بدهیها در دولت روحانی تسویه شد
محمود خاقانی مدیرکل پیشین امور خزر و آسیای میانه وزارت نفت از گذشته و آینده واردات گاز از ترکمنستان میگوید
محمود خاقانی مدیرکل پیشین امور خزر و آسیای میانه وزارت نفت از گذشته و آینده واردات گاز از ترکمنستان میگوید
شکوفه حبیبزاده
گزارشگر روزنامه هممیهن
پس از چهار سال، واردات گاز از ترکمنستان با تسویه بدهی از محل آزادسازی منابع صادرات گاز ایران به عراق آغاز میشود و این در حالی است که نگرانی از کمبود گاز در ایران برای تأمین انرژی در آینده جدیتر از قبل شده است.
در حال حاضر ۹۸ درصد کشور گازرسانی شده و حدود ۹۲درصد نیروگاههای برق به گاز بهعنوان منبع تغذیه وابسته هستند. با این وجود به گفته کارشناسان از سال جاری هر سال به اندازه یک فاز با افت فشار گاز در پارس جنوبی روبهرو خواهیم بود و این یعنی تولید گاز در ایران با چالش جدی همراه خواهد بود.
سه عامل اصلی را میتوان بهعنوان دلایل کمبود گاز در ایران برشمرد؛ برخی کارشکنیها در مسیر سرمایهگذاری داخلی و خارجی در پارس جنوبی، ثابت نگاه داشتن قیمت حاملهای انرژی و همچنین لولهکشی گاز به مناطقی که میتوانستند با سایر حاملهای انرژی تأمین شوند.
در چنین شرایطی آیا واردات گاز از ترکمنستان بهعنوان یک راهکار برای کاهش این نگرانی میتواند در دستور کار قرار گیرد؟
اینجا ماجرا کمی پیچیدهتر از معمول است. نکته آن است که رقابت برای خرید گاز از ترکمنستان اکنون بهمراتب نسبت به گذشته شدیدتر شده و ایران باید قیمت و امتیاز بالاتری برای واردات گاز از این کشور پیشنهاد دهد تا بتواند با کنار گذاشتن چین، ترکمنستان را راضی به همکاری بیشتر کند. آن هم اگر صادرات گاز روسیه به اروپا پس از پایان جنگ اوکراین دوباره از سر گرفته نشود که در آنصورت مسکو حساب ویژهای روی گاز ترکمنستان میکند و همکاری این دو کشور، قاعدتاً ایران را از گردونه حذف خواهد کرد.
محمود خاقانی، کارشناس بینالمللی انرژی و مدیرکل پیشین امور خزر و آسیای میانه وزارت نفت ایران که در زمان آغاز واردات گاز از ترکمنستان در وزارت نفت مسئولیت داشت، در گفتوگو با «هممیهن» به پیشینه این رایزنیها و همچنین چالشها و رقبای ایران در این پروژه اشاره میکند. نکات مطروحه ازسوی این کارشناس، یادآور آن است که چگونه کارشکنیهای داخلی و خارجی میتواند امنیت انرژی در کشور را به خطر بیندازد و همکاری روسیه و چین بهعنوان دو شریک بهظاهر راهبردی ایران، چطور به روند همکاری ایران با کشورهای آسیای مرکزی آسیب وارد کرد.
مذاکرات گازی با ترکمنستان برای واردات گاز در دوره حضور شما در وزارت نفت انجام شد. چه شد به این تصمیم رسیدید؟
وقتی شوروی از هم پاشید، به دستور مرحوم هاشمیرفسنجانی، شورای همکاریهای انرژی با کشورهای جدیدالاستقلال از شوروی سابق را در وزارت نفت ایجاد کردیم. در آن شورا، همزمان با شروع دولت هفتم، باتوجه به اینکه میدانستیم هم غرب و هم شرق با ما همراهی ندارند و نمیخواهند ایران با این کشورها همراهی و همکاری داشته باشد، دیپلماسی انرژی ایران را تعریف کردیم.
حکومتهای این کشورها هم همان حکومتهای شوروی سابق بودند و تنها بهصورت ظاهری با عنوان دموکراسی تغییر کرده بودند، اما همان الیگارشهای زمان شوروی سابق، حکومت را در دست داشتند. شرایط بسیار ویژهای بود. غربیها به منطقه هجوم آورده بودند که نقش روسیه را در منطقه کم و نفوذ خود را افزایش دهند. بنابراین کنسرسیومهای زیادی به منطقه آمده و قراردادهای متعددی با حکومتهای الیگارشی منعقد و اهداف مختلفی را دنبال میکردند. آمریکاییها در قزاقستان حضور داشتند و انگلیسیها در جمهوریآذربایجان. شرکت بیپی (BP) باتوجه به تجربه تاریخیای که از زمان قاجار در ایران داشت، توانست صنعت نفت آذربایجان را در دست بگیرد.
