شورش علیه پوتین
دوربرگردان واگنر، مسکو بهجای کییف
دوربرگردان واگنر، مسکو بهجای کییف
روحانگیز رها
خبرنگار گروه بینالملل
بالاخره غافلگیری پیشبینیشده رخ داد. واگنر، گروه شبهنظامی دستپرورده کرملین، علیه مسکو شورید. اختلافات بین این گروه و ارتش رسمی روسیه از مدتها پیش نشانههای خود را بروز داده بود، اما گلایههای هرازگاهی یوگنی پریگوژین نسبت به عدم حمایت کافی از سوی ارتش، جمعهشب سرانجام به نقطهای رسید که در آن، رهبر واگنر رسماً علیه وزارت دفاع روسیه اعلام جنگ کرد و فرمان را از سمت کییف به سمت مسکو چرخاند تا گفتوگوها درباره «کودتا» از نوع شبهنظامی، فضای اخبار روسیه را پر کند و در نهایت، شخص ولادیمیر پوتین، رئیسجمهور روسیه با ورود به ماجرا واگنر را خائن بنامد. ماجرا البته سابقهای قدیمی دارد، اما مرحله تازه آن، تغییر وضعیت رابطه از همکاری به دشمنی، با ادعای پریگوژین مبنی بر حمله ارتش روسیه به مواضع این گروه کلید خورد. نقطه مشترک در موضعگیریهای پریگوژین و پوتین این است که هر دو از تلاش برای نجات مردم روسیه میگویند. حساب کاربری وزارت دفاع اوکراین در توئیتر نیز در این میانه به این موضعگیری مختصر اکتفا کرد: «ما داریم نگاه میکنیم.» ساعاتی بعد، ولودیمیر زلنسکی، رئیسجمهور اوکراین نیز در توئیتر نوشت:«ضعف روسیه آشکار است.» وی افزود:«روسیه هرچه سربازان و مزدورانش را بیشتر در سرزمین ما نگه دارد، آشوب، درد و مشکلات بیشتری برای خودش خواهد ساخت.»
دعوای واگنر با فرماندهان ارتش روسیه
پریگوژین در صحبتهای خود مدعی شد ارتش روسیه به اردوگاههای شبهنظامیان واگنر حمله کرده است. او وعده داد، آنچه را لشکر ۲۵ هزارنفری خود میخواند، علیه وزارت دفاع روسیه وارد وضعیت تهاجمی خواهد شد. نکته قابلتوجه در صحبتهای اولیه پریگوژین این بود که هدف اظهاراتش، نه پوتین که سرگئی شویگو، وزیر دفاع روسیه بود و علاوهبراین او تأکید کرد اقدامات او یک کودتای نظامی نیست. فرمانده واگنر در ادامه موضعگیریهای خود اعلام کرد نیروهایش از خاک اوکراین وارد روسیه شدهاند و تا برکناری مقامات ارشد نظامی روسیه، به پیشروی تا مسکو هم ادامه خواهند داد. او با اشاره به پیشروی نیروهایش در روستوف روسیه گفت: «روسیه را باید از چنگال کسانی که غیرنظامیان را میکشند، آزاد کرد.» او تأکید کرده با نیروهایش «آماده مرگ در راه مردم روسیه» است. فرمانده واگنر مدعی شده ارتش روسیه دو هزار تن از نیروهایش را کشته است. او در انتقادات خود علیه مقامات نظامی روسیه تا آنجا پیش رفت که علت حمله روسیه به اوکراین را دروغهای فرماندهان ارتش روسیه خواند، درحالیکه شخص پوتین از ابتدا موضع صریحی درباره این حمله داشت و به هر حال، گروه واگنر خود نیز در جریان این جنگ در خدمت فرایند حمله و تصرف در اوکراین مشغول بوده است. خودداری پریگوژین از تقابل با پوتین البته تنها در این مرحله مشهود بود.
