آسیب دولت موازی بر آینده میانمار
ارتش آراکان در عرض یک دهه توانست به یکی از قدرتمندترین و موفقترین سازمانهای نظامی میانمار تبدیل شود
ارتش آراکان در عرض یک دهه توانست به یکی از قدرتمندترین و موفقترین سازمانهای نظامی میانمار تبدیل شود
کیوا هسان هلانگ
گزارشگر اندیشکده استیمسون سنتر
اول فوریه سال 2023، دومین سالگرد روزی بود که در آن، ارتش سرکوبگر میانمار با یک کودتا، دولت غیرنظامی حاکم را سرنگون کرد و قدرت را بهدست گرفت. از سال 2021 تاکنون، جنگ داخلی و آشفتگیهای سیاسی و اقتصادی سراسر میانمار را فرا گرفته است. برای تمام گروههای قومیتی بهویژه گروههای انقلابی مسلح قومی که در کنار جنبشهای مقاومت، نقش مهمی در جنگ داخلی دارند، پایان حکومت نظامیان به مسئله بسیار مهمی تبدیل شده است. در مقابل، خونتای نظامی یعنی نظامیانی که پس از کودتا روی کار آمدند، حملات خشونتباری را در شهرها و روستاهای مرکز کشور آغاز کرده و با تسلیحات سنگین و حملات هوایی مناطقی را که اقلیتهای قومی در مقابلشان مقاومت میکنند را به خرابهای تبدیل کردهاند.
ایالت راخین یکی از مناطق نسبتا باثبات میانمار است که از سمت غرب در همسایگی بنگلادش قرار گرفته است. پس از درگیریهایی که در آگوست سال 2022 میان ارتش آراکان و خونتای نظامی شدت گرفت و در اواخر نوامبر 2022 متوقف شد، مقامات ایالت راخین به سازمانهای مردمنهاد بینالمللی و داخلی و نهادهای مدنی محلی اجازه دادند تا به بحران بشردوستانه این ایالت و شرایط آوارگان این کشور رسیدگی کنند. در حقیقت از زمان کودتای نظامی فوریه 2021، فضای ایالت راخین با دیگر ایالتها و مناطق میانمار متفاوت بوده است؛ جایی که اعتراضات مسالمتآمیزی علیه کودتاچیان نظامی شکل گرفت، بخشهای مختلف دولت به جنبش مقاومت مدنی پیوستند و با گذشت زمان برخی از اعتراضات مسالمتآمیز به گروههای مقاومت مسلح تبدیل شدند.
سه ماه قبل از کودتا، در نوامبر 2020 و پس از دو سال جنگ که اواخر 2018 شروع شده بود، ایالت راخین بهطور غیررسمی با آتشبس موافقت کرد. بیش از 230هزار غیرنظامی آواره شدند و نزدیک به هزار نفر از جمله بیش از 170 کودک با گلولهباران و انفجار مین بهشدت زخمی یا کشته شدند. دولت حاکم «لیگ ملی برای دموکراسی» یا NLD در آن زمان طولانیترین قطعی اینترنت در جهان را اعمال کرد و سهچهارم رایدهندگان واجد شرایط میانمار را ظاهرا به دلیل درگیری از رای دادن محروم کرد.
کمی پس از کودتا در دوم فوریه 2021 ارتش میانمار تلاش کرد تا ثبات را به ایالت راخین برگرداند؛ با پایان دادن به قطعی اینترنت 18ماهه و پیشنهاد یک کرسی به رهبر حزب ملی آراکان در شورای حکومتی، نظامیان حاکم همچنین ای مانگ، سیاستمدار ملیگرای راخین و وایهانآنگ نویسنده اهل این ایالت و اعضای خانواده رهبر ارتش آراکان را از زندان آزاد کردند تا نظر این شبهنظامیان و مردم را به خود جلب کنند. در مارس 2021، خونتای نظامی، ارتش آراکان و حزب سیاسیاش به نام اتحادیه لیگ آراکان ULA را از لیست تروریستی خارج کرد، اما نام این گروه را در لیست ائتلافهای غیرقانونی نگه داشت.
