ایران قصدی برای ساخت بمب اتم ندارد
جامعه اطلاعاتی آمریکا گزارش داد:
جامعه اطلاعاتی آمریکا گزارش داد:
جدیدترین ارزیابی جامعه اطلاعاتی ایالاتمتحده آمریکا نشان میدهد که ایران در حال حاضر بهدنبال ساخت تسلیحات هستهای نیست اما فعالیتهایی را افزایش داده است و این فعالیتها میتواند به توسعه و ساخت سلاح هستهای کمک کند. روزنامه واشنگتنپست روز گذشته به نقل از ارزیابی منتشرشده دفتر مدیر اطلاعات ملی نوشت که ایران از سال 2020 به سمت افزایش ظرفیت خود برای تولید بمب اتمی حرکت کرده است اما تاکنون از آن دوری کرده است. این یافتهها با ارزیابیهای قبلی ایالاتمتحده درباره برنامه هستهای ایران مطابقت دارد، هرچند بسیاری در کنگره آمریکا و دیگر مراکز نسبت به این ارزیابی بدبین بودهاند. دولت بایدن از زمانی که روی کار آمد، از تمایل خود برای بازگشت به توافق هستهای 2015 با ایران که بهعنوان برنامه جامع اقدام مشترک یا برجام شناخته میشود، دفاع کرده است. این تلاش در ماههای اخیر با تعلیق مذاکرهکننده ارشد آن، رابرت مالی، پیچیدهتر شده است. رابرت مالی اکنون به واسطه اتهاماتی در خصوص استفاده نادرست او از اطلاعات طبقهبندیشده در مرخصی بدون حقوق بهسر میبرد. طبق خلاصه دوصفحهای گزارش طبقهبندینشده، «ایران در حال حاضر فعالیتهای کلیدی توسعه سلاحهای هستهای را که برای تولید یک دستگاه هستهای قابل آزمایش لازم است، انجام نمیدهد.» این گزارش البته تاکید میکند که با این حال، ایران همچنان «فعالیتهای تحقیق و توسعهای را دنبال میکند که این کشور را به تولید مواد شکافتپذیر مورد نیاز برای تکمیل یک دستگاه هستهای پس از تصمیم برای انجام این کار نزدیکتر میکند.» در این گزارش آمده است که ایران همچنان به نقض مفاد توافق هستهای 2015 در مورد غنیسازی اورانیوم که با قدرتهای جهانی بر سر آن توافق کرده بود، ادامه میدهد. دولت ترامپ در سال 2018 از این توافق خارج شد. در این گزارش آمده است: «ایران به افزایش اندازه و سطح غنیسازی ذخایر اورانیوم خود فراتر از محدودیتهای برجام ادامه میدهد.» این گزارش افزوده است که ایران همچنان از محدودیتهای برجام در تحقیق و توسعه سانتریفیوژهای پیشرفته فراتر میرود. این یافتهها عموماً توسط بازرسیهای آژانس بینالمللی انرژی اتمی، ناظر هستهای سازمان ملل، راستیآزمایی شده است. علاوه بر یافتههای هستهای، گزارش اطلاعاتی ایالاتمتحده میگوید که برنامههای موشکی بالستیک ایران همچنان تهدیدی مهم برای کشورهای خاورمیانه است. در این بیانیه آمده است: «ایران بر افزایش دقت، برد و قابلیت اطمینان موشکهای خود تمرکز کرده است.»
بهطور خلاصه در این گزارش به موارد ذیل اشاره شده است:
۱. ایران بعد از ترور محسن فخریزاده، دانشمند هستهای، فعالیتهای هستهای خود را سرعت بخشیده است.
۲. ایران در عین حال این پیام را به دفعات ارسال کرده در صورت لغو تحریمها، حل و فصل موضوع سه مکان هستهای ایران از سوی آژانس و بازگشت آمریکا به برجام، حاضر است به تعهدات برجامی خود بازگردد.
۳. ایران همچنان به ذخیره اورانیوم غنیشده خود ادامه داده و در فردو به غنیسازی مشغول است.
۴. ایران در شرایط حال حاضر، هیچ فعالیتی در زمینه اقدامات بسیار حساس هستهای نظیر ساخت چاشنی انفجاری سلاح هستهای ندارد.
