اندیشکدهها
پیامدهای احتمالی چرخش اردوغان به غرب
پیامدهای احتمالی چرخش اردوغان به غرب
پیشرفت مذاکرات پیوستن ترکیه به اتحادیه اروپا، عملاً در ۲۰۱۶ متوقف شد. سرکوب جامعه مدنی بعد از کودتای ناکام ۲۰۱۶ به رهبران اروپایی بهانهای داد تا مذاکرات را قطع کنند. بسیاری از این رهبران هیچوقت از ایده پیوستن کشوری با اکثریت مسلمان به باشگاهی که بهصورت تاریخی مسیحی بوده است، خوششان نمیآمد. این وضعیت بعد از دههها تلاش برای آوردن ترکیه به اروپا بود. با این حال، پیشتر هم این خود اردوغان بود که در جلوبردن مذاکرات در سال ۲۰۰۳ بعد از کسب نخستوزیری موفق شده بود. برای پیشبردن ترکیه در این مسیر، اردوغان گستردهترین اصلاحات در تاریخ کشور را اجرا کرد. این اصلاحات برای جلب حمایت رهبران اروپایی ناکام از کار درآمدند. اردوغان، رنجیده از بیمیلی اروپاییها، بههمریخته از اعتراضات پارک گزی و پیامدهای جنگ سوریه و وحشتزده از اقدام به کودتا در ۲۰۱۶، از عضویت در اروپا روی گرداند و به سمت استبدادی رفت که روزبهروز پارانوئیدتر بود. او البته به سرعت هم دریافت که بیشتر مردم ترکیه هم از ناسازگاری اروپاییها رنجیدهاند.
امروز اما اردوغان در موضع بسیار متفاوتی است. دشمنان بالقوهاش از دولت، ارتش، دانشگاه و جامعه مدنی پاکسازی شدهاند. تهدیدهای جنگ سوریه دیگر وجود ندارد. موفقیت رفراندم ۲۰۱۷ قانون اساسی قدرت فراوانی به او داده است. پیروزیاش در انتخابات اخیر هم نشان داد که اپوزیسیون همچنان نمیتواند او را پای صندوق از قدرت برکنار کند؛ اما او با مجموعهای از چالشها مواجه است و اوضاع اقتصادی ترکیه بسیار بههم ریخته است. او نمیتواند برای همیشه روی تاکتیکهای ارعاب هویتی ترکها و چنددستگی اپوزیسیون حساب باز کند. احتمالاً میداند که امروز بیشتر از هر زمان با عدممحبوبیت مواجه است.
از این رو، شروع دوباره گفتوگوها درباره عضویت در اتحادیه اروپا، به اردوغان راهبردی امتحانپسداده میدهد، راهبردی که در آن از امیال عمیق ترکها هم برای آینده اقتصادی روشنتر و هم جایگاهی قدرتمندتر در صحنه بینالمللی، استفاده کند. ضدیت با غربی را که خود اردوغان در سالهای اخیر راه انداخته، به آسانی میتوان دوباره به میل خود، به منافع مادی و روانیای تبدیل کرد که عضویت در اروپا با خود خواهد آورد. بهعلاوه، در صورت چرخش، ارزش روسیه هم بهعنوان یک متحد روبهافول میرود و تنشها در روابط چین و ترکیه بروز مییابد. در چنین شرایطی، چرخش دوباره به سمت غرب ممکن است جذابتر هم به نظر برسد. آنکارا اخیراً در رویکردش به روسیه هم تغییر نشان داده است: اعضای دستگیرشده گردان آزوف را به اوکراین بازگردانده و قولش به پوتین در این باره را زیر پا گذاشته است. همزمان، او چرخشی به سمت روابط دوستانهتر با یونان هم نشان داده و در مقابل فشارها برای برگشت از مسیر سیاستهای پولی فاجعهبار، تسلیم شده است. چنین حرکاتی حاکی از این هستند که ممکن است اردوغان واقعاً در حال مهندسی چرخشی به سمت غرب باشد. پیامدهای چنین تغییری ممکن است برای سیاست
خارجی ایالات متحده و روابط ترکیه و اتحادیه اروپا، مهم باشد.
برای واشنگتن، آنکارایی که خصومت کمتر داشته باشد، میتواند «سازوکار راهبردی» ایالات متحده و ترکیه را تقویت کند، یعنی فهرستی از اولویتهای دوجانبه شامل همکاری با ناتو، عملیات هماهنگ ضدتروریستی، ثبات در دریای اژه و کنترل مسیرهای کشتیرانی دریای سیاه. برای اروپا، آنکارایی که دوباره هماهنگ شده باشد، ممکن است بهعنوان همکاری بیشتر در «برنامه سبز اروپا» و مدیریت جریان پناهجویان باشد. همچنین همکاری ترکیه و اروپا ممکن است توانایی ترکیه برای تبدیل به یک چهارراه انرژی را تسریع کند. بازبینی در توافقات گمرکی میتواند به اروپا اجازه دهد از کشاورزی و صنعت قدرتمند ترکیه بهرهمند شود. در خود ترکیه هم این تغییر ممکن است نشان تمایل اردوغان به بازگشت به میانه باشد، شاید با حمایت از اصلاحات اقتصادی و ضدفساد و کاهش سرکوب سیاسی. صرف امکان تغییر مسیر، برای میلیونها ترک که درباره پنج سال آینده نگران و ترسیدهاند، فقط آرامش کوچکی است اما بهتر است تحلیلگران این امکان را بیاهمیت ندانند. اردوغان، آفتابپرست سیاسی با غریزه حفاظت از خود، ممکن است باز هم غافلگیرمان کند.