بخشی از ثبات ایالت راخین که مشارکت کمتر در جنبشهای نافرمانی مدنی و اعتراضات خیابانی را به همراه داشت، به این دلیل بود که دو ماه پس از کودتا، تان امرات نانگ، فرمانده ارتش آراکان اعلام کرد که این گروه یک هدف سیاسی مشخصی را تعریف کرده است. هدف سیاسی این گروه تشکیل «دولت آراکان» با معرفی یک ایدئولوژی بر مبنای «مبارزه برای آزادی ملی و بازگرداندن حاکمیت آراکان به مردم آراکان» را دربرمیگرفت.
به گفته تحلیلگران جنگ میان ارتش آراکان و ارتش میانمار که از سال 2018 تا 2020 طول کشید، شدیدترین درگیری داخلی بوده که این کشور در چند دهه اخیر با آن مواجه شده است. کیوا هسان هلانگ که گزارشهای متعددی درباره حقوق بشر، جنگ داخلی و کودتای نظامی 2021 میانمار نوشته است، در این گزارش که در اندیشکده استیمسون منتشر شده به قدرت گرفتن ارتش آراکان در یک دهه گذشته، میزان مشارکت آن در مقاومت ملی و شروع مجدد درگیری در بخشهای غربی میانمار پرداخته است.
ارتش آراکان چگونه گسترش پیدا کرد؟
ارتش آراکان با وجود آنکه یکی از جدیدترین گروههای مسلح قوی میانمار است، در عرض یک دهه توانست به یکی از قدرتمندترین و موفقترین سازمانهای نظامی این کشور تبدیل شود. تان امرات، فرمانده ارتش آراکان در گفتوگویی با آسیا تایمز اعلام کرد، ارتش آراکان هماکنون 30هزار سرباز دارد که عمدتا در راخین حضور دارند اگرچه 6هزار نیرو در مناطق تحت کنترل متحدان ارتش آراکان در شمال و شمالشرق این کشور مستقر شدهاند، رشد سریع ارتش آراکان به 4 عامل بستگی دارد.
اول اینکه فرمانده ارتش آراکان جوان است و تحصیلکرده و توانایی گسترش یک نهاد نظامی را دارد. دو نفر از اعضای ارشد آن، فرمانده تان امرات نانگ و ژنرال نیو تان آنگ، دو تحصیلکرده اهل راخین هستند که شبکههای ارتباطی و نفوذ عمیقی در قسمتهای شمالی و جنوبی راخین دارند. فرمانده امرات در مرکز ایالت راخین بهدنیا آمد و شغلش راهنمای تورهای گردشگری بود که باعث شد شبکه قوی از روابط و دوستان داخلی و خارجی پیدا کند. ژنرال نیو تان آنگ، پزشک عمومی و اهل یکی از شهرهای مهم جنوبی راخین است که سمبلی از سرمایهگذاریهای خارجی به شمار میرود. از لحاظ تاریخی بیشتر رهبران سیاسی راخین اهل شمال این ایالت بودهاند که نمیتوانستند به بخشهای جنوبی راخین نفوذ کنند، اما ارتش آراکان شکاف بین شمال و جنوب را از بین برده است. هیچ گروه انقلابی در راخین تاکنون چنین رهبری سازمانیافتهای مانند ارتش آراکان را نداشته است.
دوم، رهبری ارتش آراکان مفاهیمی مانند «رویای آراکان 2020» را بهکار گرفته تا از نظر استراتژیکی و سیاسی مردم راخین را به سمت خودمختاری بیشتر این ایالت بکشاند. «رویای آراکان» که اولین بار در اوایل سال 2017 ابلاغ شد، تسلط حکومت مردم را در ایالت راخین ترویج میکند. در ژانویه 2019، تان مرات نانگ به مردم وعده داد تا شرایط «کنفدراسیونی» شدن را برقرار کند.