کنسرسیومی که شرکت بیپی در جمهوری آذربایجان ایجاد کرد با عنوانAzerbaijan international oil corsorter (AIOC) بود. این درحالی بود که این واژه، مخفف عنوانی بود که برای همکاریهای مشترک انگلستان و ایران (Anglo-Iranian oil company) در نظر گرفته شده بود. اتفاقاً از همان زمان هم بود که توطئههای پیوند آذربایجانها شکل گرفت. به همین خاطر، ایران تصمیم گرفت تا در کنسرسیومهایی که در جنوب جمهوریآذربایجان شکل گرفته بود، حضور پیدا کند. در کنسرسیوم میدان
«آذری-چراغ-گونشلی» متاسفانه بیپی، شرکا و ازجمله شرکت لوکاویل روسیه موفق شدند که ایران را بیرون بگذارند و اجازه ندهند در آن کنسرسیوم حضور داشته باشد. اما ایران توانست در کنسرسیوم گازی «شاهدنیز» که البته در آن، نفت مهمتر از گاز بود، ۱۰درصد سهام آن را در اختیار بگیرد که اکنون نیز این سهم باقی است، هرچند در طول تاریخی که در وزارت نفت مسئولیت داشتم، تلاشهای زیادی صورت گرفت تا این سهام فروخته شود، اما با مرحوم کاظمیاردبیلی و دیگر مدیرانی که در صنعت نفت حضور داشتند، همعقیده بودیم که نباید از این کنسرسیوم خارج شویم. جالب است بدانید ایران در این کنسرسیوم از تحریمهای آمریکا هم مستثنی است.
ترکمنستان در آن زمان حیاطخلوت روسیه بود، چون تمام گازی که در ترکمنستان تولید میشد، به گسپروم (شرکت نفت و گاز روسی) فروخته میشد. بیشتر این گاز در منطقه دولتآباد بود. یک شرکت آرژانتینی توانسته بود مجوز توسعه یک منطقه نفتی را در سواحل دریای خزر ترکمنستان به اسم «اوکارم» دریافت کند. در همانجا یک میدان گازی جدید کشف شد. تولید این میدان گازی قرار بود به خط لوله روسیه وصل شود. بهترین مسیر برای این میدان گازی، از مسیر ایران بود. آن زمان ایران برای نیروگاه نکاء، از پالایشگاههای شمال کشور گازوئیل و نفتکوره ارسال میکرد. بنابراین در بررسیهای فنی و اقتصادی متوجه شدیم که اگر این گاز وارد ایران شود، میتواند نیروگاه نکاء را تغذیه کند. در آن زمان در سفرهایی که مرحوم رستمیثانی، رئیس وقت شرکت ملی گاز ایران به ترکمنستان داشتند به این نتیجه رسیدیم که این پروژه، یک پروژه بسیار ایدهآل است، البته اگر بهدست ایرانیها انجام شود.
این موضوع مورد موافقت وزارت نفت و وزارت امور خارجه وقت قرار گرفت. ازسویی روابط ایران با ترکمنستان در آن زمان رابطه خوبی بود و آقای نیازوف، رئیسجمهور مرحوم ترکمنستان با مرحوم هاشمیرفسنجانی رابطه خوبی داشت. همه این موارد دست به دست هم داد تا بین ایران و ترکمنستان توافق شود که ایران با هزینه خود، این خط لوله گاز را از منطقهای در ترکمنستان به کردکوی در ایران متصل کند. این پروژه حدود ۲0۰ میلیون دلار سرمایهگذاری نیاز داشت و شرکتهای فنی-مهندسی ایرانی برای ساخت آن ورود کردند. باوجود کارشکنیهایی که آمریکاییها و روسیه برای پیش نرفتن این کار انجام دادند، اما وقتی نیازوف، رئیسجمهور وقت ترکمنستان متوجه شد که تنها بازار او بازار روسیه است و هیچ دروازه خارجی جز مسکو ندارد، تصمیم گرفت که این پروژه به اتمام برسد. ترکمنستان پول پرداخت این پروژه را نداشت و ایران این سرمایهگذاری ۲۰۰ میلیون دلاری را برعهده گرفت و ترکمنستان، سهم خود از این پروژه را با گاز پرداخت کرد. به تدریج توانستیم این پروژه را توسعه داده و شهرهای مرزی ایران را نیز گازرسانی کنیم. همچنین از دولتآباد ترکمنستان نیز خط لوله گاز به سرخس در ایران احداث شد و این منطقه نیز به گاز دست یافت.