پیشرفت در روسیه، سریعتر از اوکراین؟
اما هرچه ماجرای جنگ روسیه در اوکراین به کندی پیش رفته است، تحولات در تقابل واگنر و ارتش روسیه سرعت داشتند. اندکی پس از موضعگیریهای پریگوژین، نیروهای واگنر از مرز روسیه و اوکراین به سمت مسکو به راه افتادند و در اولین ایستگاه خود، وارد شهر روستوف-نا-دونو، شهری بسیار نزدیک به مرکز فعالیت واگنریها در مرز شدند. تصاویر ویدئویی خودروهای زرهی واگنر را در حال حرکت در شهر نشان میدادند و نیز شبهنظامیان این گروه را که از این خودروها پیاده میشدند و پایگاهها و پادگانهای محل را نشانه میگرفتند. گزارشها حاکی است واگنر با سرعت خوبی توانسته در روستوف مستقر شود و تصمیم به ادامه حرکت به سمت مسکو گرفته است. این البته باعث کنایههایی درباره سرعت بیشتر فعالیت واگنر در خاک روسیه در مقایسه با پیشرفتهای روسیه و واگنر در اوکراین شده است. دیروز شنبه همچنین خبر رسید که درگیری نیروهای واگنر و ارتش روسیه از روستوف فراتر رفته و در ادامه مسیر مسکو، به ورونژ رسیده است. شنبه همچنین با انتشار تصاویری ادعا شد نیروهای واگنر یک بالگرد نظامی روسیه را هم سرنگون کردهاند؛ اما ساعاتی بعد مشخص شد تصاویر منتشرشده قدیمی هستند.
برچسب خائن، پایان همدستی مسکو و واگنر
مقامات روسیه در واکنش، پریگوژین را متهم به «سازماندهی شورش مسلحانه» کردند. وزارت دفاع روسیه ادعای واگنر درباره حمله ارتش روسیه به مواضع واگنر را نیز تکذیب کرده است. ژنرال سرگئی سوروویکین، فرمانده نیروهای روس در جنگ اوکراین با انتشار ویدئویی در واکنش به اظهارات رهبر واگنر از نیروهای این گروه خواست از او تبعیت نکنند و در صف دشمن قرار نگیرند. سوروویکین در این پیام ویدئویی از آنها میخواهد به دفاع از خط مقدم برگردند و از فرماندهی کل تبعیت کنند. گزارشها حاکی است دیگر فرماندهان ارتش روسیه نیز پیامهای مشابهی منتشر کردهاند. به نظر میرسد در این مرحله یکی از اهداف این موضعگیریها ارسال این پیام است که واگنر هر اقدام و برنامهای برای مسکو دارد، فعلاً حمایتی در ارتش رسمی روسیه ندارد و ماجراجویی واگنر قرار نیست به یک کودتای تمامعیار از سوی نظامیان روسیه علیه کرملین تبدیل شود. سرویس امنیت فدرال روسیه، افاسبی، حتی از نیروهای واگنر خواسته پریگوژین را بازداشت کنند.
آمادهباش روسیه برای مقابله با متحد سابق
در واکنش به تحولات جمعهشب و شنبهصبح، فرماندار منطقه روستوف از ساکنان خواست در خانههایشان بمانند و وعده داد مقامات هر چه در توان دارند برای حفظ امنیت آنها انجام میدهند. فرماندار منطقه ورونژ نزدیک به روستوف نیز از اعزام نیرو و تجهیزات خبر داد. از طرف دیگر، اخبار حاکی از آمادهباش کامل نیروها در روسیه و بهخصوص در مسکو برای مواجهه با اتفاقات احتمالی از جمله استقرار نیروها برای حفاظت از مقر وزارت دفاع و نیز تشدید حفاظت از شخص پوتین بود. گزارشها حاکی است تمهیدات امنیتی پیشگیرانه در مسکو در دستور کار قرار گرفته است. جمعهشب خبری هم مبنی بر اعلام حکومت نظامی در مسکو منتشر شد اما منبع موثقی برای آن ارائه نشد و گزارشهای محدودی که از درون روسیه آمدهاند نیز حاکی از این هستند، فعلاً کرملین دست به چنین اقدامی نزده است.
