یک سیاست خارجی چند برداشت
ارزیابی صاحبنظران از سخنان رهبری درباره سیاست خارجی دریافتهای متفاوتی را نشان میدهد
ارزیابی صاحبنظران از سخنان رهبری درباره سیاست خارجی دریافتهای متفاوتی را نشان میدهد
روز شنبه و در جریان دیدار مسئولان وزارت امور خارجه و سفيران کشور با رهبری، آیتالله خامنهای کلیدواژههایی را برای سیاست خارجی موفق مطرح و توضیحاتی را برای این کلیدواژهها ارائه کردند. رهبر انقلاب «عزت» به معنای نفی و پرهیز از دیپلماسی التماسی، «حکمت» به مفهوم تعاملات و فعالیتهای خردمندانه و محاسبه شده و «مصلحت» بهمعنای انعطاف برای دور زدن موانع سخت و ادامه دادن مسیر را سه کلیدواژه اساسی در دیپلماسی کشور خواندند و مسئولان دیپلماسی کشور را به رصد دائم تحولات تدریجی و حوادث تأثیرگذار در نظم بینالملل برای بهدست آوردن جایگاه شایسته ایران عزیز در نظم آینده جهان فراخواندند. یکی از تاکیدات رهبر انقلاب در این دیدار در موضوع «توانایی تبیین اقناعکننده منطق رویکردهای کشور در مسائل مختلف بهعنوان اولین ضابطه یک سیاست خارجی موفق» بود؛ مشکلی که امروز جامعه و اذهان عمومی با آن درگیر است مشکل عدم اقناع است و بارها از سوی تحلیلگران و چهرههای سیاسی به مسئولین گوشزد شده که مردم باید نسبت به سیاستها اقناع شده و با آن همراهی کنند. این چالش بهصورت مشخص در مذاکرات هستهای در دولت سیزدهم نمود عینی پیدا کرد. موضوع بعدی که در سخنان آیتالله خامنهای مورد توجه رسانهها قرار گرفت این گزاره بود که «چند سال قبل که مفهوم «نرمش قهرمانانه» مطرح شد، در خارج و برخی در داخل برداشت غلط کردند». در کلیپی که دستگاه دیپلماسی پس از دیدار با رهبر انقلاب منتشر کرد، مصادیقی برای سه کلیدواژه مورد اشاره آیتالله خامنهای با تصویر بیان شده است؛ برای مثال در پسزمینه سخنان در خصوص حکمت تصاویری از حضور وزیر امور خارجه در اجلاس بغداد ۲ و مصافحه او با پادشاه اردن و رئیسجمهور مصر به نمایش در میآید. توافق با عربستان با میانجیگری چین نیز از دید وزارت امور خارجه مصادیقی برای «خردمندانه، اندیشیدهشده و محاسبهشده» است. حضور معاون وزیر امور خارجه در مذاکرات برای احیای برجام، دیدار وزیر امور خارجه با مسئول سیاست خارجی اتحادیه اروپا و مدیرکل آژانس بینالمللی انرژی اتمی در کلیپ، مصادیقی برای مصلحت و انعطاف است. به نظر میرسد مشکلی که امروز در عرصه سیاست خارجی کشور بیش از هر زمان دیگری نمود یافته، مسئله برداشتهای متفاوت صاحبنظران و بعضاً سیاستگذاران از مفاهیمی است که رهبری به عنوان سرفصلهای سیاستخارجی کشور ارائه میکنند. حتی خود ایشان نیز بهنوعی بر این آسیب صحه گذاشتند و گفتند که بخشی از سخنانشان در داخل به درستی فهم نشده است. در صفحهای که پیش رو دارید به سراغ سه کارشناس دستاندرکار مسائل سیاست خارجی رفتیم. این اختلاف دیدگاه در نظرات این کارشناسان نیز به وضوح دیده میشود. از این جهت است که با عوض شدن دولتها و نگاهها، سیاستخارجی کشور نیز به طبع آن دستخوش تغییرات مشهودی میشود.
