منطق قلدری دیگر جواب نمیدهد
ساختار معیوب و منطق نادرستی که منجر به حمله آمریکا به عراق شد، همچنان زنده و پابرجاست
ساختار معیوب و منطق نادرستی که منجر به حمله آمریکا به عراق شد، همچنان زنده و پابرجاست
استفان ویرتایم
استاد حقوق دانشگاه ییل
ترجمه: یاسمن طاهریان
20 سال پیش، آمریکا به عراق حمله کرد. واشنگتن یک دهه را صرف کرد تا عراق را تکهتکه کند و دوباره به هم بچسباند و در دهه بعد تلاش کرد دلایل این حمله را از ذهن خود پاک کند. باراک اوباما، رئیسجمهور سابق آمریکا در سخنرانی خود در سال 2010 با اعلام پایان عملیات نظامی در عراق گفت: «ما به وظیفهمان عمل کردیم. حالا وقت آن رسیده که وارد مرحله بعد شویم.» از نظر اوباما ورود به مرحله بعد یعنی روانه کردن موجی از سربازان آمریکایی به افغانستان برای مبارزه با القاعده و طالبان.
منتقدان اوباما خیلی زود دلیل دیگری برای مردم آمریکا پیدا کردند تا جنگ عراق را از ذهن خود پاک کنند: آنها جنجالی را آغاز کردند تا رئیسجمهور و شهروندان آمریکایی برای مداخله نظامی در جنگ داخلی سوریه که در سال 2011 آغاز شد، فروتنی بیشتری به خرج دهند. اوباما از حمله به دمشق خودداری کرد اما در نهایت در سال 2014 سربازانش را به عراق و سوریه فرستاد تا با داعش بجنگند؛ داعش یا همان دولت خلافت اسلامی که در جریان اولین حمله آمریکا ظهور کرده بود.
سال 2021، نوبت جو بایدن بود که کشور را تشویق کند از جنجالهای بعد از 11سپتامبر عبور کند. بایدن در سپتامبر گذشته پس از خروج نیروهای آمریکایی از افغانستان اعلام کرد: «امروز برای اولین بار پس از 20 سال که اینجا ایستادهام، آمریکا دیگر با کشوری در جنگ نیست». با این وجود آمریکا به عملیات مقابله با تروریسم در چندین کشور از جمله عراق ادامه داد؛ جایی که 2500 نیروی زمینی همچنان باقی ماندهاند. بایدن اما در سخنرانیاش تاکید کرد: «ما وارد مرحله جدید شدیم.»
اما آیا آمریکا واقعا وارد مرحله بعد شده است؟ ممکن است بازبینی آنچه که رهبران آمریکایی را به سمت جنگ با کشوری کشاند که به آمریکا حمله نکرده بود و هیچ برنامهای هم برای حمله نداشت، دردناک باشد. واشنگتن بهطور قطع از این درگیری چندین درس گرفته است. قانونگذاران، سیاستمداران و کارشناسان آمریکایی بهطور کلی از راهاندازی هرگونه جنگی برای تغییر رژیم یا بازسازی کشورهای دیگر خودداری میکنند. آنها برای استفاده از زور، احتیاط را در نظر میگیرند و حالا میدانند که دموکراسی را بهندرت میتوان با اسلحه تحمیل کرد و حتی برای ایجاد و حفظ دموکراسی در کشورهای دموکراتیک مانند ایالاتمتحده نیز کار سختی در پیش دارند. آنها جنگ عراق را به یک خطای سیاسی تقلیل میدهند که آمریکا میتواند آن را با ادامه ایفای نقش هژمونیک که پس از پایان جنگ سرد برای خود تعریف کرد، جبران کند.
در حقیقت تصمیم آمریکا برای حمله به عراق به هدف این کشور برای تبدیل شدن به قدرت برتر جهان برمیگردد. آمریکا برای رسیدن به برتری جهانی باید به سمت سرمایهگذاریهای عظیم نظامی و گسترش آن در سراسر جهان پیش میرفت تا بتواند دیگر کشورهای جهان را از قدرت گرفتن و به چالش کشیدن سلطهاش منصرف کند.
پس از حملات 11 سپتامبر، معماران جنگطلب آمریکا بهدنبال تقویت برتری نظامی در خاورمیانه و فراتر از آن بودند. آمریکا در اقدامی جسورانه، یک دشمن مزاحم را مورد هدف قرار داد که در حملات 11سپتامبر نقشی نداشت. واشنگتن میتوانست با حمله نظامی به عراق به دنیا نشان دهد که مقاومت در برابر قدرت آمریکا کاری عبث و بیهوده است.