عامل سومی که منجر به رشد ارتش آراکان شد، اعمال محدودیتهایی برای حضور مردم در فضای سیاسی راخین بود. قبل از ظهور ارتش آراکان، جامعه راخین تحت تاثیر چندین حزب الکتورال سیاسی و میزان مشارکت در انتخاباتهای سراسری در سالهای 2010 و 2015 قرار داشت. حزب حاکم لیگ ملی برای دموکراسی، گسترش نقش و قدرت سیاسی مردم راخین از جمله ارتش آراکان را بهطور گستردهای مسدود کرده بود. مثلا در انتخابات سراسری 2015 با اینکه حزب ملی آراکان اکثریت کرسیهای ایالت راخین را کسب کرد، حزب لیگ ملی برای دموکراسی اجازه نداد تا حزب ملی آراکان، وزیر ارشد ایالت را انتخاب کند. اوایل سال 2018، با لغو مراسم سالگرد سقوط پادشاهی آراکان به دست نیروهای برمه، تنش میان مردم راخین و دولت لیگ ملی برای دموکراسی افزایش پیدا کرد. نیروهای پلیس به معترضان شلیک کردند، هفت نفر را کشتند و عده بسیاری را زخمی کردند. این موضوع باعث شد تا خصومت دیرینه مردم راخین با دولت مرکزی بیشتر شود و بهسوی حمایت از ارتش آراکان سوق پیدا کنند. درگیریهای شدید میان ارتش آراکان و ارتش میانمار از سال 2018 تا 2021 همچنین حمایتها از ارتش آراکان را در میان مردم راخین افزایش داد؛ بهویژه زمانی که لیگ ملی برای دموکراسی طولانیترین قطعی اینترنت را اعمال کرد، ارتش آراکان را در لیست سازمانهای تروریستی قرار داد و به ارتش میانمار دستور داد تا بر نظامیان آراکان فشار بیاورد. علاوهبرآن، آنگ سان سوچی، مشاور ایالت و رئیس حزب لیگ ملی برای دموکراسی در بیانیهای در آوریل 2020 از سربازانی قدردانی کرد که علیه نیروهای ارتش آراکان در جبهه غرب میجنگیدند. تحت این شرایط، در نبود راهی برای اقدامات سیاسی، افراد بیشتری به سمت ارتش آراکان روی آوردند. تشکیل ائتلاف با دیگر گروههای مسلح قومی آخرین عامل قدرت گرفتن ارتش آراکان است. بهویژه، تشکیل ارتش آراکان در مرز چین و میانماربا حمایت KIA، یکی از قدرتمندترین گروههای این کشور، کمک کرد تا راه برای رشد ارتش آراکان و حزبش باز شود. نیروهای ارتش آراکان در سال 2011 و شروع دوباره درگیری میان ارتش میانمار و KIA تجربه مبارزه در میدان را پیدا کردند. اما دولت تین سین با حذف ارتش آراکان از «پیمان آتشبس ملی» یا NCA در سال 2012 این گروه را به سمت تأسیس و ترویج ائتلافهایی با موافقان خود در امتداد مرز چین مانند مناطق کوکانگ و کاچین در شمال و شمالشرق سوق داد. این ائتلافسازی در نهایت باعث شد تا ارتش آراکان در دسامبر 2016 به عضویت ائتلاف شمالی با سه گروه مسلح دیگر شامل KIA، ارتش اتحاد دموکراتیک ملی و ارتش ملی آزادیبخش تانگ درآید؛ فرصتی که به دلیل مشارکتهای گزارششده ارتش آراکان با ارتش اتحاد ملی دموکراتیک در جنگ 2015 کوکانگ علیه ارتش میانمار ایجاد شد.