۵. ایران در سال 2021 اقدام به تولید فلز اورانیوم جهت سوخت رآکتور کرده است اما در حال حاضر این فعالیت را متوقف کرده است.
۶. ایران به تقویت تواناییهای موشکی خود ادامه داده؛ چنانچه در پرتاب موشک ماهوارهبر SLV موفقیتی به دست آورد و میتواند در صورت اراده، موشک بالستیک قارهپیما تولید کند. چراکه فناوری ساخت این دو نوع موشک، مشابه یکدیگر هستند.
این گزارش در حالی منتشر میشود که طی هفتههای گذشته اخباری درباره مذاکرات مخفی و غیرمستقیم میان ایران و آمریکا برای رسیدن بهنوعی تفاهم موقت منتشر شده است. اخیراً نیز آنتونی بلینکن، وزیر امورخارجه آمریکا گفته است که مسیرهای مذاکره غیرمستقیم با ایران همچنان باز است. کلسی داونپورت، متخصص امور خلع سلاح هستهای در نوشتهی جدید خود در وبسایت خلع سلاح مینویسد:«پس از یک ماه بنبست، ایران و ایالات متحده مذاکرات غیرمستقیم بر سر برنامه هستهای ایران را از سر گرفتهاند. البته بعید به نظر میرسد که دو طرف بهزودی به توافقی برای احیای توافق هستهای 2015 یا یک توافق جدید دست یابند اما به نظر میرسد هر دو طرف مایل به برداشتن گامهایی برای کاهش تنش هستند. چنین اقداماتی میتواند احتمال درگیری را کاهش دهد، زیرا خط سیر فعلی ایران در برنامه هستهای این خطر را افزایش میدهد که ایالاتمتحده یا اسرائیل تشخیص دهند که اقدام نظامی برای جلوگیری از دستیابی ایران به سلاح هستهای ضروری است».
از زمانی که مذاکرات برای احیای توافق هستهای یا برنامه جامع اقدام مشترک (برجام) در اوت گذشته متوقف شد، فضای سیاسی برای آمریکا و اروپا برای دستیابی به توافق با ایران بسیار محدود شده است. موضوع همکاریهای دفاعی ایران و روسیه در میانه جنگ روسیه در اوکراین و برخورد با اعتراضات سال گذشته در ایران احتمال مذاکره دولت بایدن برای رسیدن به توافق با ایران را که کاهش گسترده تحریمهای ایران را قبل از انتخابات 2024 فراهم میکند، بسیار بعید ساخته است. علاوه بر این، با توجه به پیشرفتهای هستهای ایران در 10 ماه گذشته، بعید است که ایالاتمتحده پیشنویس توافق مورد بررسی در اوت گذشته را برای احیای برجام به همان شکل قبلی بپذیرد. مقامات ایالات متحده پیشنهاد کردهاند که اگر ایران آماده باشد، دولت بایدن نیز آماده است اقداماتی برای کاهش تنش انجام دهد. این پیام به ایران منتقل شد. در مصاحبهای در 12 ژوئن با خبرنامه دیپلماتیک، یک مقام ارشد آمریکایی که بهطور ناشناس صحبت میکرد، گفت که اگر ایران نشان دهد آماده تغییر «مسیر فعلی» است، «احتمالهای مختلفی فعال خواهند شد.» این مقام گفت، ایالاتمتحده همچنین تصریح کرده که اگر ایران گامهای خاصی برای تقویت برنامه هستهای خود بردارد، «میتواند ما را به نقطه بسیار خطرناکی برساند».
مقامهای ایرانی مدتهاست که گفتهاند تنها به توافقی علاقه نشان میدهند که به احیای برجام منجر شود. ناصر کنعانی، سخنگوی وزارت امور خارجه ایران حدود یک ماه پیش تایید کرد که مقامات ایران و آمریکا در ماه مه در عمان برای گفتوگوهای غیرمستقیم دیدار کردهاند. او گفت، هیچ بحثی در مورد توافق موقت یا هیچ ترتیبی که براساس برجام نباشد، وجود ندارد. اما سخنان آیتالله علی خامنهای، رهبر عالی ایران، در حاشیه نمایشگاه توانمندیهای هستهای، گمانهزنیهای جدیدی را تقویت کرد. فحوای این سخنان این بود که تا زمانی که زیرساختهای هستهای ایران دستنخورده باقی بماند، دستیابی به توافقات در برخی زمینهها «مشکلی» ندارد. رهبری ایران همچنین تاکید کرد که ایران هیچ علاقهای به سلاح هستهای ندارد و اگر میخواست سلاح هستهای بسازد، این کار را میکرد و غرب هم نمیتوانست جلوی آن را بگیرد.