افزایش قدرت ایالاتمتحده با مقاومت فزایندهای در سراسر جهان روبهرو شده و واشنگتن امیدوار است بتواند با این مقاومت مقابله کند. این کشور همچنان میخواهد چشمانداز قدرت ایالات متحده را با منافع آمریکاییها ترکیب کند، همچنان تلاش میکند بر رقبایش چیره شود و از به حاشیه رفتن جاهطلبیهایش جلوگیری کند. نتایج این اقدامات به اندازه کافی آسیبهایی را در زمان تکقطبی بودن آمریکا نشان داد. این آسیبها در دنیایی که قدرتهای بزرگ آن تسلیحات هستهای در اختیار دارند، ممکن است بسیار بدتر باشد.
قلدر محله
اساس ایدئولوژی جنگ عراق خیلی قبلتر از ورود تانکهای آمریکایی به بغداد در سال 2003 شکل گرفت. درست یک دهه قبل از آن، سه نفر از مقامات آمریکایی، دیک چینی، کالین پاول و پال ولفوویتز که بعدها به بانفوذترین مقامات دولت جورج دبلیو بوش تبدیل شدند، در پنتاگون تلاش میکردند تا مفهوم جدیدی را برای هدایت استراتژی آمریکا در دنیای پس از جنگ سرد طراحی کنند. با وجود فروپاشی اتحاد جماهیر شوروی، این سه نفر میخواستند که قدرت نظامی برتر را در سراسر جهان به نمایش بگذارند. سال 1992، پاول، رئیس وقت ستاد مشترک، خطاب به کنگره آمریکا به صراحت گفت؛ ایالات متحده باید «قدرت کافی» برای «مهار آرزوی به چالش کشیدن ما در صحن جهانی را داشته باشد. من میخواهم قلدر محله باشم.»
دیک چینی هم همینطور. او که در آن زمان بهعنوان وزیر دفاع دولت جورج بوش پدر خدمت میکرد، پال ولفوویتز، معاون خود را برای نظارت بر تدوین «دستورالعمل برنامهریزی دفاعی» منصوب کرد؛ برنامهای جامع برای سیاست امنیتی ایالات متحده که در سال 1992 نوشته شد.
ولفوویتز و همکارانش در 46 صفحه چگونگی حفظ برتری جهانی آمریکا در غیاب رقبای قدرتمند را بیان کردند. استدلال آنها این بود که چگونه پیشگیرانه بیاندیشیم و عمل کنیم. آمریکا در صورت عدم وجود رقبا، باید از ظهور رقبای جدید جلوگیری میکرد. باید تلاش میکرد تا «رقبای احتمالی را حتی از آرزوی گسترش نقش منطقهای یا جهانی خود منصرف کند». طبق این دستورالعمل، آمریکا باید ارتش عظیمی داشته باشد؛ به اندازهای بزرگ باشد که ارتش کشورهای دیگر را تحتالشعاع قرار دهد و همزمان در دو جنگ بزرگ مبارزه کند. به همین ترتیب آمریکا میتواند ائتلافها و نیروهای پادگانی خود را در هر منطقهای از جهان که واشنگتن آن را از نظر استراتژیک مهم میدانست، حفظ کند.
به طور خلاصه، این دستورالعمل میخواست توازن قدرت در جهان را با برتری قدرت آمریکا جایگزین کند. در این بینش از هژمونی آمریکایی، ایالات متحده خیرخواه به نظر میرسید. این امر باعث میشد منافع اصلی متحدان آمریکا در جهان نهادینه شوند و نشان دهد که آمریکا در جهت منافع بیشتر کشورهای جهان عمل میکند.
برنامهریزان پنتاگون توصیه میکردند که در تدوین سیاست خارجی خود، آمریکا باید منافع کشورهای صنعتی پیشرفته را به اندازه کافی در نظر بگیرد تا آنها را از به چالش کشیدن رهبری آمریکا یا تلاش برای نابودی نظم سیاسی و اقتصادی مستقر منصرف کند.
در شرایطی که روسیه پس از فروپاشی اتحاد جماهیر شوروی با نوسانهای بسیاری روبهرو بود و چین همچنان با فقر اقتصادی دستوپنجه نرم میکرد، آمریکا میتوانست از هرگونه رویارویی با قدرتی مصمم اجتناب کند. اما هر چه این ابرقدرت یگانه، تعهدات دفاعی و دامنه نظامی خود را گسترش دهد، احتمال بیشتری وجود دارد که مقاومت بیشتری را تحریک کند یا با آن مواجه شود.