نگاه اصلاحطلب
نصرتالله تاجیک دیپلمات بازنشسته و سفیر پیشین ایران در اردن
سیاست خارجی به مثابه دور زدن صخره تعبیر درستی است
رهبری، در دیدار با مسئولین وزارت امور خارجه و سفرای ایران در کشورهای خارجی از سه کلیدواژه اساسی در دیپلماسی یاد کردهاند؛ در توضیح نخستین کلیدواژه، ایشان نداشتن اعتماد بیجا به طرفهای مقابل را روی دیگر مفهوم «حکمت» برشمردند. آیا این اعتماد نداشتن تنها در برابر دشمن است یا در مورد دولتهای دوست هم صدق میکند؟آیا در خصوص کشوری همچون روسیه هم مبنای ما عدم اعتماد است؟ آیا این مسئله در دولت سیزدهم هم مصداق دارد؟
اصولاً مفاهیم سیاسی-اجتماعی به دو صورت شکل میگیرد و رایج میشود و کاربرد پیدا میکند. در هر دو حالت نیاز به پشتیبانی و تقویت مطالعاتی و دانشگاهی دارند تا هم صیقل پیدا کنند و هم باعث ایجاد اجماع نخبگی شود. اجماع نخبگی شرط لازم جا افتادن مفاهیم در اجرا و بسیج افکار عمومی برای اقناع مردم است. در بعضی کشورها مخصوصاً دنیای توسعهیافته که مراکز مطالعاتی قوی دارند، این مفاهیم و تئوریها در دانشگاهها و اندیشکدهها نطفهبندی میشوند و در کلاسها تدریس میگردد و چکشکاری میشود و سپس بهصورت ادبیات رایج به محافل اجرائی وارد میگردند! نوع دوم و در کشورهای در حال توسعه این مفاهیم توسط حلقههای حکومتی و یا در پارهای موارد روشهای شهودی توسط رهبران بیان میشوند و سپس به اندیشکدهها وارد و روی آنها فرایند علمی صورت میگیرد. حالت اول مطمئنتر، مفیدتر، کارآتر و موثرتر است. و اما در مورد سوال شما، خود مفاهیم و یا کلیدواژهها خیلی محل مناقشه نیست؛ این سه اصل «عزت، حکمت و مصلحت» از قبل هم از سوی رهبری مطرح شده است؛ که رعایت این سه اصل میتواند سر لوحه سیاست خارجی و فعالیت دیپلماتها قرار گیرد. چقدر روی این سه اصل و میزان موفقیت رعایت آنها در سیاست خارجی کشور فعالیت علمی شده و مقالات دانشگاهی و یا تزهای دانشجویی با تحقیق میدانی و کتابخانهای روی آن صورت گرفته را نمیدانم. حداقل میتوانم بگویم مطلب قوی و عمیقی هنوز ندیدهام. ایشان در سخنرانی اخیر برخی موارد را به دلیل آنچه سوءبرداشت نامیدند، مانند انعطاف در بعضی سیاستها، توضیح دادهاند و بهنوعی روشنگری کردهاند. قبلاً هم دیده میشد که مشکل اصلی مصادیق و نوع بهرهبرداری از این مفاهیم است که چه جناح محافظهکار داخل کشور و چه مخالفان جمهوری اسلامی در خارج این موارد را بهنوعی تغییر سیاست تلقی میکردند، البته نمیتوانیم بگوییم تغییر سیاست نیست چراکه در موردی انعطاف صورت میگیرد، در اصل سیاست تغییر کرده است، راهبرد همان است، اما در اجرای راهبرد و بهمنظور مصالحه انعطاف صورت پذیرفته است.
همانگونه که استفن والت در فارنپالیسی نوشته: «عرصه سیاست خارجی شبکهای سُست از افراد و سازمانها با بسیاری از ارتباطات متداخل است. از آنجایی که موفقیت بستگی زیادی به این دارد که چه فردی را میشناسید و آنان در مورد شما چگونه فکر میکنند اگر تابوها را به چالش بکشید یا از خطوط مورد اجماع رایج خارج شوید، فشار زیادی برای منطبق شدن با وضع موجود احساس خواهید کرد و در معرض خطر قرار خواهید گرفت.» لذا بحث سازش و مصالحه برای زیرسوال بردن و دور زدن جزمهای سیاست خارجی کشورها یکی از فرآیندهای دیپلماتیک است. سازش یا مصالحه (Compromise) از اصول اساسی علم سیاست است و بدون مصالحه نمیتوان از دنیای سیاست عبور کرد! مصالحه هسته اصلی تفکر سیاسی است و شاهراهی است که سیاست طراحیشده را اجرایی و وافی به مقصود میکند. در نظام بینالملل کنونی همانگونه که کیسینجر در اکونومیست نوشته: «کشورها فاقد هرگونه اصل ثابتی هستند که بتوانند براساس آن نظم برقرار کنند. در نتیجه، اگر کشورها موفق به دستیابی به یک اصل ثابت نشوند، احتمال دارد به زور متوسل شوند. براساس معیار کلاسیک در چنین وضعیتی ما در دوره پیش از وقوع جنگ جهانی قرار داریم، جایی که هیچ یک از طرفین از امتیازات سیاسی زیادی برخوردار نیستند و در