با توجه به دوقطبی شدن برجام در واشنگتن و تهران، گامهای کاهش تنش یکجانبه ممکن است از نظر سیاسی جایگزین مناسبتری نسبت به مذاکره برای یک توافق جدید یا احیای توافق هستهای 2015 در این زمان باشد. از نظر ایالاتمتحده، کاهش تنش، خطر پیشروی برنامه هستهای ایران، فراتر از خطوط قرمز ایالات متحده یا اسرائیل را کاهش میدهد. همچنین محدود کردن برخی فعالیتهای هستهای و افزایش شفافیت، برداشتن گامهایی به سمت توسعه سلاحهای هستهای بدون شناسایی سریع را برای ایران چالشبرانگیزتر میکند. درک این موضوع که هر دو طرف گامهای یکجانبهای برمیدارند، ممکن است از اجرای قانون بازنگری توافق هستهای ایران، که به کنگره اجازه میدهد درباره هر توافق ایرانی-آمریکایی رای دهد، جلوگیری کند. اگر کنگره و مجلس سنا با این توافق مخالفت کنند، رئیسجمهور نمیتواند تحریمهای ایران را لغو کند. با توجه به داینامیک سیاسی فعلی، هرگونه اقدام کنگره در بازبینی توافق هستهای با ایران، بحثبرانگیز خواهد بود.
از نگاه ایران، کاهش تنش، خطر حملات نظامی به زیرساختهای هستهای را کاهش داده و منافع اقتصادی به همراه خواهد داشت. گامهای کاهش تنش همچنین به هر دو طرف اجازه میدهد تا اهرم فشار خود را برای مذاکرات آتی حفظ کنند و در چنین شرایطی بازگشت به مذاکرات میتواند خیلی سریعتر انجام شود.
در صورت وجود منافع متقابل در تنشزدایی، دقیقاً مشخص نیست که هر دو طرف چه اقداماتی ممکن است انجام دهند. برنامه هستهای ایران یکی از چندین موضوعی است که در مذاکرات مورد بحث قرار گرفته است. در مورد بحث هستهای، مقامات آمریکایی و ایرانی که از آنها در نیویورکتایمز و والاستریتژورنال نقل قول شده، پیشنهاد میکنند که ایران ذخایر اورانیوم غنیشده خود را تا 60 درصد اورانیوم 235 محدود کند و از غنیسازی بالاتر از این سطح خودداری کند و همکاری با آژانس بینالمللی انرژی اتمی را افزایش دهد. این اقدامات احتمالاً خطر فوری گسترش تسلیحات را کاهش داده و تضمین بیشتری برای شناسایی هرگونه تلاش احتمالی از سوی ایران برای پیگیری توسعه سلاحهای هستهای یا منحرف کردن مواد برای برنامهای مخفی را فراهم میکند. در مقابل ایالات متحده نیز اجازه میدهد که داراییهای ایران که در خارج از کشور نگهداری میشوند از طریق کانالهای بشردوستانه به کشور بازگردند و برخی از تجارتهای منطقهای ایران نیز بهطور خاص
انجام شود.