پنتاگون در زمان زمامداری دیک چینی خواهان برتری آمریکا بود تا هرگونه مقاومت در برابر این کشور را خنثی کند. اگر مقاومت کشورهای دیگر، برتری آمریکایی را خنثی میکرد چه؟
از سوی دیگر مشخص نبود که آیا مردم آمریکا تمایلی به تحمل هزینههای سلطه جهانی را دارند یا نه، آن هم در شرایطی که این هزینهها افزایش مییابند. پس از اخراج نیروهای عراقی از کویت در سال 1991، ارتش آمریکا هیچ تلاشی برای سرنگونی صدامحسین دیکتاتور نکرد، اما مقامات آمریکایی امیدوار بودند رئیسجمهور عراق سقوط میکند. آنها به تشویق خیزشهای مردمی اکثریت شیعههای عراق در جنوب و اقلیتهای کرد در شمال این کشور پرداختند. زمانی که صدام حسین به سرکوب این قیامها و کشتار هزاران عراقی ادامه داد، آمریکا کنار نکشید و تلاش کرد از طریق اعمال مناطق پرواز ممنوع، بمبگذاریهای روزانه، بازرسیهای تسلیحاتی و تحریم، قدرت او را مهار کند. برای این منظور و دلایل دیگر، آمریکا برای اولین بار در تاریخ دهها هزار سرباز را در خلیجفارس، از جمله عربستان سعودی مستقر کرد. بیل کلینتون در زمان ریاستجمهوریاش هدف سلف خود برای هژمونی در خاورمیانه را ادامه داد و عملیات مهار ایران و عراق را در پیش گرفت. این اقدامات با این حال برای رضایت برتریطلبان راستگرا کافی نبود. سال 1997، دو اندیشمند آمریکایی، ویلیام کریستول و رابرت کاگان در راستای پروژه قرن جدید آمریکایی، اتاق فکری را تشکیل دادند که حامی استراتژی سیاست خارجی بر مبنای قدرت نظامی و شفافیت اخلاقی بود. آنها استدلال میکردند که آمریکا باید به دنبال تغییر رژیم در عراق باشد. هدفی که همان سال در دل سیاست «قانون آزادی عراق» قرار گرفت؛ طرحی که با اکثریت قاطع (360 رای موافق در برابر 38 رای مخالف) و در سنا نیز به اتفاق آرا به تصویب رسید. واشنگتن هدف دلخواه خود را تعیین کرده بود: برکناری صدام. اما ابزارهای رسیدن به این هدف موضوع دیگری بود. پس از پیروزی در جنگ خلیجفارس و کمک به اتحاد مجدد آلمان در ناتو، دوران ریاستجمهوری جورج بوش پدر به پایان رسیده بود. رایدهندگان به دنبال جایگزینی بودند که از پیشنویس جنگ ویتنام طفره رود و فقط روی اقتصاد کشور تمرکز کند. کلینتون به نوبه خود با وجود استفاده مکرر از نیروهای نظامی و گسترش ائتلافهای آمریکایی اما تلاش کرد تا میزان تلفات سربازان آمریکایی در خارج از مرزها را به حداقل برساند. کلینتون در اقدامی جسورانه برای پایان دادن به پاکسازی قومی در کوزوو، فقط از نیروهای هوایی استفاده کرد. هواپیماهای ناتو به اندازهای در ارتفاع بالا پرواز میکردند که با وجود تضعیف قدرت هدفگیری، خطری جان خلبانان را تهدید نکند.
نمایش برتری
حملات 11سپتامبر یک تهدید ماهیتی را برای آمریکا ایجاد کرد که حالا پس از یک دهه جستوجو میتوانست قدرت خود را هدفمندتر اعمال کند. اما از این حملات میشد تفسیر متفاوتتری داشت: واکنشی سهمگین از عواقب یک اقدام سیاسی و نشانهای از مقاومت در برابر هژمونی آمریکا. سوزان سونتاگ، نویسنده، حمله به خاک آمریکا را «در نتیجه ائتلافها و اقدامات خاص آمریکا» برشمرد. به هر حال، اوسامه بنلادن سالها قبل از حمله به آمریکا با ذکر سه دلیل نارضایتی خود را اعلام کرده بود: حضور سربازان آمریکایی در عربستان سعودی، زورگویی آمریکا بر عراق و حمایت آمریکا از اسرائیل. مارک دنر، روزنامهنگار نیویورکتایمز اشاره کرد: «حضور سربازان و کشتیهای جنگی آمریکایی در خلیجفارس، نارضایتی از حضور آمریکاییها در آن منطقه و شکنندگی رژیمهای مورد حمایت آمریکا؛ این حقایق بر کسی پوشیده نیست، اما آمریکاییها بهطور گسترده در مورد آنها ناآگاه بودند.»