در نظر داشته باشید که روابط دیپلماتیک و سیاسی تا اندازه قابلتوجهی به روابط شخصی افراد مرتبط است. به همین دلیل نزدیکی شخصی آقای نیازوف با آقای هاشمیرفسنجانی، به این پروژه کمک شایانی کرد.
چه شد که اختلافات بین دو کشور زیاد شد و واردات گاز از ترکمنستان تحت تأثیر قرار گرفت؟
در دولتهای نهم و دهم سیاستهایی تعریف شد که آن ارتباطات را قطع کرد و این فرصت را برای غرب و شرق فراهم آورد تا ارتباط ایران را با منطقه آسیای مرکزی و حوزه دریای خزر تضعیف کنند. کمااینکه توانسته بودیم در دو فاز با کشتی نفت خام قزاقستان را به ایران بیاوریم و در فاز بعدی، قرار بود خط لولهای از قزاقستان به ترکمنستان و ایران و در نهایت به مسیر خلیجفارس احداث شود که مطالعات آن نیز در دولتهای هفتم و هشتم با هزینه توتال و شل در خارج از ایران انجام شد. این مطالعات اگر امروز انجام شود، شاید چندین میلیارد دلار هزینه داشته باشد. گزارشهای این مطالعات (اگر از بین نرفته باشد) در شرکت ملی مهندسی و ساختمان نفت ایران موجود است.
در مطالعات نشان داده شده که مسیر ایران از نظر زیستمحیطی و اقتصادی بهترین مسیر است. کمااینکه خط لوله باکو-تفلیس-جیحان ساخته شد، این خط لوله هنوز هم اقتصادی نیست و آمریکا بارها اعلام کرده این یک خط لوله استراتژیک است. درحالیکه مسیر ایران برای نفت و گاز، اقتصادیترین مسیر بود. متأسفانه در زمان حضور آقای میرکاظمی، وزیر نفت دولت آقای احمدینژاد، همانطور که قرارداد سوآپ نفت خام منحل شد، این مطالعات نیز بایگانی شد. وقتی دیپلماسی انرژی در ایران به دیپلماسی میدان تغییر مسیر داد، همه این اقدامات کنار گذاشته شد و در مسیر باکو قرار گرفت. اکنون روسیه با برخی کشورهای اروپایی پشت پرده توافق دارد که گاز ترکمنستان را ازطریق خط لوله از زیر دریای خزر به باکو برساند. این موضوع در بیانیه اجلاس سران دریای خزز نیز متأسفانه بیان شده است، درحالیکه در دیپلماسی انرژی تلاش میکردیم این کار را که تأثیر منفی برای محیطزیست دارد، کنار بگذاریم.
آیا سیاست کشورهای همسایه هم دچار تغییر شد و در روند دیپلماسی انرژی ایران اختلال ایجاد کرد؟
بله، در این مسیر روسیه و چین نیز همراهی کردند. متأسفانه در درجه اول روسها در مواقعی که زمستان سرد میشد و گاز بیشتری برای اروپا نیاز داشتند، با قیمت بالاتری با ترکمنها گفتوکرده و ترکمنها گاز ایران را قطع میکردند.
در طرف دیگر ما روزی ۲۰هزار بشکه نفت خام از قزاقستان برای پالایشگاه تهران با قطار وارد میکردیم. چینیها این میدان نفتخام را از یک شرکت قزاقستانی-کانادایی خریداری کرده و جلوی صادرات آن به ایران را گرفتند.
همچنین چینیها در تفاهمی با روسیه و غرب، خط لولهای از ترکمنستان به چین برای صادرات گاز طبیعی احداث کردند. بنابراین به تدریج، مسیر ایران برای حاکمان ترکمنستان مسیر بیارزشی شد و در مذاکراتی که برای واردات گاز در دولتهای نهم و دهم با ترکمنستان داشتیم، در ابتدا ترکمنها پذیرفتند که گاز را مجددا متصل کنند، اما تا هواپیمای مذاکرهکنندگان ایرانی در تهران نشست، ترکمنستان دوباره گاز ایران را قطع کرد.