آن هرگونه اختلال در تعادل میتواند به پیامدهای فاجعهباری منجر شود.» لذا توجه به دغدغه طرف مقابل و فراهم کردن فضای سیاسی برای امتیاز دادن و امتیاز گرفتن از لوازم و شرط لازم یک استراتژی موفق در سیاست خارجی است که از بههمخوردن توازن قوا جلوگیری میکند. انعطاف برای مصالحه و نه وادادگی و عقبنشینی فینفسه بد نیست. مشخصا در خصوص سوال اول و مسئله حکمت؛ ما اساسا در سیاست خارجی بحثی با عنوان اعتماد نداریم. ما اعتمادسازی داریم به این معنا که کشورها تلاش میکنند سیاستی اتخاذ کنند که منافع هر دو در آن سیاستها باشد و نسبت به هم اعتماد کنند. در حقیقت بازی را برد- برد طراحی و تمام کنند. آنچه ما در سیاست خارجی داریم و اصل اول و اساسی دیپلماسی قرار میگیرد تامین منافع ملی است. ما حتی در سیاست خارجی دوست و دشمن دائمی نداریم؛ یک کشور ممکن است امروز دوست باشد و در آینده دشمن شود یا بالعکس. موضوع مهم برای ما کسب منافع ملی است؛ در زمان مشخص و با طرح مشخص. من فکر میکنم هیچیک از اصولی که ما در سیاست خارجی و بهصورت تئوریک روابط بینالملل در دانشگاه تدریس میشود این نیست که ما به کشورها اعتماد کنیم یا اعتماد نکنیم. اصولا مبنای کار بر بیاعتمادی است چراکه ما آشکارا سیاستهایمان را طراحی نمیکنیم لذا مسئله مهم این است که ما بهدنبال منافع ملی باشیم و برای تامین این منافع، اعتمادسازی میکنیم که در عین رعایت خطوط قرمز کشورها، دغدغهها هم مورد توجه قرار بگیرد و منافع ما حاصل شود. بنابراین ما در سیاست خارجی به هیچ طرفی اعتماد نداریم و در بهترین حالت با اعتمادسازی مسائل را نسبی میبینیم نه اینکه تمام تخممرغهایمان را در سبد کشور مورد اعتماد قرار دهیم. حکمت در سیاست خارجی یعنی با روشهای معقول و افکار عمومیپسند و با اعتمادسازی بازی را برد-برد طراحی و اجرا کنیم تا با حداقل هزینه به اهدافمان و تامین منافع ملی برسیم. در خصوص مثال روسیه که مطرح فرمودید، طبیعی است که ما اعتمادی به هیچ کشور و از جمله روسیه نداریم که از قِبَل آن ضربه نخوریم! چون نه آنها بلکه هر کشور دیگر هم دنبال منافع خود هستند و در تزاحم منافع، این ما هستیم که باید از قبل همه سناریوها و مخصوصا سناریوی محتمل را در نظر داشته باشیم. متاسفانه دولت سیزدهم دائم بهدنبال حوادث کشیده میشود و در سیاست داخلی و خارجی نه نظریهپرداز دارد و نه نظریهپردازی!
در توضیح کلیدواژه بعدی یعنی «مصلحت»؛ معنای انعطاف در سخنان رهبری چیست، این کلیدواژه به چه معناست و مصادیق این مصلحت در سیاست خارجی ما کجاست؟ چقدر در سیاست خارجی انعطاف داریم؟ اینکه گفته شده نرمش قهرمانانه درست درک نشده به چه معناست؟
ایشان فرمودند به صخره میرسیم، صخره را دور بزنیم که این تعبیر درستی است. بله راه ادامه پیدا میکند که همان راهبرد سیاست خارجی است، ولی مسیر را برای پیمایش، طولانیتر و راحتتر میکنیم. عقل سیاسی هم همین را میگوید و به همین معناست که در سیاست خارجی میگوییم بازی برد - برد طراحی کنیم که منظورمان انعطاف در مقابل خواستهای است که ممکن است الان بستر مادی و معنوی آن فراهم نباشد، ولی نیل به آن هم منتفی نیست، بلکه طراحی دیگر برای وصول به آن نیاز است. اتفاقا این انعطاف (Flexibility) اصل اول طراحی در سیاست است و سیاست خارجی نیز از آن بهره فراوانی خواهد برد. اشکال اول به سیاستهای ایران امروزه در داخل و یا خارج کمبود همین عنصر است! به گونهای که متاسفانه در برخی موارد دیده میشود واقعا این انعطاف در اجرا وجود ندارد و یا در برخی موارد وجود دارد که نباید باشد و این مقولات را باید در مصادیق کار آکادمیک کنیم. بهطور مثال در خصوص آمریکا و برجام که الان دو طرف به دلیل اشتباه محاسبه خود را در یک وضعیت آچمز قرار داده و به یک بنبست نسبی رسیدهاند، اگر اراده سیاسی حکومت این است که برجام به نتیجه برسد، بنابراین باید در برخی موارد انعطاف وجود داشته باشد که بتوانیم از این بازی برد- برد بیرون بیاییم.