از طرف دیگر، در برخی از تصاویر و ویدئوهای منتشرشده از روستوف، صحنهها شباهتی به محل وقوع یک شورش نظامی، جنگ داخلی یا کودتا ندارد و نشانهای از درگیری و نبرد بین نیروهای روسیه و واگنر در آنها نیست. حضور شهروندان عادی در حال قدمزدن در حاشیه این تصاویر ویدئویی توجه برخی از ناظران را به خود جلب کرده است. حتی در یک ویدئو، شهروندی روس در کنار دوچرخهاش در حال جروبحث با شبهنظامیان واگنر دیده میشود، درحالیکه از آنها میخواهد خجالت بکشند! در میان این اخبار اما خبری که تکرار میشد، قریبالوقوعبودن موضعگیری رسمی شخص پوتین در این باره بود؛ اتفاقی که بالاخره صبح شنبه افتاد.
آب پاکی کرملین
پوتین شنبهصبح بر صفحه تلویزیون روسیه ظاهر شد تا موضع دولت روسیه در قبال اقدامات واگنر را مشخص کند. رئیسجمهور روسیه واگنر را به شورش مسلحانه و «خیانت به کشور» متهم کرد. او اعلام کرد کرملین اجازه نخواهد داد کشور تجزیه شود و از مردم روسیه محافظت خواهد کرد. پوتین که سابقاً رابطه حسنهای با پریگوژین داشت، در این صحبتها موضعی صریح علیه او و گروهش گرفت و با تأکید بر اینکه «کشور با خیانت مواجه شده»، گروه واگنر را متهم کرد که «از پشت به روسیه و مردم خنجر زده است». او این اقدام را مشابه ضربه سال 1917 دانست که در آن در زمان جنگ جهانی اول کشور در حال جنگ بود اما «پیروزی از کشور دزدیده شد». پوتین تأکید کرد برای «دفاع از کشور و حفاظت از نظم و قانون» دست به «هر کاری» خواهد زد و اقدامات «قاطع» برای تثبیت وضعیت روستوف انجام خواهد شد. او در ادامه، «شورش» گروه واگنر را «ضربه مهلک» بر مردم کشور توصیف کرد و هشدار داد، کسانی که در تدارک شورش مسلحانه هستند، مجازات خواهند شد. رئیسجمهور روسیه گفت، برخی هموطنان ما فریب خورده و دست به یک «ماجراجویی جنایتکارانه» زدهاند. او افزود که «برای دفع این حمله هر کاری انجام خواهم داد». نکته قابلتوجه در اظهارات پوتین این بود که او ضمن اشارات صریح به واگنر و رئیس این گروه، در صحبتهای خود از به زبان آوردن نام پریگوژین خودداری کرده است. از سوی دیگر خبر رسید که رئیسجمهور روسیه با همتای بلاروسی یا در واقع شریک پیرو خود، الکساندر لوکاشنکو نیز تماس تلفنی داشته است و درباره روند اتفاقات با او گفتوگو کرده است. لوکاشنکو که از متحدان پوتین است، در فرایند جنگ اوکراین نیز با دولت روسیه همکاری داشته است.