در نهایت واردات گاز ترکمنستان مجددا برقرار شد. در دولت یازدهم مذاکرات به نتیجه رسید و بدهی ایران به ترکمنها نیز پرداخت شد. هرچند در داوری بینالمللی رأی به نفع ایران صادر شده بود. در همان زمان با عراق توافق شد تا از بدهیای که عراق به ایران داشت، بدهی ایران به ترکمنستان پرداخت شود که این اتفاق هم افتاد. من متعجبم که اخیراً اعلام شد با ترکمنها تسویهحساب کردیم!
یعنی بدهیای در کار نبود؟
الان وزارت نفت مواردی را مطرح میکند که بیشتر برای مصرف داخلی است. کاری هم نمیتوان کرد!
باتوجه به اینکه تولید گاز در ایران با چالش جدی همراه است و مصرف داخلی نیز بسیار بالاست، فکر میکنید وابستگی ما به ترکمنستان برای شهرهای شمالی و شمالشرقی بیشتر خواهد شد؟
خط لولهای که از طریق آن میتوانیم گاز وارد کنیم، حجم محدودی دارد و آنطور نیست که نیاز استانهای شمالشرقی بهویژه خراسان رضوی و سایر مناطق را پاسخگو باشد. بنابراین در حال حاضر ما اگر بخواهیم از ترکمنستان مقادیر بیشتری گاز وارد کنیم، اول باید با چینیها و با خط لوله تاپی رقابت کنیم. بنابراین باید قیمت بالاتری از پیشنهاد خریداران دیگر ارائه دهیم. امتیازهایی که میدهیم از آنها بهتر باشد. اما در عین حال معلوم نیست عدم صادرات گاز روسیه به اروپا زمان زیادی تداوم داشته باشد. هر زمان روسیه شروع به صادرات گاز خود به اروپا کند، مجددا به گاز آسیای مرکزی ازجمله ترکمنستان نیاز پیدا خواهد کرد. به عقیده من، امنیت تأمین انرژی داخل نباید وابسته به کشورهای خارجی باشد و ما باید روی منابع خود سرمایهگذاری کنیم. حتی بهتر آن است که به فکر جایگزینی برای گاز باشیم. برخی کارشکنیها در مسیر سرمایهگذاری داخلی و خارجی در پارسجنوبی، ثابت نگاه داشتن قیمت حاملهای انرژی برمبنای تصمیم مجلس هفتم و لولهکشی گاز به مناطقی که میتوانستند با سایر حاملهای انرژی تأمین شوند، دست به دست هم دادند تا اکنون با کمبود گاز در داخل کشور در کنار مصرف بسیار بالا روبهرو باشیم که اگر به همین شیوه ادامه دهیم، وابستگی ایران به واردات گاز بسیار جدیتر خواهد شد و این وابستگی که حتما با حذف صادرات گاز ایران به کشورهایی همچون ترکیه و عراق همراه خواهد بود، به زیان امنیت انرژی کشور تمام خواهد شد.