همانطور که در موضوع افغانستان در اجلاس بن و در موضوع عراق با آمریکا در بغداد انعطاف داشتیم و مذاکره کردیم و تلاش کردیم اهدافمان را تامین کنیم. یکی از مهمترین موارد انعطاف در مورد برجام باید شکل بگیرد. زیرا تا برجام حل نشود و مشکلات بینالمللی ما و مخصوصا در تجارت خارجی حلوفصل نشود، از سیاست خارجی کشور هیچ چیزی عاید کشور و مردم نمیشود و نهتنها دولتها زمینگیر میشوند بلکه کارآیی حکومت هم زیر سوال خواهد رفت. قبول دارم که آمریکا از این توافق خارج شده و باید مابهازای زیانی که به مردم ایران و مخصوصا در جریان کرونا و واکسن تحمیل کرده، پرداخت کند که همه این موارد باید از طریق مذاکره تامین شود. ما تبعات منفی مذاکره غیرمستقیم را در این دوره دیدهایم. لذا پیشنهاد میکنم این مذاکره غیرمستقیم، مستقیم شود و همان پیشنویس سپتامبر مبنای امضا قرار گیرد. یا هر انعطاف دیگر که نیازمند اراده سیاسی دو طرف است. بنابراین، این کلیدواژه خوبی در مورد مشکلاتی است که امروز در داخل و خارج از کشور داریم، اما مشکل این است که این انعطاف را در زمان مناسب انجام نمیدهیم. کلیدواژهها درست است اما در مصادیق و نحوه اجرا ممکن است اختلاف وجود داشته باشد و این از کارهای سخت سیاست خارجی است که باید نخبگان پای کار باشند.
«عزت» به معنای نفی دیپلماسی التماسی چه در کلام و چه در محتوا؛ مصادیق این مفهوم در دیپلماسی ایران کجاست و وجه تمایز عزت و مصلحت بهمعنای انعطاف و نرمش قهرمانانه چیست؟
واقع امر این است که رهبری توضیح ندادند که منظورشان کدام برهه است، چراکه ممکن است این مسئله از سوی محافظهکاران مصادره به مطلوب شود و حق مطلب ادا نشود. وظیفه دستگاه دیپلماسی اجرای سیاست خارجی است؛ ما برای اجرای سیاست خارجی استراتژیهایی را به کار میبریم که در این روشها، مذاکره بخشی از آن است. رسانه، دیپلماسی عمومی و سنتی نیز همگی به کار گرفته میشود. حالا اگر یک دولتی ضعیف باشد و طراحی مناسبی نداشته باشد یا احساسی عمل کند، شاید به التماس هم بیفتد فایدهای نخواهد داشت! مانند آنچه در دولت مهرورز محافظهکاران اتفاق افتاد و چند قطعنامه گرفتیم و زیر بند هفت منشور رفتیم که به خطر افتادن امنیت و صلح جهانی است! دیپلماسی دهه ۶۰ ما دیپلماسی جنگ و از موضع قدرت بود، در نیمه اول دهه ۷۰ دیپلماسی سازندگی داشتیم و در نیمه دوم دهه 70 و نیمه اول دهه ۸۰ دیپلماسی ما منطبق بر تنشزدایی بود. این در حالی است که شاید ضعیفترین برهه دیپلماسی به دوران آقای احمدینژاد برمیگردد که ایشان هم نهفقط کارشناسان و بدنه وزارت امور خارجه را بلکه سیاست خارجی منبعث از نظم و نسق کارشناسی را قبول نداشت و هم با کارهای علمی در این زمینه رابطهای نداشت و اصولاً سیاست خارجی را با روشهای احساسی و پوپولیستی دنبال میکرد. مثلاً علاوه بر ایجاد هزینههایی همچون نفی هلوکاست و یا رفتن زیر پرچم اجلاس شورای همکاری در قطر هزینههایی برای کشور رقم زد که با بستر سیاست خارجی ایران با یک ژئوپلیتیک تاثیرگذار و یک حکومت مقتدر، همخوانی نداشت. برای ایشان مهم رسانه و تصویر بود، درحالیکه در سیاست خارجی و دیپلماسی تامین منافع ملی مهم است. لذا با توجه به اینکه ایشان مشخص نکردند منظورشان کدام دولت بوده و شاید فرض کنید براساس آنچه محافظهکاران ادعا میکنند، بیشتر نظر ایشان به برجام بازمیگردد، من براساس اطلاع خودم و بهعنوان یک کارشناس عرض میکنم که برجام تمام توان دیپلماتیک دنیا بود؛ به این معنا که این فقط به دیپلماتهای ایران بسنده نمیشد و همه دیپلماتهای حاضر توانستند برجام را به منصه امضا و ظهور برسانند و دستاوردهای خوبی هم داشت، اگرچه یک متن بشری است و اقدام نابخردانه ترامپ باعث ناکام ماندنش شد.