از جنگ تا آتشبس
رشد ارتش آراکان در سالهای اخیر این امکان را فراهم کرده تا بهرغم تلاشهای خونتاهای نظامی برای مهار این گروه، کنترل ارتش آراکان در سراسر راخین از جمله تقویت نیروهای نظامی در این منطقه افزایش پیدا کند. گسترش نفوذ ارتش آراکان با وجود توقف درگیری در اواخر سال 2020 از یک آتشبس رسمی با حکومت جلوگیری کرد. در فوریه 2021، پس از آنکه ارتش میانمار به قدرت رسید، حزب اتحاد لیگ آراکان همواره به سمت هدف خود برای کنترل اداری بسیاری از بخشهای راخین حرکت کرد و در عین حال ارتش آراکان از شکستن آتشبسی که سه ماه قبل از کودتا قبول کرده بود، خودداری کرد. شش ماه بعد، این گروه اعلام کرد که بیش از دوسوم راخین را در اختیار دارد.
با این حال، بعد از هفتهها تنش، در فوریه 2022 درگیری کوچکی در شمال ماونگدا رخ داد که بعدها به درگیری بزرگتری تبدیل شد. در هفته اول ژوئن، پس از آنکه ارتش آراکان دعوت به مذاکرات صلح با میانجیگری خونتای نظامی در پایتخت، نایپیداو را رد کرد، تنشهای نظامی تشدید یافت. در نتیجه، حکومت نظامی میانمار حضور نیروهایش در سراسر راخین را تقویت کرد، دهها نفر را در رابطه با ارتش آراکان بازداشت و دروازههای برخی از شهرها را مسدود کرد. از ژوئن تا سپتامبر، حداقل 140 غیرنظامی بازداشت شدند و حداقل 62 نفر در بازداشت باقی ماندند. ارتش آراکان در واکنش 20 نفر از نیروهای خونتا را در مناطق تحت کنترل خود در ایالت راخین دستگیر کرد.
در 4 جولای 2022، نیروهای خونتا حملههای هوایی ناگهانی را علیه پایگاههای ارتش آراکان در منطقه تحت کنترل حزب «اتحادیه ملی کارن» در ایالت کاین به راه انداختند، حداقل شش سرباز را کشتند و بسیاری را زخمی کردند. 12 روز بعد، نیروهای ارتش آراکان در حملهای تلافیجویانه علیه نیروهای خونتا در شهرستان ماونگدا در شمال راخین، حداقل 4 نفر را کشتند، عده بسیاری زخمی و دستکم 14 نفر را بازداشت کردند.
براساس مشاهدات نویسنده این گزارش از اخبار محلی و بیانیههای ارتش آراکان، از آگوست تا نوامبر، نزدیک به 100 درگیری میان ارتش آراکان و ارتش میانمار در سراسر حداقل 9 شهرستان از 17 شهرستان ایالت راخین رخ داده است. این درگیریها در سراسر شهرستان ماونگدا (در مرز میانمار-بنگلادش) و پالتوا در جنوب ایالت چین (در مرز هند-میانمار) رخ داده است. حداقل 36 پاسگاه و اردوگاه نابود شدند که حداقل 31تای آن در شمال ماونگدا قرار داشتند.
نیروهای خونتا برای بازپسگیری پاسگاهها و اردوگاههای ازدسترفتهشان حملههای راکتی را علیه ارتش آراکان انجام دادند. از آگوست تا اکتبر، دستکم 20 غیرنظامی کشته شدند و 30 نفر بر اثر حملات هوایی و راکتی آسیب دیدند. در جریان این مبارزات، نزدیک به 300 نفر از ساکنان این منطقه بهوسیله مقامات نظامی خونتا با ادعای انجام تحقیقات دستگیر شدند که هیچگونه روند قضایی برای آنها در نظر گرفته نشد. افراد دستگیرشده از معلمهای مدرسه، دانشآموزان و پزشکان گرفته تا رهبران سازمانهای خیریه و مدنی، تاجران و کارمندان ادارات دولتی را شامل میشد.
درگیریهای اخیر در راخین اکثرا در مناطق شمالی بهویژه در امتداد مرز بنگلادش و هند و نزدیک به بخشهای بالایی رودخانه کالادان که شمال راخین را با شهرستان پالتوا ایالت چین متصل میکند، رخ دادهاند. ارتش آراکان ظاهرا بهدنبال کنترل کامل بر مناطق مرزی در امتداد بنگلادش و هند در حمایت از اهداف سیاسی خود بود تا «حکومت داخلی» را در راخین دایر کند.