آمریکاییها میتوانستند به این نتیجه برسند که تنها راه برقراری امنیت در برابر تروریستها در خاورمیانه، توقف اشغال منطقه و کشتار مردم آن است. اما برای جورج بوش و مدیران سیاست خارجی او بسیار مهم بود که کشور به یک نتیجه متفاوت برسد: مشکل، قدرت بیش از حد آمریکا نبود، بلکه این حادثه نشان داده بود قدرت آمریکا بسیار کم بود. بوش 9 روز پس از حملات 11سپتامبر در یک سخنرانی خطاب به ملت گفت: «آمریکاییها میپرسند آنها چرا از ما متنفرند؟» و در پاسخ اشاره کرد: «آنها از آزادیهای ما متنفرند.» اگر آمریکا قرار بود تمرکز خود را فقط روی مبارزه با جهادگران القاعده بگذارد، فرصت مبارزه برای حفظ هژمونی جهانی ایالات متحده در برابر هر نوع قدرت مخالفی را از دست میداد. همانطور که ولفوویتز، معاون وزیر دفاع فعلی در 4 اکتبر 2001 خطاب به کنگره گفت: «اوسامه بن لادن، صدام حسین، کیم جونگایل و دیگر ظالمان، همه میخواهند آمریکا از بخشهای مهم مناطق جهان خارج شود.»
حملات 11 سپتامبر فقط نمونهای از مقاومت کشورها در برابر هژمونی آمریکا بود که باید بهطور کلی با آن مقابله میشد. ولفوویتز ادامه داد: «به همین دلیل است که چالش امروز ما بزرگتر از پیروزی در جنگ علیه تروریسم است.» از این منظر، حملات 11سپتامبر برای دولت بوش فرصتی را فراهم کرد. آمریکا با نشان دادن واکنشی تماشایی میتوانست مقاومت بینالمللی را در نطفه خنثی کند. همانطور که دستورالعمل برنامهریزی دفاعی 1992 تاکید کرده بود، میتوانست طیف گستردهای از دشمنان بالقوه، حتی افرادی که اشتیاق داشتن نقش بزرگتری را دارند، منصرف کند.
دولت بوش دلایل متعددی را برای حمله به عراق مطرح کرد اما در مرکز آن انباشت تسلیحات شیمیایی و بیولوژیکی و توسعه تسلیحات هستهای قرار داشت. مقامات آمریکایی اگر میدانستند که برنامه تسلیحاتی صدام یک سراب و بلوف برای تقویت قدرت دیکتاتوریاش و دفع کشورهایی مانند ایران است، شاید به عراق حمله نمیکردند. درحالیکه صدام ممکن بود هیچوقت از سلاحهای کشتار جمعی علیه آمریکا استفاده نکند، این اطمینان وجود داشت که تسلیحات احتمالی او مانعی برای طراحیهای آمریکا در خاورمیانه خواهند بود. به گفته داگلاس فیس که پیش از آغاز جنگ بهعنوان وزیر دفاع خدمت میکرد، یک مشکل احتمالی این بود که آنها بر تمایل ما برای دفاع از منافع آمریکا تاثیر بگذارند. در واقع یک صدام مسلح، مانع هژمونی آمریکا در خاورمیانه میشد. برکناری صدام، سلطه آمریکا را امنتر میکرد، چه این بهترین راه برای محافظت از آمریکا باشد چه نباشد. پس از 11سپتامبر ترس از زرادخانه صدام نمیتوانست دلیل کافی برای حمله فوری دولت بوش به عراق باشد؛ عراقی که تصور نمیشد در آستانه دستیابی به نوع جدیدی از سلاح باشد. دولت بوش بازرسان تسلیحاتی سازمان ملل را در مارس 2003 از عراق خارج کرد که در آن زمان بیش از 550 بازرسی بدون اطلاع قبلی را انجام داده بودند. اگر خلع سلاح صدام انگیزه اصلی آمریکا بود، دولت بوش میتوانست اجازه دهد بازرسیها ادامه پیدا کند و از وقوع جنگ اجتناب شود.
کار ناتمام
رهبران سیاسی برای بار دیگر به دنبال راهی برای ورود به مرحله جدید میگردند. شاید ظهور رقبای ترسناک به آنها اجازه دهد در جایی که تلاشهای قبلیشان شکست خورده، موفق شوند. در مواجهه با ظهور قدرت چین و حمله روسیه به اوکراین، آمریکا هدف جدیدی را برای کسب برتری جهانی خود بهدست آورده است. حالا دیگر اهمیتی ندارد که آمریکا با برتری جهانی میخواست جلوی رفتار متعادل از سوی قدرتهای بزرگ را بگیرد. حالا که این نظریه به جایی نرسیده، واشنگتن میخواهد گذشته را فراموش و به آینده نگاه کند.