طرف دعوای پریگوژین، سرانجام پوتین
اما پس از اظهارات پوتین، رئیس واگنر سرانجام نوک پیکان حملات لفظی خود را مستقیماً به سمت شخص رئیسجمهور چرخاند. پریگوژین در فایلی صوتی در واکنش به صحبتهای پوتین و در دفاع از نیروهایش در مقابل اتهام خیانت گفت: «در موضوع خیانت به سرزمین مادری، رئیسجمهور عمیقاً اشتباه میکند. ما وطنپرستان سرزمین مادری هستیم.» اما در بیانیه دیگری منتسب به واگنر، موضع این گروه از این شفافتر شده است و رسماً مشخص شده است که هدف واگنر همان چیزی است که از آن بهعنوان کودتا یاد شده است: «پوتین، راه اشتباهی را برگزید و روسیه بهزودی رئیسجمهور جدیدی خواهد داشت.»
چچنیها پشت پوتین
در ادامه موضعگیریهای بازیگران بالقوه در درگیری نظامی در جریان، چچن هم به نفع کرملین وارد بازی شد. رمضان قدیروف، رئیس منطقه خودمختار چچن در موضعگیری تندی علیه شبهنظامیان سابقاً متحد، اقدام واگنر و رئیس آن، مصداق بارز خنجر زدن از پشت خواند و تصریح کرد سربازان چچنی تحت فرمان او آمادهاند تا به سرکوب شورش واگنر کمک کنند.
بازی به همین شکل میماند؟
چینش فعلی اتفاقات، مسیر مشخصی را ترسیم میکند که منجر به یک پیروزی پردردسر برای پوتین خواهد شد. اگر صحنه به همین شکل بماند، واگنر البته در اقدام خود علیه کرملین ناکام میماند و نابود خواهد شد و در عین حال، ارتش روسیه زمان، هزینه و انرژی زیادی را صرف مقابله با متحد سابق خود خواهد کرد و پس از موفقیت نیز ادامه جنگ اوکراین را بدون یکی از مهرههای اصلی خود ادامه خواهد داد. اما سناریوی دیگری هم در کار است که مسکو احتمالاً نگران آن خواهد بود. اگر واگنر بتواند کرملین را در موضع ضعف جدی قرار دهد، این احتمال غیرممکن نیست که از درون ساختار قدرت مسکو، خنجرهای دیگری برای پشت پوتین تیز شوند و مدعیان فعلاً ناشناس قدرت، فرصت را برای حذف پوتین مناسب ببینند. برای مشخصشدن اینکه کدام سناریو عملی میشود، فعلاً باید صبر کرد.
نگاه کارشناس
جهانگیر کرمی در گفتوگو با هممیهن:
اقدام گروه واگنر به نتیجه نخواهد رسید
دکتر جهانگیر کرمی، استاد دانشگاه مطالعات جهان و کارشناس مسائل روسیه و قفقاز در گفتوگویی با روزنامه هممیهن به سه سوال درباره اقدام اخیر گروه واگنر پاسخ داده است.
ارزیابی شما درباره اقدام اخیرگروه واگنر چیست و تا چه میزان این اقدام میتواند روسیه را با چالش مواجه کند؟
این شبهکودتا یا شورشی که در روسیه بهوقوع پیوسته بیش از هر چیزی محصول وجود ساختارهای معارض در روسیه است. به هر حال یک شرکت امنیتی که معمولاً برای اهداف امنیتی محدود میتواند مؤثر باشد، شکل گرفته و بعد آن را ارتقا دادند و تا حد 25 هزار نیرو و امکانات در اختیارش قرار دادند و بعد این گروه را در کنار ارتش وارد عملیات کردند. این اقدام، به خودی خود، نوعی تعارض ساختاری ایجاد میکند. این مسئله به شکلی حتی در مورد نیروهای چچنی و آقای رمضان قدیروف، رهبرشان هم صدق میکند و ممکن است او هم در آینده منشأ چالشها و تعارضاتی با روسیه بشود. پس ریشه اصلی به ساختارهای معارض بازمیگردد. آنهم بدون وجود سلسله مراتبی منطقی و بعد مبسوطالید بودن این ساختارها در حوزه عمل. در نتیجه آنها فراتر از قانون قرار میگیرند و با نبود ساختارها و نهادهای قانونی موجب بروز ایراد میشوند. مجموعه عملیاتی هم که گروه واگنر داشته به ظاهر حاوی پیشرویها و خط سیر مشخصی به سمت مسکو بوده است. اما امکان موفقیتشان بسیار محدود است. چون هم ساختار و ترکیب نیرویشان به شکلی است که محدودیت دارند و از هیچ حمایت عمومی هم برخوردار نخواهند بود. نه در صحنه داخلی روسیه و نه حتی در سطح بینالمللی، کسی از آنها حمایت نخواهد کرد. بنابراین به نظر میآید که اقدام بیثمری خواهد بود و فکر میکنم بهزودی خاتمه پیدا کند و تأثیرش بر روسیه فقط این خواهد بود که در واقع موقعیت قدرت پوتین و ساختار سیاسی روسیه و همینطور قدرت نظامی این کشور را بهشدت به چالش طلبیده و این قدرت را تضعیف کرده و میکند. اگرچه این شورش به نتیجه مشخصی نخواهد رسید اما تأثیراتش بر ساختار قدرت پوتین و روسیه مهم خواهد بود.