در 26 نوامبر، هر دو سخنگوی ارتش آراکان و حکومت نظامی میانمار بهطور غیرمنتظرهای تایید کردند که برای رسیدگی به بحران بشردوستانه در راخین با آتشبس توافق کردهاند. به دلیل موقعیت ایزوله این ایالت، در دوران درگیری و زمانی که دسترسی به غذا و کالا از یانگون قطع شد، بحرانهای بشردوستانه خیلی سریع شدت گرفتند. بنابراین، آتشبس با چندین توافق لسانی بهدست آمد: اول، بازگشایی تمام راهها و ایستهای بازرسی و اجازه دسترسی به کمکهای بشردوستانه از سوی سازمانهای مردمنهاد بینالمللی و داخلی که از سوی نیروهای خونتا در سراسر ایالت راخین مسدود شده بودند. دوم اطمینان از عدم دخالت نیروهای خونتا در روندهای اجرایی و قضایی ارتش آراکان در راخین. با این وجود هر دو طرف به رسانههای محلی گفتند از آنجایی که هیچ توافقنامهای نوشته نشده جنگ هر لحظه میتواند دوباره از سر گرفته شود.
جنبش مقاومت ملی ارتش آراکان
در ماههای اولیه پس از کودتا، ارتش آراکان رویکرد گمراهکنندهای را در برابر جنبش مقاومت ملی به راه انداخت شاید به این خاطر که ارتش آراکان هیچوقت شفافانه به مشارکت خود در این گروه مقاومت اقرار نکرده است. با این حال، رویکردهای بعدی این گروه را میتوان در 4 اقدام جمعبندی کرد: رقابت با خونتای نظامی برای کسب قدرت در راخین، همکاری با دیگر نیروهای ائتلافی قومی در مبارزه علیه حکومت نظامی، همکاری با نیروهای مقاومت پس از کودتا و تشکیل روابط با دولت اتحاد ملی.
از کودتای 2021، مقامات ارشد حزب اتحادیه لیگ آراکان با استفاده از ابزارهای سیاسی و نظامی همواره بر خونتاهای نظامی در راخین و دیگر مناطق میانمار فشار آوردهاند. کمی پس از کودتا با اینکه ارتش آراکان از شکست آتشبسی که سه ماه قبل از کودتا شکل گرفته بود، خودداری کرد، اتحادیه لیگ آراکان همواره به سمت هدف خود برای کنترل بسیاری از مناطق راخین حرکت کرد. تان امرات در سخنرانی خود در ماه آوریل اعلام کرد که در اوایل دوران انقلاب عمدتا برای رسیدن اهداف سیاسی (خود) به جنگ و بسیج نیروها میپرداخت و حالا با کمک نهادهای قدرتمند در امور اداری در حال اجرای یک راهکار حکومتی است تا آن را در دولت، سیستم قضایی و امنیت عمومی اعمال کند.
در تمام سال 2022، ارتش آراکان صلاحیت خود در حوزه حکمرانی دولت محلی را نشان داده است. در ماه آوریل، اتحادیه لیگ آراکان در شهرستان کیاکتاو بزرگترین فستیوال آب را در کشور بهراه انداخت که هزاران نفر در آن شرکت کردند. شرکتکنندگان آزادانه با اعضای یونیفورمپوش ارتش آراکان جشن گرفتند. این نیروهای نظامی مسئولیت برقراری امنیت و مراقبتهای بهداشتی را نیز در این فستیوال برعهده داشتند. پس از این رویداد بزرگ، سه ماه بعد کاملا واضح بود که ساکنان ایالت راخین قوانین «ماندن در خانه» پس از وقوع همهگیری کرونا را رعایت میکنند. سرتیپ نیو تان آنگ پزشک و معاون رئیس حزب اتحادیه لیگ آراکان در ماه آگوست ادعا کرد که این گروه کنترل بیش از دوسوم راخین را بهدست آورده و صدها نفر از نیروهای اجرایی را آموزش دادهاند. آنها در عرض 18 ماه از میان 1400 شکایت، مناقشه و دیگر مسائل قانونی 550 مورد را حل کردهاند. گسترش مدام قدرت اجرایی ارتش آراکان به سمت مناطق جنوبی ایالت راخین چنان موثر بود که نگرانی مقامات حکومت نظامی میانمار با وجود آتشبس بیشتر شد. در نتیجه آن از آگوست تا نوامبر 2022 مبارزات شدیدی میان دو گروه از سر گرفته شد.