در مجموع این سوال که وجه تمایز عزت و مصلحت چیست، عزت این است که به مصداق آیه العزهلله و للمومنین به تواناییهای خود تکیه کنیم و خودمان را با طراحی خوب قوی نگه داریم و چشم به دیگران نداشته باشیم و با آگاهی و اطلاعات بهروز و روشهای علمی و آزموده شده اهدافمان را دنبال کنیم. طبیعی است که ما هرچقدر انسجام داشته باشیم، میتوانیم سیاست خارجی پرقدرتتر و عزتمند و با اعتمادبهنفس بیشتر به داشتهها، توانمندیها، سابقه تمدنی و فرهنگی و خواست و اراده مردمی را طراحی و اجرا کنیم.
رهبری در سخنانشان به اقناع افکار عمومی اشاره کردند. امروز افکار عمومی چقدر سیاست خارجی ما را قبول دارد؟
ما در این باره بسیار ضعیف هستیم؛ مهمترین معضلات سیاست خارجی ما عدم ارتباط بین صنعت و دانشگاه است که در اینجا صنعت همان وزارت امور خارجه است که بین این سازمان و نهادهای نخبگانی و مطالعاتی رابطه تنگاتنگی که اندیشکدههای قوی و مستقل تولید فکر کنند و موتور سیاست خارجی باشند، در کشورمان نداریم و این باعث ضعف سیاست خارجی ما میشود و این ضعف موجب میشود نتوانیم افکار عمومی را اقناع کنیم. ما متاسفانه تحلیل نادرستی از نقش مردم در سیاست خارجی داریم، به این معنا که بهجای اقناع افکار عمومی، سیاست خارجی را به کف خیابان میآوریم. درحالیکه سیاست خارجی حوزه نخبگی است. ما باید با اقناع افکار عمومی، مردم را پشت سیاست خارجی قرار دهیم و این ضعفی است که داریم و بخشی به حاکمیت و بخشی به دولتها بستگی دارد که در برخی دولتها به مراکز مطالعاتی بها داده شده است و برخی دولتها مانند دولت مهرورز محافظهکاران و همین دولت سیزدهم به نخبگان جایگاهی داده نشده است تا در تولید محتوا و فکرسازی و نیز تئوریپردازی کمک کنند.
البته یک نکته دیگری هم که در سخنرانی رهبری وجود داشت و مورد توجه رسانهها قرار نگرفت و نکته مهمی است، منفعت داشتن سیاست خارجی برای کشور است. این یعنی سیاست خارجی توسعهای یا اقتصادمحور. این از بزرگترین نقیصههای سیاست خارجی ما در این چهار دهه بوده. یعنی از این به بعد باید برای هر طراحی و اقدامی که میخواهیم در سیاست خارجی انجام دهیم، یک ترازنامه سود و زیان تهیه کنیم. به قولی سیاستهای ما باید یک پیوست اقتصادی داشته باشد.