با این تفاسیر فکر میکنید که از ساختار قدرت روسیه کسی یا گروهی به این جریان نخواهد پیوست؟
بسیار بعید است. چون گروه واگنر نه جایگاه قانونی دارد و نه مشروعیت حقوقی. این رفتار واگنر در ساختار روسیه هم محبوبیت ندارد. در یک نظام انتخاباتی و یا در یک رقابت حزبی افرادی احتمالاً باشند که ممکن باشد به این گروه بپیوندند و این طبیعی است. اما این رفتار واگنر در زمان جنگ یک رفتار شورشگرایانه است. درحالیکه براساس نظرسنجیها بخش عمدهای از مردم روسیه از جنگ در اوکراین حمایت میکنند. البته افرادی در خارج از روسیه مثل آقای خودروکوسکی بیانیه دادند و از گروه واگنر حمایت کردند اما این افراد وزنی در داخل روسیه ندارند و تأثیری نخواهند داشت. بسیار بعید است که در ساختار موجود روسیه، کسی از پدیدهای به نام واگنر حمایت کند. به هر حال دولت روسیه این رفتار واگنر را خیانت و رفتار غیرقانونی معرفی کرده است. دلایلی هم که گروه واگنر برای رفتارش میآورد، هیچ مشروعیتی برایش ایجاد نمیکند. من فکر میکنم یک عملیات بیسرانجام خواهد بود. جامعه روسیه جامعهای به شدت دولتگراست و مشروعیت دولت در هر شرایطی بسیار بالا بوده و بخش عمدهای از مردم به دولت توجه دارند و دورههای ناامنی را خطرناک میدانند و تجربیات بدی از دوران ناامنی روسیه در ذهن دارند. احتمال حمایت از واگنر چه از طرف مردم و چه از طرف نیروهای نظامی و یا احزاب سیاسی و نخبگان حکومتی و فکری، زیاد نیست. تا به حال هم واگنر هیچ حمایتی دریافت نکرده است.
فکر میکنید این رفتار واگنر چه تأثیری روی جنگ اوکراین داشته باشد؟
طبیعتاً در کوتاهمدت و بلندمدت بیتأثیر نخواهد بود. چون نوعی تشتت در جبهه جنگی ایجاد خواهد کرد و همینطور تشتت در سطوح اجتماعی. ممکن است تأثیراتی داشته باشد. اگرچه نمیشود به شکل قاطع این را گفت. به هر حال به نظر میآید که آن بخشهایی که در معرض تأثیر این رفتار واگنر باشند خیلی بخشهای محدودی خواهند بود. ولی بهطور کلی ساختار سیاسی روسیه که مشهور است به یک ساختار اقتدارگرا و منظم، چنین تشتتی برایش آسیبزا خواهد بود.