ما در مقابل صادرات گاز به عراق را در دستور کار داریم. درحالیکه به گفته کارشناسان هر سال به اندازه یک فاز پارسجنوبی از میزان تولیدمان کاسته میشود و احتمالا در سالهای آتی، گازی برای صادرات باقی نباشد. در این حالت چه خواهیم کرد؟
متأسفانه در دولت آقای احمدینژاد وقتی مرحوم آقای رستم قاسمی، وزیر نفت بودند، تصمیم گرفتند که به عراق گاز صادر کنند. در همان زمان، ما دو نیروگاه نیمهتمام در کرمانشاه داشتیم که اکنون تکمیل شده است. در آن زمان مطالعات خوبی با مشارکت دانشگاه تهران و اتاق بازرگانی ایران انجام شد که در آن توصیه شده بود بهتر است گاز بهصورت خام به عراق صادر نکنیم و گاز را به برق تبدیل کرده و برق را به عراق و ترکیه صادر کنیم. ازسویی ظرفیت فعلی خط لولهای که از ترکمنستان گاز وارد میکند، کفاف نمیدهد و اکنون این خط لوله در حداکثر ظرفیت خود فعال است. اگر بخواهیم گاز بیشتری از ترکمنستان وارد کنیم، سرمایهگذاری وسیعی برای احداث خطوط لوله لازم است. در عوض تکنولوژی عبور دادن برق از خطوط لوله با ولتاژ بالا میتوانست در دستور کار قرار گیرد. بنابراین طرح شبکه انرژی دریای کاسپین مطرح شد. در این طرح، پیشنهاد شده بود که گاز را در ترکمنستان به برق تبدیل کرده و در جمهوری آذربایجان نیز که در میدان گازی شاهدنیز سهم ۱۰درصدی داریم، آن گاز نیز به برق تبدیل شده و یک کریدور انرژی شمال به جنوب ایجاد شده و این برق به جنوب ایران منتقل شود. علاوه بر اینکه روسیه نیز برق اضافی دارد و میتوانیم آن را خریداری کرده و به این شبکه اضافه کنیم. در ایران نیز بهجای آنکه به دنبال ایجاد خط لوله باشیم، گاز داخل کشور را هم به برق تبدیل کنیم. اگر این اتفاق میافتاد و گاز داخل به برق تبدیل میشد، هم میتوانستیم به جای گاز، برق را بهعنوان انرژی در شبکه داخلی مصرف کنیم و هم ازطریق عراق، به سوریه نیز صادرات برق داشته باشیم. متأسفانه آنهایی که منافعشان در لولهکشی گاز نهفته بود و در وزارت نفت نفوذ داشتند، به وزیر نفت میگفتند که اگر لولهکشیها انجام نشود، منتظر استیضاح و برکناری باشید. این موارد را قبول میکرد. حتی درحالیکه کارخانههای نورد در ایران وجود داشت و میتوانستند آنها را خریداری و تبدیل به لوله کنند، از چین لوله وارد کشور کردند! این افراد در وزارت نفت به «لولهکش» معروف بودند و عمدتا از طیف خاصی بودند. حتی خود من نیز در آن زمان سه بار مقاومت کردم، اما اذیت کردند. همه این پیشنهادات ازسوی الیگارشی نوپا در ایران یا همان اصحاب قدرت و ثروت، رد شد. بنابراین سرمایههای کشور بهراحتی از بین رفت. بعد در دولت آقای احمدینژاد، ۳۵میلیارد دلار نقد گرفتند که در ۳۵ ماه همه فازهای پارسجنوبی را بهطور کامل تحویل میدهیم ولی هنوز هم مشخص نیست که این ۳۵ میلیارد دلار کجا استفاده شد. سرنوشت فازهای پارسجنوبی هم که روشن است.
ما نمیتوانیم روی گاز ترکمنستان حساب ویژهای کنیم. اکنون ترکمنستان پیشنهاد میدهد که با هزینه ایران، خط لوله جدید احداث شود که چندین میلیارد دلار هزینه میبرد. هرچند احتمالا «لولهکش»های داخلی با آن موافق باشند، اما چنین اقدامی دیگر معنا ندارد، زیرا خط لوله تاپی (ترکمنستان-افغانستان- پاکستان- هند) احداث شده است. این خط لوله در زمان حضور آمریکاییها در افغانستان ساخته شد و طالبان نیز از آن محافظت میکرد. ازسویی اکنون چین با افغانستان قرارداد ۲۵ساله منعقد کرده و ترکمنستان نیز با امضای قرارداد طولانیمدت در تولید گاز سرمایهگذاری کرده و در پاکستان نیز نزدیک به ۳۰ میلیارد دلار در صنعت پتروشیمی با در نظر گرفتن گاز خریداریشده از ترکمنستان، سرمایهگذاری کرده است و دیگر ایران در این میان جایگاهی ندارد.
واقعیت تلخ آن است که ایران در صنعت نفت و گاز و انرژي، ۴۰ سال است سرمایهگذاری نکرده و تکنولوژی فرسوده شده و نیروهای دلسوز از صنعت بیرون رانده شدهاند. ازطرفی جذب نیروهای غیرمتخصص در دولتهای نهم و دهم در کنار موارد مطرح شده دیگر، سبب شده تا هزینههای بالاسری انرژی در ایران افزایش یابد و قدرت رقابت ایران در بازارها با همسایگان کاهش جدی داشته باشد. امروز هرچقدر تولید کرده، مصرف میکنیم، بنابراین چیزی برای صادرات باقی نخواهد ماند. در این شرایط، دولت باید بداند بحران تأمین امنیت انرژی داخلی با تأمین امنیت ملی کشور همخوانی دارد و نباید آن را نادیده گرفت.