نگاه اصولگرا
ابوالفضل ظهرهوند دیپلمات پیشین در گفتوگو با هممیهن:
انعطاف در سیاست خارجی یعنی تحریم را فرصت ببینیم
رهبری در دیدار با مسئولان وزارت امور خارجه و سفرای ایران از سه کلیدواژه اساسی در دیپلماسی یاد کردهاند؛ در توضیح نخستین کلیدواژه، ایشان نداشتن اعتماد بیجا به طرفهای مقابل را روی دیگر مفهوم «حکمت» برشمردند. آیا این اعتماد نداشتن تنها در برابر دشمن است یا در مورد دولتهای دوست هم صدق میکند؟
در خصوص موضوع عدم اعتماد، در سیاست خارجی یک اصل وجود دارد که ما دوست و دشمن را هم براساس نوع تعامل و برخورد آنها با منافع و مسائل کشور باید تعیین کنیم؛ آنجایی که رعایت میکنند بنابراین میتوانند دوست باشند اما منافعشان را بر بستر تهدیدات ما تعریف کنند، دشمن میشوند. ما در سیاست خارجی دوست و دشمن پایدار نداریم. در نتیجه چنانچه مصالح و منافع آنها با تهدیدات و فرصتهای ما همراستایی داشته باشد، میگوییم با ما دوست هستند اما اگر در تعارض قرار گرفت، در موضع دشمنی هستند. این اصلی است که باید به آن توجه کنیم و سنگ نشان ما هم اهداف امنیت ملی و منافع فرضی است که دنبال میکنیم. بنابراین اگر این قاعده را رعایت کردیم، به نتیجه میرسیم و اگر غفلت کردیم، صرف ابراز ارادت و لفاظیهای دیپلماتیک، به مشکل برمیخوریم، همانگونه که در مسیر تعامل با غرب و مسئله برجام این اتفاق افتاد. «امضای کری اعتماد است» و «میخواهیم مسیر اعتمادسازی را جلو ببریم»، گزارههایی برای خودفریبی است. مگر میشود با واژه و با نشست و برخاست اعتمادسازی کرد. مسئله مهم قابل لمس بودن است که اگر در سفره خودت دستیابی به اهداف را دیدی، میتوانی بگویی اعتماد کردم، اما اگر در سفرهات ندیدی، فریب خوردی و اعتمادت نابجا بوده است. این فرمایش حضرت آقا با نوعی از واقعبینی، نمیگویم رئالیسم، اما همواره با نوعی از واقعبینی همراه بوده و غفلت از این مؤلفه، برای ما خسارت داشته است. نمونه دیگر این امر موضوع «نرمش قهرمانانه» است؛ این صحبت را برخی اینگونه معنی کردند که اگر من نتوانم قله را بزنم، بنابراین میروم امضا میکنم و تسلیم میشوم، درحالیکه منظور ایشان این بود اگر به دشواری برخوردید، راهحلی پیدا کنید که به هدف کلیدی برسید. وقتی میگوییم نرمش قهرمانانه یعنی باید این انعطاف در مدیریت و تیمی که روی کار است باشد تا با اولین مشکل، دنده عقب نزند و راهحل دیپلماتیک پیدا کند؛ مهم هدف است.
در توضیح کلیدواژه بعدی یعنی «مصلحت»؛ معنای انعطاف در سخنان رهبری چیست، این کلیدواژه به چه معناست و مصادیق این مصلحت در سیاست خارجی ما کجاست؟
مصداق انعطاف این است که اگر ما حوزه هستهای یا همین مسئله تحریم را در نظر بگیریم؛ وقتی شما با مشکل تحریم برخورد میکنی، دو گزینه داری؛ یا برای اینکه مسئلهات را بهصورت موقتی حل کنی و تحت فشار هستی، تسلیم شوی، اما انعطاف مدنظر رهبری این است که شما بتوانی تهدید را به فرصت تبدیل کنی. ما را تحریم کردند، شما باید این امر را به دید فرصت ببینی و در توزیع منابع خودت تجدیدنظر و روی نقطه ضعف، سرمایههای محدود را متمرکز کنی. برای مثال در بحث کرونا این اتفاق افتاد که اگر میخواستیم انعطاف نشان ندهیم و این موضوع را به فرصت تبدیل نکنیم، تلفات بیشتری میدادیم. این در حالی است که وقتی این موضوع را به فرصت تبدیل کردیم دشمن مأیوس شد.
این مسئله که شما میفرمایید انعطاف مدنظر رهبری که در توضیح آن عنوان «تقیه» را مطرح میکنند، نیست. موضوع شما توانمندسازی است.
بله همین است؛ شما رفتی مذاکره کنی، به شما گفتند انعطاف داشته باش، به این معنا که پشت میز مذاکره نشستهای و اگر چنانچه قرار شد در جایی متوقف شوی و امتیاز موقتی بدهی، باید در مقابلش یک امتیاز دیگر بگیری که هم شما را به اهدافت نزدیک کند، هم زمینه مذاکره مسدود و بسته نشود، همچنین چنانچه طرف مقابل خواست زیر میز بزند، شما براساس امتیازی که دادی، گیر نیفتاده باشی، این انعطاف است. این انعطاف نیست که بروی و صفر و یک بازی کنی. به شما گفتیم شما برو نرمش قهرمانانه داشته باش، به این معنا که یک گام عقب آمدی باید دو گام هم به جلو رفته باشی، اما اگر تمام مذاکره تبدیل به عقبنشینی شد، انعطاف نداشتهای. شما سر میز مذاکره که میروی باید کارتهای مختلف را داشته باشی که یکجا دو امتیاز دادی تبدیل به امتیازهای بعدی نشود.
