اندیشکدهها
کودتای واگنر و قدرت پوتین
کودتای واگنر و قدرت پوتین
آناتول لوین
مدیر برنامه اوراسیای اندیشکده کوئینسی
بیشتر تحلیلگران غربی اتفاقات اخیر روسیه، چنین نتیجه گرفتهاند که پوتین با واکنشاش به شورش گروه واگنر، ضعفش را نشان داد. البته اگر آنها را سرکوب و اعدام هم میکرد، آنها این را بهعنوان شواهد بیرحمی او میگرفتند. این نتیجهگیریها تحت تأثیر بیزاری قابلدرکی از رهبر روسیه هستند و شامل تحلیل هوشیار و عینی نمیشوند. در واقع، گرچه پوتین خود، مسئول ایجاد پسزمینه این اوضاع بود، باید این احتمال را در نظر بگیریم که او ماجرا را بهخوبی مدیریت کرد. در سخنرانیاش عزم نشان داد و مشخص کرد، قصد تسلیم در برابر خواستههای پریگوژین را ندارد و اگر ادامه دهند، متهم به خیانت خواهند بود با دلالت بر اینکه احتمالا اعدام خواهند شد. به سرعت مشخص شد که شورشی درون ارتش در حمایت از واگنر در کار نخواهد بود و انتخاب پریگوژین این شد؛ حمله به مسکو و کشتار تقریباً حتمی خود و نیروهایش یا تسلیم با شرط و شروط. در چنین وضعیتی، پیگیری انتقام خشونتآمیز فایدهای برای پوتین نداشت، تعداد بالایی روس را به کشتن میداد و جنگ در اوکراین را بهشدت تضعیف میکرد. بخشش نشان دادن برایش بسیار منفعت داشت. به هر حال او برده بود. بهعلاوه، یک دلیل کلیدی هم
بود که چرا پوتین زودتر پریگوژین را سرکوب نکرد و دعوایش با فرماندهان ارتش روسیه را خاتمه نداد. برای بیش از یک سال، تبلیغات روسیه مبارزان واگنر را قهرمانان نظامی نشان داده بود. کشتارشان احتمالا به مذاق روسها خوش نمیآمد.
ماجرا دو درس بزرگتر هم داشت. اولی مربوط به تاریخ بلند کودتاها، شبهکودتاها و شورش نخبگان در جهان بود. کسر بزرگی از این اتفاقات به قصد سرنگونی حاکم و تصرف قدرت نبودند و منجر به جنگ هم نمیشدند. بلکه تظاهرات مسلحانه افرادی بودند، معادل بارونهای قرون وسطا. با این هدف هم انجام میشدند که حاکم به شکایاتشان رسیدگی کند، بارونهای رقیب را از دربار کنار بزند و پستهای مهم به فرماندهان شورشی بدهد. اگر حاکم محکم میایستاد، در بسیاری موارد این بارونها عذرخواهی میکردند، سوگند وفاداری میخوردند، مردانشان را عقب میکشیدند و مدتی به تبعید میرفتند. اگر حاکم تسلیم میشد، آنها مردانشان را عقب میکشیدند، منافعشان را جمع میکردند و سوگند وفاداری میخوردند؛ گرچه گاهی در این مسیر، چنان که ادوارد دوم، ریچارد دوم و دیگران دریافتند، ممکن بود حاکم آنقدر اعتبار از دست بدهد که در شورش بعدی سقوط کند. در این ماجرا در روسیه، حاکم محکم ایستاد.
درس دیگر مربوط به پرهیز ریشهدار در جامعه روسیه است، در مقابل ریختن خون روسها توسط سربازان روس. این پرهیز به ترس عمیق از جنگ داخلی و آشوب مربوط است. ریشههایی کهن دارد در کابوسهای نخبگان از پدیدهای به تعبیر پوشکین، «شورشهای روسی، بیمنطق و بیرحم»، اما حتی بیشتر از این، در خاطرات بهارثرسیدهای ریشه دارد، از پیامدهای مخوف انقلاب بلشویکی ۱۹۱۷ و در آنارشی و فلاکت اقتصادی دهه ۱۹۹۰ که پس از فروپاشی شوروی رخ داد. حرفهای پوتین درباره ۱۹۱۷ بازتابی عمیق در اذهان بسیاری از روسها دارد.
اتفاقات اخیر تأیید کردند که سرنوشت رژیم پوتین را در وهله اول نه توطئهها از درون جمع نخبگان روس که آن چه در میدان نبرد اوکراین رخ میدهد تعیین خواهد کرد. اگر ارتش روسیه بتواند موضع فعلیاش را حفظ کند، پوتین مدعی پیروزی خواهد شد، پیروزی علیه آنچه او با موفقیت برای مردم روسیه چنین تصویرش کرده است: تلاش متحد غربی برای نابودی روسیه. اگر اوکراینیها بتوانند خط را بشکنند، آنگاه ممکن است پوتین مجبور به استعفا شود اما ممکن هم هست که کار را شدیدتر کند و به سمت جنگ هستهای برود. شاید خطرناکترین تأثیر ضربه به وجهه پوتین توسط واگنر، این باشد که حالا حتی بدون پیروزی اوکراین هم او احساس خواهد کرد مجبور است تصویر قدرتمندی خود را با تلافی مستقیم حمایت غرب از اوکراین احیا کند. در این صورت، خطراتی که رژیم پوتین را تهدید میکند، زیر سایه خطراتی که بشریت بهطور عام را تهدید میکند گم خواهد شد.