اندیشکدهها
راهکارهای پیمان بلفاست برای حل درگیریهای جهان
راهکارهای پیمان بلفاست برای حل درگیریهای جهان
دلایل بسیاری برای جشن بیستوپنجمین سالگرد انعقاد پیمان جمعه نیک یا پیمان بلفاست وجود دارد. این پیمان که سال 1998 امضا شد یک چارچوب سیاسی را فراهم کرده که خشونت را بهطور قابلتوجهی در بخشهایی از انگلستان که در سه دهه قبل از آن بهوقوع جنگ داخلی نزدیک شده بود، کاهش داده است. بعضی از موارد موفقیتآمیز این توافقنامه مختص به ایرلند شمالی است. اما موارد دیگر آن کاربردهای گستردهتری دارند و میتوان از آنها برای حل درگیریها در دیگر نقاط جهان استفاده کرد؛ حتی در جنگ روسیه و اوکراین.
مهمترین درس پیمان بلفاست این است که دیپلماسی فقط زمانی میتواند موفقیتآمیز باشد که دیگر ابزارها کاربردی نداشته باشند. مارگارت تاچر، جان میجر و تونیبلر، نخستوزیرانی که تا اواخر دهه 90 میلادی پشتسرهم روی کار آمدند، زمینه را برای دیپلماسی بیشتر فراهم کردند. این امر نیازمند دو مسئله بود: اول اینکه انگلستان نیروهای امنیتی را به میزان کافی فراهم کرد تا جلودار آن دسته از افرادی شوند که در ایرلند شمالی با اعمال خشونت بهدنبال کسب قدرت بودند. نمیتوان جلوی خشونتی را گرفت که زندگی را مختل میکند اما نمیتوان اجازه داد که واقعیتهای سیاسی را شکل دهد.
در عین حال، مقامات بریتانیایی مواضع سرسختانه خود را با تمایل به برقراری دیالوگ سیاسی علیه خشونت ترکیب کردند. درحالیکه در میانه این مذاکرات هیچ حزبی در ایرلند شمالی نتوانست به خواستههای خود دست پیدا کند، هر جناحی توانست به بخشی از اهدافش دست پیدا کند و بیش از هر جناح دیگری امیدوار باشد که برای رسیدن به آنها تلاش کند. متقاعد کردن بازیگران اصلی برای رسیدن به این نقطه، جایی که (هر چقدر هم تمایل نداشته باشند) پذیرش سازش را اجتنابناپذیر بداند، نیازی اساسی برای حرکت به سمت حل بحران بود.
علاوه بر آن مقامات آمریکایی، بریتانیایی و ایرلندی و بالاتر از همه جورج میچل، رهبر سابق اکثریت در مجلس سنای آمریکا که ریاست این مذاکرات را برعهده داشت، در برابر خواستههای خود متواضعانه رفتار کردند. آنها بهدنبال حل تمام مشکلات ایرلند شمالی نبودند. بلکه از پرداختن به مسائل «وضعیت نهایی» اجتناب کردند که مهمترین آن این بود که آیا ایرلند شمالی در بریتانیا باقی خواهد ماند یا روزی به بخشی از ایرلند متحد تبدیل خواهد شد.
این توافقنامه تا آنجا پیش رفت که توانست قواعد اساسی را برای تشکیل ایرلندی متحد، پایهریزی کند. تمایل برای اجتناب از سوالهای سخت درباره وضعیت تایوان و روابط آن با چین، امکان عادیسازی روابط چین و ایالات متحده را فراهم کرده و به نیم قرن حفظ صلح در تایوان کمک کرده است. این موضوع یک نکته بزرگتری را برجسته میکند: برای برقراری صلح باید اهدافی را پذیرفت که کمی کمتر از صلح کامل باشند.
با گذشت 25 سال از این توافق، ایرلند شمالی از نظر سیاسی و اجتماعی به دو دسته تقسیم شده، اما خشونت سیاسی بهطور گستردهای غایب است. هم در شبهجزیره کره و هم در جزیره قبرس، صلح کامل هنوز به دست نیامده، اما احزاب مختلف سالهاست که در کنار یکدیگر زندگی مسالمتآمیزی دارند. باید اشاره کرد که دیپلماتهای آمریکایی، بریتانیایی و ایرلندی اجازه دادند تا گروههایی که رفتارهای خشونتآمیز داشتند در روند سیاسی کشورشان شرکت کنند. این یک امتیاز سخت اما ضروری بود، چون همانطور که معلوم شد آنهایی که از قدرت نظامی برخوردار بودند، قدرت سیاسی لازم را برای رسیدن به یک توافق داشتند. در نهایت، مقامات پیششرطها یا اقدامات لازم برای قبل از شروع مذاکرات را به حداقل رساندند. در ایرلند شمالی شرط اصلی مشارکت در روند صلح، توقف خشونت بود.
هر کدام از این درسها میتواند برای خطرناکترین درگیریهای امروز جهان کارساز باشد: از جمله جنگ بین روسیه و اوکراین. توقف خصومتها فقط در صورتی امکانپذیر خواهد بود که طرفین متقاعد شوند ادامه جنگ آنها را به اهدافشان نزدیکتر نمیکند. مسئولین جنگ و تهاجمات جنگی از جمله پوتین، هر چقدر هم که تمایلی نداشته باشند، اگر میخواهند شانسی برای پیروزی داشته باشند باید بتوانند مستقیما در روند دیپلماتیک شرکت کنند.