«عزت» بهمعنای نفی دیپلماسی التماسی چه در کلام و چه در محتوا؛ مصادیق این مفهوم در دیپلماسی ایران کجاست و وجه تمایز عزت و مصلحت بهمعنای انعطاف و نرمش قهرمانانه چیست؟
انعطافی که من به شما گفتم، مربوط به میز مذاکره است؛ ۲ به ۳ یا ۳ به ۵ امتیاز میدهی و امتیاز میگیری اما زمانی است که میگویی هر نوع توافق بهتر از عدم توافق است که این همان دیپلماسی التماسی است. این گزاره به معنای آن است که من پذیرفتهام که کارم تمام است که مصداق آن تسلیم امپراطور ژاپن پس از انفجار اتمی در هیروشیما و ناکازاکی است. بنابراین هر نوع توافق با دولت مهاجم برای بقاء کافی است. زمانی که شما برای بقاء مذاکره میکنی، به معنای دیپلماسی التماسی است، اما به این علت که میخواهی بین مردم و افکار عمومی خراب نشوی، سعی میکنی با طرف مقابل ببندی آن زمان به برجام نگاه میکن که مملو از امتیازهای پنهانی است که شما به طرف مقابل دادهای؛ زنجیره تامین یعنی همه آدمهایت را سوزاندهای، وقتی مسئله تحقیق و توسعه را متوقف میکنی یعنی باختهای و همه اینها، یعنی دیپلماسی التماسی و این مشابه کاری است که وقتی به اختلاف خوردی، موضوع را به شورای امنیت ببری چراکه در هر حالت ۶ قطعنامه علیه شما باز میگشت. اینگونه پدر مملکت را درآوردند. وقتی پس از مذاکره با ویلچر برمیگردی، یعنی حتی ارزش نداشتی روی تشک بروی. اگر عرضه نداشتید، بگویید عرضه ندارم، کسی که عرضه دارد برای مذاکره برود.
اگر برجام اینقدر باخت و دیپلماسی التماسی بود، پس برای چه دولت سیزدهم برای احیایش تلاش میکند؟
موضوع احیا نیست؛ شما یک توافقی را در دامن اینها گذاشتهای و مسئله 1+4 که الان مطرح است و طرف اروپایی را جلو آوردهای. کاری که دوستان کردهاند این است و انقدر هنر و غیرت داشتند که اجازه ندادند موضوعات غیرهستهای در مذاکرات وارد شود که بسیار مهم است. برای بازگشت آمریکا هم شرط گذاشتند. برای آمریکا اگر صرفاً مذاکره در باب موضوع هستهای بود، تمایلی به ادامه مذاکره نداشتند چراکه برجام یک پروژه بود که باید در ادامهاش برجام ۲و ۳ میآمد. دولت توجیه شد و متوجه شد که فقط باید بر روی برجام ۱ بماند. شرط بازگشت برای آمریکا هم مواردی مطرح کردند و در مجموع مشخص شد که آمریکا تمایلی به مذاکره ندارد.
رهبری در سخنانشان به اقناع افکار عمومی اشاره کردند. امروز افکار عمومی چقدر سیاست خارجی ما را قبول دارد؟
اینکه شما بتوانید افکار عمومی را اقناع کنید بخشی از هنر مدیریت سیاست خارجی و دیپلماسی است که قطعا د این حوزه تیمی که امروز کار میکند، ضعف دارد. نمونه این است که عربستان تصمیم گرفت حوزه کاری خودش را متحول کند و تیم قوی سیاست خارجی این کار را انجام دادند. این ناظر بر این نیست که بگوییم امروز سیاست خارجی ما فعال است، خیر، سیاست خارجی ما فعال نیست و میتوانند خیلی بهتر عمل کنند. امروز بخشی از جامعه خاموش است و مردم از اقتصاد ناراضی هستند و بخشی از کار سیاست خارجی ما در حوزه اقتصاد است و لازم است در این خصوص با مردم صحبت کنند؛ دولت آقای رئیسی با این مشکل
مواجه است.
نگاه اعتدالگرا
الهام امینزاده دستیار رئیسجمهور در دولت یازدهم:
مصلحتسنجی مترادف با انفعال نیست
الهام امینزاده، دستیار رئیسجمهور در دولت یازدهم میگوید در برخی دولتها از مصلحت با عنوان انفعال و عقبماندن از منافع ملی برداشت میشد، اما سخن رهبری این است که در مصلحت حرکت هم وجود دارد. امینزاده همچنین معتقد است که اقناع افکار عمومی در خصوص سیاستخارجی کشور بسیار اندک است.
