین رشد تولید ناخالص جهانی رسید. این اولین دهه بعد از جنگ جهانی دوم بود که چنین وضعیتی داشت. وقتی میزان یکپارچهشدن دنیا از رشد درآمد عقب میافتد، کشورهایی که بیشتر از همه به این یکپارچگی تکیه دارند، یعنی اقتصادهای در حال ظهور، آسیب نامتناسبی میبینند. سازمان تجارت جهانی فکر میکند در ۲۰۲۳، رشد تجارت جهانی یک بار دیگر از رشد تولید ناخالص جهانی عقب خواهد افتاد. احتمال زیادی هست که رشد رویکرد حفاظتی در اقتصاد، تنشهای ژئوپلیتیک و محلیکردن زنجیرههای تأمین، این موضوع را در آینده قابلپیشبینی پیش رو صادق نگه دارد. معنایش این است که اگر کشور شما در حال توسعه است که بخت و اقبال قرار گرفتن در نزدیکی یک بازار بزرگ را هم ندارد، یعنی مثلاً مکزیک است، شانس شما برای جذب صنایع مربوط به صادرات احتمالاً محدود خواهد شد.
هر نگاهی که به جهانیسازی داشته باشید، جهانیسازی امیدی ایجاد کرده است که یک اقتصاد در حال ظهور، هر جا که باشد، ممکن است سرمایه بلندمدتی جذب کند که میتواند با تقویت صادرات، سطح درآمد را بالا ببرد. این چشماندازها حالا تاریک به نظر میرسند و این هم فقط برای یکی دو سال آینده نیست.