اندیشکدهها
تغییر بزرگ جنوب جهانی
تغییر بزرگ جنوب جهانی
جهان در تکاپوی یک سازماندهی مجدد اقتصادی و سیاسی است. همهگیری کووید-19 تقریباً همه کشورها را وادار کرد تا ساختار اساسی اقتصاد خود را بازنگری کنند. اختلالات ایجادشده در زنجیره تأمین که از جنگ در اوکراین ناشی میشد نهتنها به این ملاحظات افزود، بلکه رنگوبوی سیاسی غیرمنتظرهای را به روندهای تجدیدنظر اضافه کرد. اگرچه بیشترین توجه به قدرتهای سنتی مانند ایالاتمتحده، روسیه و چین معطوف شده است، اما شواهد موجود نشان میدهد که هر نظم جهانی که ظهور کند به احتمال زیاد فضایی برای کشورهای جنوب جهانی باز خواهد شد. ژئوپلیتیک سنتی تمایل دارد جهان را از طریق پارادایم شرقی-غربی ببیند. این نگرش نشاندهنده این واقعیت است که ثروتمندترین و پیشرفتهترین اقتصادهای جهان و همچنین قدرتمندترین ارتشها در نیمکره شمالی ساکن هستند. بنابراین، روابط کشورهای قدرتمند با رقبا و تهدیدها براساس دیدگاه شرق-غرب بود. تقسیم شمال-جنوب جهان به شکلی ضعیف از موقعیت جغرافیایی پیروی میکند، اما ریشه در امور اقتصادی دارد. شمال اساساً به کشورهای ثروتمند با اقتصادهای مبتنی بر بازار صنعتی اشاره دارد، درحالیکه جنوب به کشورهای فقیرتر و در حال توسعه با
اقتصاد مبتنی بر کالا اشاره دارد. از آنجایی که کشورهای جنوب جهانی در جایی زندگی میکنند که بهطور سنتی حاشیه سیستم ژئوپلیتیکی نامیده شده است، بنابراین تمایل دارند که رویدادهای جهانی را کمتر از آنچه هست، نشان دهند. در سراسر قرن بیستم اوضاع به همین منوال بوده است. پس از جنگ جهانی دوم، یک سیستم بینالمللی دوقطبی ظهور کرد که تقریباً به طور مطلق توسط قواعد جنگ سرد تعریف شد. جهان به میدان نبرد بین ایالاتمتحده و اتحاد جماهیر شوروی تبدیل شد. بسیاری از کشورها بهدرستی این صفبندی را تهدیدی برای خودمختاری و حاکمیت خود میدانستند. آنها برای مسکو و واشنگتن ارزش داشتند، اما قدرت کمی داشتند تا به تنهایی دست به اقدام بزنند.
کشورهای ضعیفتر در تلاش برای دور نگه داشتن خود از نبرد قدرتهای قویتر، جنبش عدمتعهد را برای مقابله با تهدیدات سیاسی و گروه 77 را برای اصلاح عدم تقارنهای اقتصادی تأسیس کردند. پارامترهای اقتصاد جهانی باعث شکست هر دو نهاد فوق شدند چون این دو نهاد توان کنترل این پارامترها را نداشتند. اما این نهادها اکنون در میان نوع جدیدی از هرج و مرج فرصت دارند. کشورها در حال حاضر نسبت به آسیبپذیریهای زنجیره تامین حساس هستند و در تلاش برای کاهش ریسک هستند. جایگزینهای سیستم مالی SWIFT (انجمن جهانی ارتباطات مالی بین بانکی در سراسر جهان) و همچنین تجارت با ارزهای محلی، برای کشورهایی با عرضه کم دلار آمریکا جذابتر شده است. تنوع در بازارهای کالاها ارزش ژئوپلیتیکی برخی کشورها را بازتعریف کرده است. برزیل و هند با داشتن قوانین جدید، تعیین میکنند چه منابع، موقعیت و شرایطی به یک کشور اهرم اقتصادی میدهد. هند از نظر اقتصادی برای روسیه مهم است و از نظر سیاسی و نظامی برای ایالات متحده مهم است. برزیل در تلاش است تا با مذاکره در مورد شرایط بهتر برای توافقنامه تجارت آزاد اتحادیه اروپا و مرکوسور، از موقعیت خود در برابر اتحادیه اروپا
استفاده کند. کشورهای آسیای مرکزی مانند قزاقستان و ازبکستان به کشورهای مورد علاقه روسیه، ترکیه، چین، ایالاتمتحده و اتحادیه اروپا تبدیل شدهاند. تغییر واقعی بازی در رقابت در حال ظهور در میان اقتصادهای پیشرفته برای نفع جنوب جهانی در حرکت است. در گذشته، شمال از نظر سیاسی و اقتصادی به اندازه کافی مسلط بود تا بهطور یکجانبه شرایط تعامل با جنوب را تعیین کند. اما با بازسازی اقتصاد جهانی و مواجهه شمال با محدودیتهای اقتصادی، اجتماعی و سیاسی، شمال چارهای ندارد جز اینکه با جنوب جهانی همکاری کند. البته فرصتهایی که برای جنوب جهانی با هدف ارتقای جایگاه ژئوپلیتیکی وجود دارد بدون چالش نیست. در واقع، بیشتر تعاملات جنوب جهانی در سطح دوجانبه رخ میدهد. به همین دلیل است که کشورهای جنوبی بزرگتر مانند هند و برزیل در حال حاضر بسیار فعال هستند. بسیاری از کشورهای جنوب جهانی از بیثباتی داخلی مزمن رنج میبرند و همین مسئله توانایی آنها را برای مصون نگهداشتن سرمایهگذاری از نوسانها را محدود میکند. در نهایت، باید دید که آیا شمال میتواند تسلط خود را بر جنوب بازگرداند یا خیر. با این وجود، اگر جنوب جهانی بهجای اینکه همیشه در سایه
شمال زندگی کند، شروع به اثرگذاری بر روی سیستم ژئوپلیتیکی کند، تغییر بزرگی را در قرن بیستویکم رقم خواهد زد.