یکی دیگر از ویژگیهای رویکرد ارتش آراکان همکاری با نیروهای ائتلافی در شمال و شمالشرق میانمار در مبارزه با خونتای نظامی بود. یک ماه پس از کودتا، ارتش آراکان در کنار متحدانش از جمله KIA و یکی از اعضای ائتلاف اخوان (TNLA و MNDAA) در شمال و شمالغرب میانمار مبارزه کرد.
در مارس 2021، ائتلاف اخوان هشدار داد اگر ارتش میانمار سرکوب معترضان مسالمتآمیز را فوراً متوقف و برای مطالبات مردم راهحلهای سیاسی پیدا نکند، این ائتلاف «از برادران مظلوم و مردم چندقومیتی که در دفاع از خود علیه ارتش میانمار، انقلاب بهار میانمار را به راه انداختند، حمایت و با آنها همکاری میکند.»
10 روز پس از این بیانیه، ائتلاف اخوان در حملهای به یک پاسگاه پلیس در شهر لاشیو در ایالتشان یورش بردند و چندین نیروی پلیس را کشتند. این حمله یک روز پس از گلولهباران نیروهای خونتا و پرتاب نارنجک به سمت معترضان در شهر باگان انجام شد که منجر به از دست رفتن جان دستکم 82 نفر شده بود.
حرکت ارتش آراکان به سمت خودمختاری راخین
اگرچه حکومت وحدت ملی 2023 را سال مهمی برای مبارزه با نیروهای رژیم حاکم میداند اما به نظر میرسد که ارتش آراکان بهجای اینکه آشکارا در کنار نیروهای مقاومت یا متحدانش با نیروهای حکومت نظامی حاکم درگیر شود میخواهد حکومت خود را به سرعت در سراسر ایالت راخین جا بیاندازد. با این وجود دولت خونتا اخیرا شهروندان مناطق جنوبی کاکپیو و تاندو را تشویق کرد تا از دولت ارتش آراکان حمایت نکنند و نیروهای نظامی خود را در سراسر این ایالت تقویت کرد. اگر نیروهای خونتا به اقدامات خود در راخین ادامه دهند هر لحظه ممکن است جنگ دوباره از سر گرفته شود.
مین آنگ هلینگ، ژنرال ارشد رهبر رژیم خونتا، چنیدن بار در دو ماه اول سال 2023 از ایالت راخین بازدید کرده است و نظامیان را تشویق کرده که از «فرمان و اطاعت» پیروی کنند. او همچنین برنامه خود را برای انتخابات نمایشی که قرار است در ماه آگوست برگزار شود توصیف کرده است. با این حال ارتش آراکان به نظر نمیرسد که برای انتخابات خونتا اهمیتی قائل باشد. در نشست خبری 27 فوریه، خیانگ توخا، سخنگوی ارتش آراکان گفت که انتخابات هیچ تغییر یا منفعتی را برای مردم راخین به همراه ندارد پس هیچ نظری دراین باره نمیدهد. با این وجود برخی از احزاب سیاسی راخین تمایل خود را برای شرکت در این انتخابات نمایشی اعلام کردهاند. نتیجه انتخابات به این بستگی دارد که در ماههای آینده جنگ میان ارتش آراکان و خونتا در ایالت راخین دوباره از سر گرفته شود یا نه و اینکه چگونه ارتش آراکان میتواند حکومت خود در سراسر ایالت حفظ کند.