اندیشکدهها
درسهای جنگ سرد برای تقابل چین و آمریکا
درسهای جنگ سرد برای تقابل چین و آمریکا
نوعی جبرگرایی، شکاف روبهتعمیق چین و آمریکا را آلوده کرده است؛ با نگاهی که میگوید جنگ اجتنابناپذیر است. طبق این طرز فکر، دیر یا زود، دو ابرقدرت به جنگ خواهند رفت. اما جنگ اجتنابناپذیر هم نیست. بسته به تصمیماتی است که افراد میگیرند. بهترین نمونه مدرناش، جنگ سرد است که بدون اینکه هیچوقت «داغ» شود، تمام شد. چرا در آن نمونه، بدترین نتیجه حاصل نشد؟
حرکت به سمت فروریختن دیوار برلین، وقتی شروع شد که رئیسجمهور رونالد ریگان و میخائیل گورباچف، دبیرکل حزب کمونیست اتحاد جماهیر شوروی دو روز در اکتبر ۱۹۸۶ در ریکیاویک ایسلند دیدار داشتند. چنان که افسانه ماجرا روایت میکند، دو نفر دو طرف میز نشستند، در چشمان هم نگاه کردند و همزمان به لحظه «یافتم! یافتم!» رسیدند و ناگهان فهمیدند که طرف مقابل میلی واقعی به صلح دارد. گرچه این دیدارها بدون نتیجه تمام شدند، اما صحنه را برای پیشرفت واقعی در ۱۹۸۷ آماده کردند؛ آن هم با پیمان منع موشکهای هستهای میانبرد؛ رابطهای شخصی همراه با اعتماد شکل گرفت و بنیانی شد برای برقراری صلحی تاریخی.
این داستان قشنگی است. احتمالاً حقایقی هم در خود دارد؛ اما مثل بقیه داستانهای قشنگ دوران ریگان، بعضی حقایق را مخفی میکند. اولی این است که ریگان، حتی در ریکیاویک، به وعده «ابتکار دفاع راهبردی» خود باور و بر آن اصرار داشت، پروژهای که او به اشتباه تصور میکرد، دفاعی غیرقابلنفوذ در مقابل موشکهای شوروی میسازد. دومی هم اینکه ایالات متحده تا اواسط دهه ۱۹۸۰، در سلاحهای متعارف ظرفیتهای بسیار برتری به دست آورده بود، چون ریگان از ۱۹۸۱ در حال آمادهشدن برای جنگ بود. سومین و مهمترین نکته اینکه براساس گفتههای خود گورباچف، او در حالی به ریکیاویک آمد که درمانده به دنبال عقبکشیدن از رقابتی تسلیحاتی بود؛ رقابتی که باور داشت شوروی آن را باخته است. مربوطترین و واقعیترین بخش این افسانه این است: وقتی گورباچف دستش را دراز کرد، ریگان هم دست داد. آمریکایی که با سالها تبلیغات پیروزمندانه در دوران پس از ویتنام، به سمت مسیر بیبازگشت هیجان نظامیگری میرفت و آماده جنگی بود که ممکن بود تمدن را به پایان برساند، به جای این کار، به خودش و به بقیه ما اجازه صلح داد.
درسهای آن ماجرا در ارتباط با وضعیت امروز با چین، دو بخش هستند. اول اینکه بازدارندگی عمل میکند. وجتیوس، ژنرال رومی در قرن چهارم میلادی نوشت: «اگر صلح میخواهید، برای جنگ آماده شوید.» دوم اینکه، حتی با افزایش شکاف بین چین و آمریکا، الان از همیشه مهمتر است که کانالهای دیپلماتیک فعال نگاه داشته شوند. نهادهایی مانند گروه ۲۰ یا خود سازمان ملل، هرچند ممکن است ناقص باشند، داشتههای فعلی ما هستند. حتی در شرایطی که فشارهای قدرتهای بزرگ برای کنار زدنشان افزایش مییابد، باید به آنها پایبند ماند و از آنها حمایت و پشتیبانی کرد. حمله روسیه به اوکراین، در میان پیامدهای دیگرش، شکاف عظیم بین جاهطلبیهای چین و غرب را آشکارتر کرد. دوباره هم ثابت کرد که کشورها همیشه خردمندانه عمل نمیکنند یا حتی در جهت دایره محدود منافع رهبرانشان. کشورها را افراد رهبری میکنند، انسانهایی که نقص دارند و بههمین خاطر، کشورها اشتباه میکنند. بزرگترین اشتباهاتشان هم مثل حمله ۲۰۰۳ ایالات متحده به عراق، فاجعهبار میشوند.
اما اگر تاریخ حرفی برای ما داشته باشد، این است که میشود از بدترین نتیجههای ممکن دوری کرد و اغلب هم چنین شده است. این رگهای از خوشبینی است که در ۲۰۲۳ ارزش به خاطر سپردن دارد.