از نگاه آمریکا، ذخایر 60 درصدی اورانیوم 235 ایران خطر گسترش سریعتری را به همراه دارد، زیرا میتواند بهسرعت به سطح تسلیحاتی یا غنای 90 درصد U-235 برسد. تهران تلویحاً تهدید کرده است که در پاسخ به اقدامات تحریکآمیز آمریکا در آینده، U-235 را تا 90 درصد غنی میکند. مقامات اسرائیلی علناً میگویند که تولید U-235 با 90 درصد غنیسازی منجر به اقدام نظامی تلآویو علیه ایران میشود. در کوتاهمدت، محدود کردن ذخایر 60 درصدی U-235 غنیشده ایران، برخی از مزایای منع اشاعه را به همراه خواهد داشت. براساس گزارش تاریخ 31 ماه مه آژانس بینالمللی انرژی اتمی، ذخایر 60 درصدی U-235 غنیشده ایران 114 کیلوگرم است. اگر ایران این ذخایر را تا 90 درصد U-235 غنیسازی کند، مواد برای ساخت با درجه تسلیحات کافی برای نزدیک به سه بمب در حدود سه هفته را خواهد داشت. اما ایجاد محدودیت در ذخایر 60 درصد غنیشده U-235، تولید مواد با درجه تسلیحات اضافی را زمانبرتر میکند و احتمال شناسایی آژانس بینالمللی انرژی اتمی را افزایش میدهد و به جامعه بینالمللی زمان بیشتری برای پاسخ دادن میدهد. محدود کردن ذخایر در این مرحله بر توانایی ایران برای تولید مواد کافی برای یک بمب، که به گفته مقامات آمریکایی کمتر از دو هفته است، تأثیری نخواهد گذاشت، اما یک سلاح هستهای با بازدارندگی را برای ایران فراهم نمیکند. ایران در ماه مه گامهایی چند برای افزایش همکاری با آژانس بینالمللی انرژی اتمی برداشت، اما مشخص نیست که آیا این اقدامات بخشی از توافقنامه 4 مارس با آژانس برای افزایش شفافیت داوطلبانه بوده است یا به دلیل پیشرفتهایی که در طول مذاکرات عمان به دست آمد، انجام شده است. گامهای بیشتر برای افزایش شفافیت میتواند مزایای قابلتوجهی داشته باشد؛ با توجه به اینکه ایران در فوریه ۲۰۲۱ موافقتنامه پادمان در خصوص بازرسیهای سرزدهتر را به حالت تعلیق درآورد و تجهیزات نظارتی را در سایتهای کلیدی در ژوئن ۲۰۲۲ خاموش کرد.
اما در 31 مه آژانس گزارش داد که تهران به بازرسان اجازه داده تا در اوایل ماه مه، دوربینها را در یک مرکز تولید سانتریفیوژ در اصفهان نصب کنند. بهروز کمالوندی، سخنگوی سازمان انرژی اتمی در ماه ژوئن پیشنهاد کرد که این سازمان دوربینها را در برخی از مراکز در نطنز نصب کند، اما سازمان انرژی اتمی بعداً این گزارش را تکذیب کرد. اگرچه دوربینها ممکن است ایران را از تغییر مکان مواد برای یک برنامه مخفی بازدارد اما نصب مجدد آنها فواید کمی دارد.
از نگاه آمریکا و اروپا، آژانس بینالمللی انرژی اتمی باید بتواند از فوریه 2021 تا ژوئن 2022 به تصاویر ضبطشده دسترسی داشته باشد و از تجهیزات نصبشده مجدد برای شروع بازسازی تاریخ فعالیتهای هستهای ایران در طول شکاف نظارتی، دسترسی داشته باشد. زمانی که ایران در فوریه 2021 موافقت کرد که به دوربینهای آژانس بینالمللی انرژی اتمی اجازه دهد به ضبط تصاویر ادامه دهند، تاکید کرد که تهران دادهها را تنها بهعنوان بخشی از توافق برای احیای برجام به آژانس تحویل خواهد داد. رافائل ماریانو گروسی، مدیرکل آژانس بینالمللی انرژی اتمی در چندین گزارش قبلی آژانس هشدار داده بود که آژانس قادر نخواهد بود در صورت بازگرداندن توافق، حتی با همکاری ایران، برخی محدودیتهای برجام را به دلیل شکافهای نظارتی راستیآزمایی کند. گروسی در گزارشی در 31 مه خواستار دسترسی «بدون تأخیر» به تصاویر جدید و دادههای دوره فوریه 2021 تا ژوئن 2022 شد. ایران همچنین به آژانس اجازه داد تا ناظران دوربینهایی را در تأسیسات غنیسازی اورانیوم فردو و در منطقه تأسیسات غنیسازی نطنز نصب کند. هر دو سایت فوق، اورانیوم را تا 60 درصد غنیسازی میکنند.