گاهی به نظر میرسد که جنگ عراق بهکلی از حافظه جمعی محو شده است. بایدن پس از یک ماه از سالگرد حمله آمریکا به عراق در یک سخنرانی از جنگ روسیه بهعنوان تنها جنگ گستردهای که جهان در هشت دهه گذشته شاهد آن بوده، یاد کرد. هرگونه تلاش برای فراموش کردن اقدامات گذشته تنها راه تضمین شکست در یادگیری است. اگر آمریکا در برابر رقبای خود همان رفتار تمایل به جنگ با عراق را نشان دهد، طبیعتا تبعات شدیدتری در انتظارش خواهد بود. «عراق بعدی» میتواند به شکل جنگ قدرتهای برتر جهان تبدیل شود. آسیبشناسی قدرت برتر جهان بودن از لحاظ تئوری جنگ را ضروری میداند که برای آمریکاییها ارزش امتحان کردن را داشت، ولی همین آسیبشناسیها آمریکا را در تقابل با سایر کشورها قرار میدهد.
از فوریه 2022، آمریکا به اوکراین کمک کرد تا از خود در برابر حمله روسیه دفاع کند. با این حال واشنگتن از بازبینی اشتباهات جدید دیپلماسی آمریکا که زمینه را برای این درگیری و درگیریهای احتمالی بیشتر فراهم کرده، طفره میرود. آمریکا با گسترش ناتو، سلطه خود را بر امور امنیتی اروپا گسترش داد و در عین حال امیدوار بود که روسیه به کشوری متخاصم تبدیل نشود. این امید از همان ابتدا سادهلوحانه بود. با گستردهتر شدن هر چه بیشتر خطکشی ناتو به مسکو کشورهایی که به عضویت این ائتلاف درنیامدند آسیبپذیرتر شدند. بنابراین گسترش ناتو به ضرر اوکراین و آمریکا تمام شد. آمریکا با تثبیت سلطه خود بر امنیت اروپا، به متحدان خود دلایل زیادی داد تا امنیت خود را به واشنگتن واگذار کنند. برای همین است که آمریکا باید کمکهای بینالمللی را برای اوکراین جمعآوری کند و اگر روسیه در آینده به کشورهای ناتو حمله کند، این اروپاییها هستند که باید سربازان و شهرهای خود را در معرض خطر قرار دهند. تنها راه فرار از این تله تحمیلی شکست منطق سلطه جهانی و سپردن تدریجی اما قاطعانه رهبری دفاع از اروپا به اروپاییهاست که برای بازدارندگی روسیه و دفاع از قلمرو خود میتوانند منابع فراوانی در اختیار داشته باشند.
از آنجایی که واشنگتن با خطرات بیشتری در اروپا مواجه است، از رویارویی پکن با سرعت بیشتری میگذرد. اجماع کلی در احزاب آمریکا، مواضع سختگیرانهتر در برابر قدرت شماره دو جهان است. اما با این حال آنها هنوز آینده روابط خود با چین را تعریف نکردهاند. جهتگیری خصمانه در غیاب هدفی مطلوب یک سیاست نابخردانهست. اگر آمریکا و چین برای اجتناب از وقوع جنگ سرد یا درگیری نظامی جدی باشند، هر دوطرف باید برای ایجاد شرایط همزیستی تلاش کنند. با این حال با وجود مخالفتها به رویکرد چین، اغلب به نظر میرسد که آمریکا بهطور کلی با ظهور چین قوی مخالف است.
زمانی که دولت ترامپ، چین را بهعنوان یک تهدید شناسایی کرد، بایدن اقدامات سرنوشتسازی را انجام داد و با راهاندازی سیاست «چین واحد»، به واشنگتن و پکن اجازه داد تا بر سر تایوان و محدودیتهای گستردهای که برای دسترسی چین به فناوری از جمله نیمهرساناهای پیشرفته تعیین شده بود، به رقابت بپردازند. هنوز معلوم نیست چین چه واکنشی نشان خواهد داد، اما این کشور توانایی قابلتوجهی برای آسیب رساندن به آمریکا دارد.
آمریکا در دفاع از موضع برتری قدرت خود، خطرات بزرگی را متحمل میشود بدون اینکه درک کند چگونه تشدید رقابت میتواند امنیت آمریکا را کمتر و آمریکاییها را فقیرتر کند.
منبع: Foriegn Affairs