رهبری در دیدار با مسئولان وزارت امور خارجه و سفرای ایران از سه کلیدواژه اساسی در دیپلماسی یاد کردهاند؛ در توضیح نخستین کلیدواژه، ایشان نداشتن اعتماد بیجا به طرفهای مقابل را روی دیگر مفهوم «حکمت» برشمردند. آیا این اعتماد نداشتن تنها در برابر دشمن است یا در مورد دولتهای دوست هم صدق میکند؟
همانطور که ایشان تاکید داشتند و بهدرستی هم به موضوع مهمی در سیاست خارجی اشاره داشتند؛ رفتار حکیمانه در عرصه بینالملل در رابطه با هر کشوری فرصتها و الزامات خودش را دارد؛ به این معنا که ما در عرصه بینالملل یک روابط حسابشده و ارتباطی بر اساس منافع ملی و محاسبات صحیح آوردهها و داشتههای خودمان و آوردهها و داشتههای طرف مقابل داریم که توسط مکانیسم گستردهای صورت میگیرد که مطالعه میخواهد. این رفتار حکیمانه، اینگونه شکل میگیرد و صرفا یک امر تصادفی و آنی نیست. در رابطه با هر کشوری این رفتار میتواند خیلی متفاوت باشد و همانطور که همه انسانها با هم متفاوت هستند، کشورها هم با هم متفاوت هستند و در رابطه با هر کشور و بلوکی رفتار خاص خود را میطلبد.
در توضیح کلیدواژه بعدی یعنی «مصلحت»؛ معنای انعطاف در سخنان رهبری چیست، این کلیدواژه به چه معناست و مصادیق این مصلحت در سیاست خارجی ما کجاست؟
در برخی دولتها مصلحت اینگونه برداشت میشد که یعنی انفعال و عقب ماندن از منافع ملی، اما رهبری اشاره کردند که در مصلحت حرکت هم وجود دارد و در آن عقبماندگی وجود ندارد و اینکه برخی تصور میکردند فعلا از مواضع دست بکشیم و از منافع عقبنشینی کنیم بههیچعنوان اینگونه نیست و حرکت باید ادامه داده شود که سیاست خارجی دولت در هیچ برههای متوقف نشود. اگر مسیری مسدود بود، باید از مسیر دیگری حرکت کنیم.
«عزت» بهمعنای نفی دیپلماسی التماسی چه در کلام و چه در محتوا؛ مصادیق این مفهوم در دیپلماسی ایران کجاست و وجه تمایز عزت و مصلحت به معنای انعطاف و نرمش قهرمانانه چیست؟
دیپلماسی التماسی توقف دارد و عزت نفس وجود ندارد و با این تشریح روشن رهبری که از سیاست خارجی داشتند، این است که انفعال و توقف و ضعف نباید وجود داشته باشد و ایشان مسئولان را به این مسئله واقف کردند که همه جا باید منافع ملی و اقتدار وجود داشته باشد که در نرمش قهرمانانه هم باید عزت نفس و منافع ملی وجود داشته باشد. نرمش قهرمانانه این نیست که متوقف شویم و اگر مسیری مسدود بود باید مسیرهای دیگر امتحان و جایگزین شوند. این مسیرهای جایگزین نیاز به حکمت و آیندهنگری دارد تا سیاست خارجی ما حتی پس از ۱۰۰ سال درست باشد. انفعال و توقف و التماس در سیاست خارجی ما نیست. بسیاری از کشورها با مشکلات زیادی روبهرو بودند، اما هیچگاه دیپلماسی التماسی را انتخاب نکردند. گاهی ما فکر میکنیم رفتار خوب در عرصه بینالملل و تعامل مثبت فقط براساس التماس اتفاق میافتد که اشتباه محض است. ما در کشور نباید دچار تعارفات و عدول از آرمانهایمان شویم که در سیاست بینالملل نتیجه عکس میدهد.
رهبری در سخنانشان به اقناع افکار عمومی اشاره کردند. امروز افکار عمومی چقدر سیاست خارجی ما را قبول دارد؟
متاسفانه خیلی کم اقناع وجود دارد و نیاز داریم مردم نسبت به شرایط ما در منطقه و غرب و آسیا و جهان آگاهی پیدا کنند و بدانند کدام کشورها با ما همسو هستند و این شناخت باید وجود داشته باشد تا مردم حامی و پشتیبان سیاست خارجی ما باشند.