توقف مذاکرات؟
هرچند تا به اینجای کار اخبار مربوط به پیشرفت ایران در دستیابی به تفاهمی برای کاهش تنش، به نتیجه عملی منتهی نشده است، اخیراً نیز موضع مرخصی اجباری رابرت مالی، مذاکرهکننده هستهای آمریکا موجب شده که به وضوح توقفی در مذاکرات ایجاد شود. روز گذشته نیز خبری منتشر شد مبنی بر اینکه دفتر تحقیقات فدرال (افبیآی) در حال بررسی نحوه نگهداری از اسناد محرمانه توسط «رابرت مالی»، نماینده ویژه آمریکا در امور ایران که مدتی است به دلایلی از فعالیت معلق شده، است. یکی از منابع آگاه به سیبیاسنیوز گفته است که افبیآی به پرونده رابرت مالی ورود کرده، اما مشخص نیست که آیا دفتر تحقیقات فدرال موضوعات دیگری را علاوه بر اسناد محرمانه در خصوص او تحت بررسی قرار داده است یا خیر. این منبع آگاه به این موضوع اشاره نکرده است که آیا افبیآی در این نقطه، پرونده مالی را جزو پرونده جرایم در نظر گرفته است یا خیر. دو هفته پیش، مقامهای آمریکایی تأیید کردند که پس از تعلیق «مجوز حفاظتی» رابرت مالی در اوایل سال جاری میلادی بهمنظور تحقیق در خصوص نحوه حفظ و نگهداری اسناد طبقهبندیشده توسط وی، مالی را به مرخصی بدون حقوق فرستادهاند. مجوز حفاظتی مجوزی است که به اشخاص اجازه دسترسی به اطلاعات یا مطالب طبقهبندیشده تا طبقهی معینی را میدهد به شرط آنکه شخص بتواند نیاز به دانستن را ثابت کند. «متیو میلر»، سخنگوی وزارت خارجه آمریکا نیز تأیید کرد که مالی به مرخصی رفته است و افزود که «آبرام پالی»، بهطور موقت وظایف مالی را برعهده گرفته است. مالی در ژانویه 2021 بهعنوان نماینده ویژه رئیسجمهور آمریکا در امور ایران منصوب شد و تیم مذاکرهکننده آمریکا در مذاکرات وین برای لغو تحریمهای یکجانبه علیه ایران و احیای برجام را هدایت میکرد. میلر روز گذشته تصریح کرد: «ما تعهدات نظارتی خود را بسیار جدی میگیریم. بدیهی است که نامهای را از رئیس (افبیآی) دریافت کردهایم؛ ما آن را بررسی کردهایم و با دفتر او در این مورد تعامل خواهیم داشت.» بسیاری از تحلیلگران گفتهاند که حتی قبل از این مرخصیهای باحقوق و بدون حقوق، نقش مالی در امور ایران بسیار کمرنگ شده است و نیویورکتایمز نیز در این خصوص نوشت، زمانیکه دولت بایدن، مذاکرات غیرمستقیمی را با مقامهای ایرانی در عمان و در بهار امسال انجام دادند، این «برت مکگورک»، مقام ارشد کاخ سفید در امور غرب آسیا بود که نقش رهبری هیئتآمریکایی را ایفا میکرد.
هرچند هنوز مذاکرات غیرمستقیم میان ایران و آمریکا به نتیجهای نرسیده است اما برخی تحولات طی هفتههای اخیر این ظن را تقویت کرده که دو طرف در برخی موارد توافقهایی صورت دادهاند. مهمترین تحول، حمله پلیس آلبانی به مقر نیروهای مجاهدین خلق در تیرانا و موضوع قاطعانه و حامیانه آمریکا از اقدام آلبانی بود. همزمانی این حمله به کمپ مجاهدین خلق با مذاکرات غیرمستقیم ایران و آمریکا این تصور را ایجاد کرده که در این خصوص هماهنگیهایی میان ایران و آمریکا صورت گرفته است. برخی نیز معتقدند که پلیس آلبانی نمیتوانسته بدون چراغ سبز آمریکا دست به چنین حملهای بزند و موضوع حامیانه آمریکا از آلبانی و مردود دانستن مجاهدین خلق بهعنوان اپوزسیون ایران از سوی آمریکا، بیش از هر زمان دیگری صریح و قاطع بوده است.
با همه این اوصاف، مدتی است که هیچ خبری از میانجیهای مذاکرات میان تهران و واشنگتن، یعنی قطر و عمان نیز خبری به گوش نمیرسد و به نظر میرسد هر گونه ایده مبتنی بر توافق موقت و یا تفاهم شفاهی، در حال حاضر متوقف شده و یا شاید هم طرفین در مرحله تصمیمگیری نهایی در خصوص نتیجه باشند.